سەيسەنبى, 26 اقپان 2013 7:35
كورنەكتى اقىن, تاريحشى-ەتنوگراف, اعارتۋشى, دالا داناسى, كورىپكەل, كوسەمسوزشى, تابيعاتتانۋشى, مۇراتانۋشى, عۇلاما-حاكىم ءماشھۇر ءجۇسىپ 9 جاسىندا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەر تارعىن», «4 جىگىتتىڭ ولەڭى» جىرلارىن جاتقا زاۋلاتىپ ايتقان ەكەن. «تولعادىم توعىزىمدا تولاعايداي» دەۋى تۇپ-تۋرا شىندىق. ەلدىڭ: «ماشھۇردە توقتاۋ, جالىعۋ, ەرىنۋ, ءمۇدىرۋ, كىدىرۋ بولمايدى. جارىق شامداي جايناپ, مولدىرەپ اققان بۇلاقتاي قايناپ, تاسىعان سۋداي توگىلدىرىپ, مارجانداي ءتىزىلدىرىپ, بۇلبۇلداي سايراپ, تىڭداۋشىلاردىڭ كوڭىلىن ابدەن جايناتىپ, تاڭىرقانتىپ, تامسانتىپ, مەيىرلەرىن قاندىرادى», دەۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
سەيسەنبى, 26 اقپان 2013 7:35
كورنەكتى اقىن, تاريحشى-ەتنوگراف, اعارتۋشى, دالا داناسى, كورىپكەل, كوسەمسوزشى, تابيعاتتانۋشى, مۇراتانۋشى, عۇلاما-حاكىم ءماشھۇر ءجۇسىپ 9 جاسىندا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەر تارعىن», «4 جىگىتتىڭ ولەڭى» جىرلارىن جاتقا زاۋلاتىپ ايتقان ەكەن. «تولعادىم توعىزىمدا تولاعايداي» دەۋى تۇپ-تۋرا شىندىق. ەلدىڭ: «ماشھۇردە توقتاۋ, جالىعۋ, ەرىنۋ, ءمۇدىرۋ, كىدىرۋ بولمايدى. جارىق شامداي جايناپ, مولدىرەپ اققان بۇلاقتاي قايناپ, تاسىعان سۋداي توگىلدىرىپ, مارجانداي ءتىزىلدىرىپ, بۇلبۇلداي سايراپ, تىڭداۋشىلاردىڭ كوڭىلىن ابدەن جايناتىپ, تاڭىرقانتىپ, تامسانتىپ, مەيىرلەرىن قاندىرادى», دەۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ اتاعىن ەستىپ, سونان سوڭ ونەرپازدىعىنا كۋاگەر بولعان ەل ۇستارلىق ونەر-ءبىلىمى مەن اقىلى اسقان دۋانباسى مۇسا شورمان ۇلى: ء«وز زامانىندا ادامزاتتىڭ سىرتتانى, جىگىتتىڭ سۇلتانى اتانىپ, حالىققا ءماشھۇر بولاتىن جان ەكەن», دەپ وعان ءىلتيپات كورسەتكەن ەكەن.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ۇستازى – قامارالدين (كەيدە قاماردين, قامار) حازىرەت ەدى.
اعا سۇلتان مۇسا شورمان ۇلى قامارالدين حازىرەتكە سالەم بەرۋ ماقساتىندا ۇيىنە كەلەدى. ءماسليحات قۇرادى. جاقسىلاردىڭ كەڭەسىندە سوزدەن ءسوز, ويدان وي تۋىنداپ وتىرعاندا: «كوپەي سوپىنىڭ قارعاداي بالاسىنىڭ بىلمەيتىن ءسوزى, جىرلامايتىن قيسساسى جوق, سايراپ تۇرعان بۇلبۇل!», دەگەن ءسوزدى ەستىپ, كوپەيگە قاراتا: «سوپى, ءسىزدىڭ ءبىر بالاڭىز: «اڭگىمەشىل, قيسساشى, ولەڭدى, جاقسى ايتادى», دەيدى. ءوزىن كورىپ, اڭگىمەسىن تىڭدايىق, دەپتى. بۇل ءوز زامانىندا حالىققا ءماشھۇر بولاتىن بالا ەكەن! باس كيىمىنە ۇكى تاقتىرىپ قويىڭىز!» دەپتى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ «قامارالدين حازىرەت» دەيتىن تولعاۋىندا «اۋزىنان دۇرلەر تامعان» ء«دىن يسلامنىڭ شامشىراعىنداي» ۇستازىنىڭ دارابوز تۇلعاسىن ادەمى سومدايدى. ءومىرى داستانعا لايىق «ارقادا ءدىن يسلامنىڭ جالعىز تۋى» بولعان قامارالديننىڭ ومىرىنەن ءماندى ماعلۇماتتار بەرەدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ «قامارالدين حازىرەتتەن ەستىگەن ءسوز» دەيتىن جازباسىندا, ۇستازىنىڭ قازىنالى جۇرەگىنەن قۇيىلعان وي مارجاندارىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرادى.
«ارىستانداي اتاعى, تۇلپارداي ءدۇبىرى» بار, اۋىزدىعا ءسوز, اياقتىعا جول بەرمەگەن, بەينە-ءبىر «قورىنداي ۇزىلمەيتىن قارا سابا» ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ۇستازى – قامارالدين حازىرەتتىڭ تاراۋ-تاراۋ ماعىنالى عۇمىرى ونىڭ ءومىر جولىنىڭ التىن ارقاۋى سەكىلدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ 1863-1868 جىلداردا باياناۋىل مەدرەسەسىندە ناجمەتدين مولدادان, 1868-1872 جىلداردا قامارالدين حازىرەتتەن وقىپ, اراب, پارسى, شاعاتاي جانە تۇركى تىلدەرىن ۇيرەنەدى. شىعىس ەلىنىڭ مادەنيەتى مەن عىلىمىنا قانىعىپ سۋسىندايدى. قازاقتىڭ ەسكىلىكتى اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارىن جيناقتاپ, جۇيەلەپ حاتقا تۇسىرەدى.
1872-1874 جىلداردا بۇقاراداعى كوكىلتاش مەدرەسەسىندە جان-جاقتى ءبىلىم الادى. كورەگەندىك, بولجامپازدىق قاسيەتتەرگە يە بولا باستايدى. وي-پىكىرلەرىمىزدى ايشىقتاي ءتۇسۋ ءۇشىن, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ادامي بولمىسىنا, ءومىر تاريحىنا قاتىستى مىناداي دەرەكتەردى كەلتىرە كەتسەك دەيمىز.
«جۇما نامازىنا بارعاندا ۇستىندە قارا شاپانى, قولىندا اسا تاياعى بار اق ساقالدى ادام الدىمنان كەس-كەستەي بەردى. سالەم بەردىم. سالەمىمدى الاردا اسا تاياعىن جەرگە شانشي سالدى. ۇشىندا ۇشكىر تەمىرى جوق تاياق جەرگە قادالىپ, ءسال دىرىلدەگەندەي بولدى. ىلە تاياعىن قولىنا الىپ, ءوزىمدى ءۇش اينالىپ, تاياعىمەن ءار جەرىمنەن تۇرتكىلەدى دە: «72, 73» دەپ كەرى اينالىپ جۇرە بەردى», دەيدى.
مىنا ءبىر ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ باسىنان وتكەن توسىن جايدى ايتپاسقا بولماس.
ء«بىر كۇنى مونشا ىزدەپ كەلە جاتىر ەم, ءبىر اق ساقالدى ادام كەز بولا كەتىپ: ء«جۇر, بالام, مىنا جەردە مونشا بار», دەپ ەرتە جونەلدى. كوپ ۇزاماي-اق كىشىرەك, كوزگە قوراشتاۋ ءبىر مونشاعا اكەلىپ, مەنى شومىلدىرا باستادى. ارقا-باسىمدى ىسىپ, كانىگى ءبىر مونشاشى ىسپەتتەس قيمىل جاسايدى. ويلادىم, وسىنى كاسىپ ەتكەن ءبىر پاقىر بولار دەپ. اقشا ۇسىنىپ ەدىم. المادى. قۇدايى شايحى ادام بولدى عوي دەپ, كيىنىپ الىپ ءبىراز ءجۇرىپ بارىپ ارتىما قاراسام, الگى جەردە تۇرعان نە مونشا جوق, قاريا دا كوز الدىمدا عايىپ بولعان.
ءسويتىپ, تاڭعاجايىپ وقيعانى ۇستازىما تاڭىرقانا وتىرىپ بايانداعان ەدىم, و كىسى بىلاي دەدى: «قۇداي جارىلقاعان ەكەن. ول قوجاباۋەھديننىڭ مونشاسىنىڭ ەسكى ورنى ەدى. سەنى شومىلدىرعان سول ادامنىڭ ءوزى بولار. بۇدان بىلاي اۋزىڭنان شىققان ءسوزدىڭ ءبارى لەپەس, قابىل بولادى». وسى ەكى كورىنىستەگى كەرەمەتكە قالاي تاڭدانبايسىڭ!؟
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوكىلتاش مەدرەسەسىن ءتامامداپ ەلگە قايتاردا ساباقتاستارى, ۇستازدارى بالقاش كولىنە دەيىن جەتكىزىپتى. سوندا ولار: «بىزگە سارىارقادان ەندى ءماشھۇر جۇسىپتەي شاكىرت كەلىپ ءدارىس الماس», دەيدى ەكەن.
ول 1874-1876 جىلداردا ۇستازدىق قىزمەتپەن شۇعىلدانادى. 1880 جىلداردان باستاپ ءماشھۇر ءجۇسىپ شەجىرەلىك دەرەكتەردى, ۇلت تاريحىنا قاتىستى مالىمەتتەردى تياناقتى تۇردە جيناۋعا كىرىسەدى. كوسەمسوزدەر تۋىنداتادى. 1880-1885 «دالا ۋالاياتى» گازەتىنە, 1887 جىلى تاشكەنتتەن شىعاتىن باسىلىمدارعا, 1911-1912 جىلداردا «ايقاپ» جۋرنالىنا ماتەريالدار ۇسىنادى. «دالا ۋالاياتى» گازەتى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە مىناداي پىكىر بىلدىرگەن: ء«سوزى قاراسوزبەن بولسا دا, ولەڭمەن بولسا دا ءدامدى بولىپ كورىنەدى. كوپەەۆتىڭ سوزىنەن ءسوز تانۋشىلارعا عيبرات كوپ تابىلىپ تۇر».
ءماشھۇر ءجۇسىپ 1881 جىلى مەيرام قاجى جانايدار ۇلىمەن تانىسادى. ول ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى ءبىلىمپازى بولعان. ورىس ءتىلىن جەتىك بىلگەن. شىعىس حالىقتارىنىڭ جانە قازاق حالقىنىڭ اتاقتى بي-شەشەندەرىن, اقىندارىن, باتىرلارىن, حاندارىن, تاريحي-ادەبي جادىگەرلەرىن جيىپ, جۇيەلەپ, زەردەلەگەن. مەيرام قاجى مەككە, ءمادينا, اراب جۇرتىنىڭ تاشكەنت, تۇركىستان, بۇقارا شاھارلارىنان شىققان عۇلامالارعا قاتىستى تاريح پەن ادەبيەت مۇرالارىن جيناعان. ونى ۆ.ۆ.رادلوۆ جوعارى باعالاعان.
ءماشھۇر ءجۇسىپ شىعىستىڭ ۇلى ويشىلدارى, وقىمىستىلارى, ءسوز زەرگەرلەرى, اسىرەسە, يبن-سينا, سوكرات, ابىلعازى, فيردوۋسي, ناۋاي, ساعدي, نيزامي, تافتازاني, عازالي, ناقشىباندي شىعارماشىلىعىن زەردەلەپ, زەرتتەپ وقىعان.
مەيرام جانايدار ۇلىنىڭ كىتاپحاناسىنان 1870 جىلى پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ جيناعىنىڭ كوشىرمەسىن الادى. وندا ايگىلى ساققۇلاق شەشەن, شەجىرەشى قاراكەسەك بەردالى قوجا, اققوشقار سايدالى, ابىلاي حان اۋلەتتەرىنىڭ, قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين ۇرپاقتارىنىڭ اۋزىنان جازىپ العان قۇندىلىقتار بولعان.
«بولات مايىرىلمايدى, اسىل جاسىمايدى, قايراتتى قاجىمايدى» دەپ ءسوز اسىلىن, وي اسىلىن تەرگەن ءماشھۇر ءجۇسىپ تانىم-پايىمىن, ءبىلىم-بىلىگىن تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا ەكى رەت بۇقارا قالاسىنا كەلگەن. وسىناۋ ساپارىندا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن كورىپ, تاريحىنا ۇڭىلگەن. تاشكەنت شاھارىندا سىزدىق كەنەسارى ۇلىمەن ديدارلاسىپ, حان كەنەنىڭ جورىقتارى جايىنداعى مالىمەتتەردى حاتقا تۇسىرگەن. سونىمەن قاتار, مايلىقوجا, كۇدەرىقوجا, اقمولدا, دايىر, مولداعالي اقىندارمەن جۇزدەسىپ, كەيبىرەۋلەرىمەن ءسوز جارىستىرىپ كورگەن.
1889-1891 جىلداردا كىشى ءجۇز ەلىندە جاڭگىر تورەمەن, اتاقتى باتىر ناۋشا قارجاۋ ۇلىنىڭ شوبەرەسى قادىرمەن سۇحباتتاسادى. ناۋشا, جاڭگىر حان, يساتاي-ماحامبەت, شەرنياز, تاما سارىباس مەرگەن تۋراسىندا, تۇلعاتانۋعا قاتىستى ماعلۇماتتارعا, رۋ-تايپا تاڭبالارىنا, ۇراندارىنا, شەجىرەلىك-جىلنامالارعا قانىعادى. 1895-1907 جىلدارى بۇقارا, سامارقاند, تۇركىستان, تاشكەنت قالالارىنا كەلىپ, ادەبي-عىلىمي شىعارماشىلىعىن ودان ءارى وركەندەتۋ, تولىقتىرۋ ماقساتىندا ءبىلىم كاۋسارىنان سۋسىندايدى.
1907 جىلى قازان قالاسىنداعى حۇسايىنوۆتار باسپاحاناسىنان «حال-احۋال», «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز», «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى» دەيتىن كىتاپتارى جاريالانادى.
ء«دىن تاعىلىمى» اتتى جازبالارىندا «ميدىڭ بەس قىزمەتكەرى», ياعني بەس سەزىم مۇشەسى («حاۋاس حامسا»), جىگىتتىك جانە كارىلىك جاس ۋاقىتى ياكي ينەنىڭ جاسۋىنداي ءمىنى جوق قۇدايدىڭ شەبەرلىگى بىلىمپازدىقپەن سويلەنەدى. كوڭىل, ءناپسى, قاناعات, دەنە, كوز, مۇرىن, قۇلاق, اۋىز, قول, اياق ءتارىزدى دەنە مۇشەلەرىنە لايىقتى سيپاتتاما بەرەدى. مىسالى, دەنە – شاھار, قۇلاق – تەلەگراف, اۋىز – تەلەفون, اياق – پاروحود.., ت.ب.
«ەگەر قاناعات بايلىعى بەرىلسە, سول بايلىقتىڭ ارقاسىمەن پەندە قۇدايدى تابادى», دەيدى.
«جەتى سەمىز سيىر مەن جەتى جاسىل بيداي – جىگىتتىڭ جاس ۋاقىتى», «جەتى ارىق سيىر مەن جەتى قۋارعان بيداي – كارىلىك ۋاقىتى» دەيتىن ۇعىمداردى عىلىمي اينالىمعا قوسادى. كارىلىك دەگەنىمىز, تارشىلىق, قورشىلىق, جارلىلىق, زارلىلىق. ونىڭ كورىنىستەرى: 1) اشۋ, 2) شاھۋات, 3) تاكاپپارلىق, 4) كۇنشىلدىك, 5) حىرىس دۇنيە, 6) وتەگەندىك, 7) كەكشىل, كىناشىل. ال ادامنىڭ بولمىسىندا 1) حيكمەت, 2) عىلىم, 3) قاناعات, 4) سابىر, 5) رۋزا, 6) شاجاعات, 7) تاعات بولسا, وندا جاقسى مىنەزدەردىڭ ارقاسىندا «دەنەسى مىسىر شاھارى» ىسپەتتەس دەيدى. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ كورسەتۋىنشە, «ايتۋشى قۇدايدىڭ ءوزى دە, نە سويلەسەم, سونىڭ ءسوزى» دەيدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءدىني-سوپىلىق دۇنيەتانىمى مەيلىنشە تەرەڭ. «ۇشى جوق ۇزىن, ءتۇبى جوق تەرەڭ» تاۋسىلمايتىن ءسوز بار. «اقىرەت جابدىعى» تولعامىندا سويلەۋشى مەن تىڭدارمان اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى شايحى ءابىلحاسىمنىڭ ۋاعىز ايتۋ ۇستىندەگى كۇيىنە وراي ويلار ءوربىتۋى, ياعني «جان دىلمەن, شىن كوڭىلمەن» سويلەنۋى قاجەتتىگى ايتىلادى. تۇركىلىك-سوپىلىق مادەنيەتتى جەتىك مەڭگەرگەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ: «كوڭىل دەگەن ءۇي سىقىلدى نارسە. ونىڭ ىشىنە كىرەتۇعىن يەسى – جاراتۋشى قۇداي ءھام قۇدايدىڭ پىكىر-زىكىرى», دەگەن بايلامىندا ءدىل, وجدان, رۋحاني تازالىقتى بايىپتى باعامدايدى. ء«سوز دەگەن كوڭىل قازىناسىندا جاۋھار» دەيتىن پىكىرىندە قانشاما سىرلار, ماعىنالىق قىرلار بار. «كوڭىل» ۇعىمىندا قازىنالى جۇرەك, قاسيەتتى رۋح, نازىك سىر, كەمەل پاراسات, دۇرىس نيەت, شالقار پەيىل, مىرزا مەيىر, يمان ءبىر-بىرلەرىمەن كەرەمەت ۇيلەسىم تاپقان. اللانىڭ كەرەمەتىن, تاعىلىم-ءتالىمىن, يگىلىك-ىزگىلىگىن كەمەلدىكپەن زەردەلەگەن كەمەڭگەر ءماشھۇر ءجۇسىپ ونىڭ مىناداي ساۋالدارىن كەلىستى كورسەتىپ وتىرادى. مىسالى: «اي, پەندەلەرىم, دۇنيەدە ساعان سونداي كەڭشىلىك بەردىم. ماعان سەن نە كەلتىردىڭ؟ – دەپ. پالەن دەمالىس بەردىم, ول دەمالىستى نە قىزمەتپەن تاۋىستىڭ؟ عاقىل بەردىم, قانداي ورىنعا جۇمسادىڭ؟ عىلىم بەردىم, ونىڭ كۇشىمەن نە جۇمىس قىلدىڭ؟ مال بەردىم, ونى قالاي اۋدارىپ, توڭكەردىڭ؟ گاۋھار تاستاي كوز بەردىم, ساڭعىرلاپ تۇرعان قۇلاق بەردىم. قالاي جۇمساساڭ, يكەمىڭە كونەتۇعىن قول بەردىم. ويلاعان جەرىڭە بارۋىڭا اياق بەردىم. …دۇنيەنى ءبىر بازار قىلىپ, وسىنشا سومامەن جىبەرگەن ماعان نە بازارلىق الىپ كەلدىڭ؟ ءبىرى – شوت, ءبىرى – كۇرەك ورنىندا. قول-اياق بەرىپ: «ەگىن سالدىڭدار!» – دەپ جىبەردىم. قانداي جەرگە ەگىن سالدىڭدار؟ قانشا ەڭبەك الدىڭدار؟» دەپ ومىرلىك سۇراقتى العا تارتادى. راسىندا, ادام ءومىرىنىڭ, تىرشىلىگىنىڭ ءمانى مەن ءسانىن, نەگىزگى ۇستانىم-قاعيداسىن نازىك تالعامپازدىقپەن, ويشىلدىقپەن ءتۇسىندىرىپ بەرىپ وتىر عوي. «ادامنىڭ تىرلىگى – قايناپ, تولقىپ جاتقان داريا», دەيدى. ەندەشە, سول ءبىر بۇرقىلداپ, شالقىعان داريادان ءوز ىرىسىڭدى تابا ءبىل, جەمىسىڭدى تەرە ءبىل دەگەنى قانداي ابزال دەسەڭىزشى؟
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ اللانىڭ عىلىمىن, حيكمەتتەرىن, كەمەڭگەرلىك ىستەرىن, قۇران قاعيداتتارىن, شارتتارىن, تۇركىلىك-سوپىلىق داستۇرلەرىن جەتىك, مۇلتىكسىز بىلەتىندىگىن «اللا قۇدىرەتى» تۋىندىسىنان كورۋگە بولادى. اللانىڭ قۇدىرەتىنە, «ونى تانۋعا اقىل-ويىم, زەيىن-پىكىرىم جەتپەيدى» دەيدى دە, عالامدى, ادامزاتتى, ماق ۇلىقتار دۇنيەسىن قالاي اللا ءمىنسىز كەلىستىرىپ جاراتقانىن بىلگىرلىكپەن دالەلدەپ تۇسىندىرەدى. «ايداي الەمدى, جاندى-جانسىز ماق ۇلىقتاردى قۇداي التى كۇندە تۇگەل جاساپ شىعارعان. سونىڭ وزگەسى دە ءبىر باس, جەكە ادام دا ءبىر باس. وسى دۇنيەنى ادام كوركەيتپەك. قۇدايدىڭ قۇدايىلىعىن جۇرت كوزىنە ادام تۇسىرمەك. ول التى كۇننەن سوڭ, قۇداي جاراتپاق ەدى, نە بولسا دا, سوندا مۇكى-تاقى قالدىرعان دانەمەسى جوق. دۇنيەدە نە تاماشا, نە ورنەك – ءبارى ادامنىڭ دەنەسىنەن الىنعان», دەپ ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن, ابزال قىزمەتىن, ءبىر-بىرلەرىمەن بايلانىستىرىپ, سونىمەن بىرگە كۇن, اي, جۇلدىزدار الەمىنىڭ قۇپيا جۇمباعىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اللانىڭ شەبەرلىگىن باجايلاپ پايىمدايدى.
ول عىلىم, ءبىلىم, جاراتىلىس, ادەپ, راقىمشىلىق, كىسىلىك, بايلىق, كەدەيلىك, جالعان, باقيلىق, ار, نامىس, يمان, ءدىن تۋراسىندا سىمعا تارتقان اق كۇمىستەي ومىرشەڭ وي-پىكىرلەر وربىتەدى. شاريعاتقا جۇيرىك امبەباپ عۇلاما قۇران كارىم فيلوسوفياسىن, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كەمەڭگەرلىك كەڭەستەرىن كەستەلى, كوركەم جەتكىزەدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگى جونىندە ۇلى سۋرەتكەر جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بىلايشا تولعانادى: ء«سىز قازاقتىڭ قازاق زامانىندا دۇنيەگە كەلىپ قالعان گاۋھارىسىز. ءسىز قۇلاشىڭىز ۇزىن, قيالىڭىز تەرەڭ, ارمانىڭىز الىستاعى وتكەن ومىردە. جاڭا زاماننىڭ بۇيىنتاق ءسوزى, جىبىرلاق مىنەزى ءسىزدى جارىتپايدى, توساڭسىتادى, كۇنى وتكەن جات ادام قىلادى. جاڭا زامان ويتە بەرسىن. ءسىز وندا جالعىزدىعىڭىزدى, جاپاندىعىڭىزدى, ءساندى-سالتاناتتى ەسكى كۇنىڭىزدى جىرلاپ ءوتىڭىز. اقىننىڭ اقىندىعى ۋلاعان ويىن, تۋلاعان سىرىن وقۋشىنى تولقىتقانداي قىلىپ, تىزگەن مەرۋەرتتەي كەستەلى, تولعاۋلى سوزىمەن ايتا بىلۋىندە عوي». دەسە دەگەندەي, ول قازاق كوركەم ويى تاريحىنداعى وزگەشە ءبىر قۇبىلىس. بۇل ورايدا, ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتى تۋرالى وي-تولعانىستارى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا مەيلىنشە كوكەيكەستى. «قازاق ءتىلىنىڭ ءوزىن ءبىلۋشى جوق, ءمانىسىن ءبىلۋشى دە جوق. بۇرىنعى اتا-بابامىز قازاق ءتىلىن تەگىس ءبىلۋشى ەدى, ءمانىسىن دە ءتۇسىندىرىپ وتىرۋشى ەدى. سوندىقتان, ءبارى اۋليە بولىپ, ايتقانى ايتقانىنداي كەلىپ وتىرۋشى ەدى», دەيدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ ءسوزدىڭ تامىرىن, ءتۇبىرىن تانىتۋعا, ءسويتىپ, دۇنيەتانىمىڭدى تەرەڭدەتۋگە سەبەپكەر بولۋعا قۇلشىندىرىپ, ۇمتىلدىرادى. اسىلىندا, قازاق تىلىندە تۇڭعيىق سىر, يشارات-استار, الۋان ءتۇرلى ءيىرىم-اعىس بار. سونى تۇسىندىرەدى.
«قازاق ءسوزى ايتادى: «اۋەلى ءوزىڭنىڭ ۇيىڭە جاق, ونان سوڭ اۋىلىڭا جاق, ونان سوڭ وتان-ايماعىڭا, ونان سوڭ حالقىڭا جاق, سونان سوڭ بارىپ قۇدايىڭا جاق!» دەيدى ەكەن. انە – ءدىن, انە – وسيەت, انە – قاسيەت» دەگەن لەبىز-پىكىرىندە وزات وي, وزىق تاعىلىم, وزعىن تاجىريبە بار. ءماشھۇر ءجۇسىپ «انە – ءدىن, انە – وسيەت, انە – قاسيەت» دەگەندە ءسوزدىڭ تازا جۇرەك, تەرەڭ وي, ادەپ-يمان, ار-وجداننان تۋاتىندىعىن, ءموپ-ءمولدىر, تاپ-تازا قاسيەتتەرگە, انت-اياتتاي وسيەتتەرگە نەگىزدەلەتىنىن, جالپى ايتقاندا, ونىڭ تاڭعاجايىپ بولمىسىن كەلىستىرە جەتكىزگەن. ءسوز قاسيەتىن ءتۇسىنۋ, كيە تۇتۋ – تۋمىسىنان, «اقىل-ەسىنە يە بولۋعا جاراعاندىقتان». بۇعان ايعاق رەتىندە مىناداي جارقىن دەرەكتى سويلەتەدى. ادامزات اقىل-ويىنىڭ شامشىراقتارى سوكرات, اريستوتەلدەر ء«وز بويىنداعىعا يە بولىپ», «ەشكىمنەن ۇيرەنبەي, ءوز بىلىمىمەن تاپتى» دەپ ءتۇيىندى تۇجىرىم جاسايدى.
«ادام تەك ءوزىنىڭ ادامدىعىنا يە بولۋعا ويلانۋ كەرەك. ءوز بويىنداعىسىنا ءوزى يە بولۋعا جاراعان جان… اقىلىنا بيلەتەدى, اقىلعا سىيعاندى ۇستايدى…» – دەپ جازادى.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءسوز توركىنىنە جانە ونىڭ سۋرەتتى ماعىنالارىنا بايلانىستى وي-تولعانىستارىنا جۇگىنەيىك.
قازاق ءسوزى: «نەكە سۋى – مەككە سۋى», دەيدى. سول اۋىزعا الىنعان ءسوز بەكەر بولمايدى. اۋىزعا الىنعان, پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىنادى. «حالىق ءتىلى – قۇداي قالامى», دەگەن بار. نەكە سۋىنىڭ قاسيەتى – ادامنىڭ ىشىندە قىلشىق, قىل-قىبىر سول سۋمەن ءجيدىپ, ءشىرىپ جوق بولىپ كەتسە كەرەك».
«قازاق ءسوزى: «ەسەپ: ەسەپ بىلمەگەن ەسەك». بۇعان دالەل – بۇل «ايتا-كەريمە»: «وتكەن ءومىر, جاساعان جاسىڭ نە جۇمىسپەن وتكەندىگىن, سونىڭ ەسەبىن ءوز باسىڭنان ءوزىڭنىڭ الۋىڭ كەرەك. بۇگىن ءبىر ءسوزدى وزىڭە-ءوزىڭ تاۋىپ ايتا الماي تۇرسىڭ, تاڭعالا قۇداي الدىندا قالاي تاۋىپ ايتامىن دەپ ويلايسىڭ». قۇداي تاعالا قانشا جاراتقان نارسەسىندە ەسەپسىز (قيساپسىز) جاراتقان نارسەسى جوق, نە نارسە بولسىن, ەسەبىن ءبىلىپ ءىس قىلۋ كەرەك. دانەمەنىڭ ەسەبىن بىلمەگەندى بۇرىنعىلار ەسەك ورنىنا ساناعان».
«قازاق ءسوزى: «ساناماساڭ ساننان شىق, // ەلەمەسەڭ ەلدەن شىق!» بۇعان دالەل – «ايتا-كەريمە»: «اي, پەندەلەرىم, سەن مەنى قۇدايىم دەپ ساناساڭ, مەن پەندەم قاتارىندا سانارمىن. سەن ماعان جاقسىلىقپەن قايتساڭ, مەن دە ساعان جاقسىلىقپەن قايتارمىن. سەن ماعان جاماندىقپەن قايتساڭ, مەن دە ساعان جاماندىقپەن قايتارمىن».
«قازاق ءسوزى: «قىس حىزىرىن كورەم دەسەڭ, قىستىڭ قامىن جاز قىل, // ءتان حىزىرىن كورەم دەسەڭ, قورەگىڭدى از قىل». «حاديس ءشاريف»: «جازدىڭ كۇنى ميى قايناماعاننىڭ قىستىڭ كۇنى قاينامايدى», دەگەن…».
«قازاق ءسوزى: «ەگەر ءبىلىم ۇيرەتسەڭ جامانعا, اتىڭدى ەرتتەپ, دايارلاپ قويىپ, سونان سوڭ ۇيرەت. نەگە دەسەڭ, سەنەن ۇيرەنىپ العان بىلىمىمەن تۋرا وزىڭە دۇرسە قويا بەرەدى. سول شاقتا قاشىپ قۇتىلۋىڭ كەرەك!».
«قازاق ءسوزى: «شىن دۇنيە – شىنجىر ارقان, // جالعان دۇنيە – جالعان ءجىپ». «حاديس ءشاريف»: «شۇبەرەكتى ەكى ايىرعاندا, ەڭ تاۋسىنشاعىندا ءبىر جالعىز ءجىپ ءىلىنىپ تۇرادى. ءبىر باسى مىنا جاعىندا, ەكىنشى باسى ەكىنشى جاعىندا بولىپ, بۇ دۇنيەنىڭ مىسالى قۇتتى (حۇدى) سول سىقىلدى. ەكى دەم الىس: ءبىرى كىرەدى, ءبىرى شىعادى. سونىڭ بىرەۋى توقتاسا, ادام دەگەن ولەدى دە قالادى. ء«بىر دەم ءارى, ءبىر دەم بەرى» – دەگەننىڭ ماعىناسى – وسى».
«قازاق ءسوزى: «بۇل شىركىن, ءوزىن تانىمايدى, كىمدى تانيدى؟!» – دەپ كەلەدى. ء«وزىن تانىعان – ءتاڭىرىسىن تانيدى دەگەنى» – دەيدى».
بۇل سوزدەردە تۇسپال-يشارات تەلەگەي-تەڭىز. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ تۇسىندىرۋىنشە: «اسىلى, قازاق ءتىلى جۇمباق: نە ايتسا ءبارىنىڭ شەشۋى بار, شەشۋىن بىلۋگە تىرىسۋ كەرەك».
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «انا ءتىلى تۋرالى» دەيتىن بايىپتاماسىندا «انا ءتىلى», «ادەبيەت» دەگەن ۇعىمدارعا دۇرىس سيپاتتاما بەرەدى. ول بىلايشا: «قازاقتا ەكى ءسوز شەشىلمەي ءجۇر: ءبىرى – «انا ءتىلى» دەگەن, ءبىرى – «ادەبيەت» دەگەن. شەشىلمەگەن سەبەبى: «انا ءتىلى» دەگەن – قازاقتىڭ بۇرىنعى قازاق بولعان كۇنىندەگى ەسكى ءتىلى. ول ەسكى ءتىل كىمدە قالدى؟! جالعىز-اق قاتىنداردا قالدى». نەمەسە: «قاتىن ەشقانداي, ەشكىمنەن وقىعان جوق. بۇرىنعى ەسكى قازاق ءتىلى قاتىندا قالدى. …«انا ءتىلى» دەگەننىڭ ءمانىسى وسى».ء يا, راسىندا, بەسىك جىرىن كۇمبىرلەتىپ ايتاتىن, ۇلتتىڭ تاربيەشىسى – ايەل زاتى, انا ءتىلى.
ەندى «ادەبيەت» دەيتىن ۇعىمنىڭ ءمان-مازمۇنىنا قانداي انىقتاما بەرگەنىن ميعا جۇگىرتەلىك: «ادەبيەت دەگەن كەيىنگىگە ۇلگى-ونەگە ۇيرەتەتۇعىن, عىلىم-ءبىلىم بەرەتۇعىن, ق ۇلىق-مىنەز تۇزەتەتۇعىن ءسوز دەگەنى».
ۇلت ءتىلىن ۇلىقتاعان, ءسوز ونەرى حاس شەبەرىنىڭ وي-تولعانىستارى بىلايشا ورىلەدى: «جەتپىس ەكى ءتىل بار, سول جەتپىس ەكى ءتىلدىڭ ىشىندە اراب تىلىنەن اسىل ءتىل جوق… ونان سوڭعى تىلدە قازاق تىلىنەن اسىل, قازاق تىلىنەن باي ءتىل جوق. سول اتا-باباسىنىڭ ءتىلى بولعان قازاق ءتىلىن وسى كۇنگى جۇرگەن قازاقتىڭ جالعىزى بىلمەيدى. ەگەر قازاق ءتىلىن بىلسە ەدى, ءدىن دە وسىندا, عىلىم مەن ءبىلىم دە وسىندا, اۋليەشىلىك تە وسىندا. سولاي بولعانى ءۇشىن بۇرىنعى وتكەن اتا-بابامىزدىڭ ءبارى جاقسى بولىپ, اۋليە بولىپ ءوتتى, نە ءۇشىن – اق جۇرەك بولىپ, اق كوڭىل بولعاندىقتان». مىنە, كەرەمەت ءسوز.
«عىلىم-ءبىلىم» دەگەن جازباسىندا بىلاي دەيدى: ء«بىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ىشىندە پەرىشتەلەردىڭ ءبىر سويلەگەن ءسوزى ءجۇر: «كەتكەنىڭ كەلسىن, كەمتىگىڭ تولسىن» – دەگەن».
بۇل دا جاقسى ءسوزدىڭ جارىعى.
ويشىل ءدىن جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىمەن مۇزداي قارۋلانعاندىقتان, ءتىل توركىنىن ءجىتى ءتۇسىنىپ, جەتىك تەكسەرەدى. ايتالىق, ءسوزدىڭ ىشكى قۋاتىن, شىعۋ تەگىن, جاراتىلىسىن بىلايشا باجايلاپ تالداپ كورسەتۋى مەيلىنشە قىزىقتى.
«قۇدىرەتى كۇشتى قۇداي ءوزىنىڭ قۇدايلىق مەيىرى تاسىپ, جاۋدىرىپ تۇر. جاندى-جانسىزدا مۇنى كەرەك قىلعاندا, ۇشى جوق ۇزىن, ءتۇبى جوق تەرەڭ داريادا جاتقان «ساداپ» – دەگەن ءبىر كىشكەنە نارسە: «ابراحمەتتەن اۋزىما ءبىر تامشى-سۋ!» – دەپ داريانىڭ بەتىنە قالقىپ شىعىپ, ىنتاسى قۇرۋمەن, ىڭكارلانۋمەن اۋزىن توسادى. سوندا جاۋىپ تۇرعان جاڭبىردىڭ ءبىر تامشىسى ونىڭ اڭقيتىپ اشقان اۋزىنا تامباسقا شاراسى بولا ما, تامادى. ءبىر تامشى تامعان سوڭ: «بولدىم, تويدىم, ماعان ەندى باسقا دۇنيە ءبىر تيىن قۇرلى كەرەگى جوق!» دەپ ءبىر تامشىنى قاناعات قىلىپ, داريانىڭ تۇبىنە بارىپ, قورەك تە ىزدەمەيدى, دانەمەنى دە كەرەك قىلمايدى, تىرپ ەتپەي جاتىپ الادى. سول ىڭكارلانىپ, قۇمار بولىپ, ىنتالى جۇرەك, شىن كوڭىلمەن اۋزىن توسىپ, ءبىر تامشىعا قاناعات قىلعاندىعىنىڭ قاسيەتىمەن الگى تامعان ءبىر تامشى ساداپتىڭ قارنىندا ءدۇر گاۋھار تاس بولادى».
ء«دۇر-گاۋھار» ناۋرىز ايىندا «راحمەت جاڭبىرىنان» پايدا بولاتىن قۇبىلىس. ول سونداي-اق «اعاشقا – جاپىراق, تىكەنگە – گۇل, ساحاراعا – لالا قىزعالداق, اراعا – بال, جىلانعا – ۋ, تۇزدىڭ كەنىنە تامسا – تۇز, تاقىر جەرگە – اششى – سور, قارا تاسقا – قىنا. كۇللى دۇنيە جۇزىندە ءوسىپ-ونەتۇعىننىڭ بارىنە ءوسىم-تۇقىم وسىدان شىعادى», دەپ ءتۇيىندى تۇجىرىم جاسايدى.
«ادام ءتىلى تاس جارار, تاس جارماسا باس جارار» دەگەن ءتامسىل ءسوزدىڭ شىعۋ ءمانىسىن بايانداۋى دا جۇرەك تولقىتارلىق.
«جاپان تۇزدە ءبىر ايەل بيە ساۋىپ وتىرعاندا, ءتورت كىسى تىكە وزىنە تۇپ-تۋرا كەلە جاتىر ەكەن. «تۇرايىن دەسە, بيەنىڭ ءسۇتى ساۋلاپ, جەرگە اعىپ كەتەرلىك, تۇرمايىن دەسە, ءتورت كىسى وقتاي قادالىپ كەلە جاتىر. ساسقانىنان جۇدىرىقتاي تاستى: «كوز بولساڭ, كونەككە, // ءتىل بولساڭ تاسقا», دەپ كونەگىنىڭ ىشىنە تاستاي بەرىپ, بيەسىن ساۋىپ وتىرا بەردى دەيدى. بۇل بيەسىن ساۋىپ وتىرعاننىڭ ۇستىنە ءتورت كىسى كەلىپ:
– مانا ءبىز كورگەننەن بيەنىڭ بۇتىندا وتىر ەدىڭ. سونان بەرى بيە ساۋىپ وتىرعانىڭ با؟ جوق, ۇيىقتاپ وتىر ما ەدىڭ؟ – دەگەندە,
– بيەمنىڭ مىنەزى جامان ەدى. بيەمنىڭ ءبىر ساۋىمى بۇتىندا وتىرماسا, يىمەۋشى ەدى. مانا وزدەرىڭ كورگەننەن جاڭا ءيىدى دەگەندە,
– باسە, سولاي عوي. ونان باسقا ءبىز كورگەننەن بەرى قاراي يىگەندە, ەندىگى مۇنىڭ ءسۇتى كونەك تۇگىل, ساباعا سىيماي جەرگە اعىپ, بۇلاق بولىپ جاتسا كەرەك ەدى, – دەپ جۇرە بەردى دەيدى.
ولار كەتىسىمەن, كونەكتەگى ءسۇتتى سۇيرەتپەگە قۇيعان ەكەن. كونەكتىڭ تۇبىندەگى تاس ءتورت بولەك بولىپ قالىپتى».
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قۇت-بەرەكەسىندەي, كۇيلى-قۋاتتى, سىمباتتى ءسوز تىركەستەرىنە بەرىلگەن (ماسەلەن, «توعىز جولدىڭ تورابى», «سەگىز قيىر شارتاراپ», «10 ءتۇرلى قازىنا», «444 بەكىتۋ» جانە ت.س.س.) سيپاتتامالار جەتكىلىكتى.
* * *
قازاق ءتىلىنىڭ نەشەمە الۋان اعىس-تولقىندارىن, قىرتىس-قاباتتارىن قاپىسىز مەڭگەرگەن, نازىك تۇسىنگەن, كوڭىل, سەزىم, رۋح بايلىعىن اق قاعازدىڭ بەتىنە شەبەرلىكپەن توگىلدىرىپ تۇسىرگەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ اقىندىق, سۋرەتكەرلىك ەرەن ەڭبەگىندە ۇلتتىق اۋەزگە باي اسىل سوزدەر مەرۋەرتتەي تولقىنداپ-جارقىلداپ كوڭىل تەربەتەدى. جالپى, ويلى, ساليقالى, تۇجىرىمدى ناقىل سوزدەر, ءماشھۇر جۇسىپشە ايتقاندا, «زاتتى ءسوز» ء«تىلدىڭ گ ۇلى» (اراب, پارسى, تۇركىشە), «دانىشپانداردىڭ وسيەتى» (قىتايشا), «حالىق مەكتەبى» (يتالياشا) «كوپ كورگەندىكتىڭ جەمىسى» (اعىلشىن, فرانتسۋز تىلدەرىندە), «قاناتتى ءسوز» (ورىسشا), «كوشە اراسىنداعى دانىشپاندىق» (نەمىسشە) دەۋگە لايىق. راسىندا, اتا-بابانىڭ ارداقتى, اسىل لەبىزدەرى «اعىپ جاتقان بۇلاق».
ءماشھۇر ءجۇسىپ تۋىنداتقان ويۋلى, ويلى سوزدەر تىزبەگىندە فيلوسوفيالىق ءمان-مازمۇن مولىنان.
ءسوز جوق, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ افوريزمدەرى اقىل-ويىڭدى, سانا-سەزىمىڭدى, جان-جۇيەڭدى كوركەمدىك سۇلۋلىققا وراپ, ومىردەگى ماقسات-مۇراتىڭدى, كوزقاراسىڭدى, دۇنيەتانىمىڭدى ايقىنداۋعا, تەرەڭدەتۋگە ىقپال جاسايدى. تاجىريبەڭدى, تۇسىنىگىڭدى مولايتادى. جاقسىلىققا جەتەلەيدى. زەيىن-زەردەڭدى, جەتەڭدى رۋحاني تۇرعىدان كەمەلدەندىرىپ جەتىلتەدى.
ءمانى تەرەڭ, سىرتقى سىمباتى كەلىستى, ويى ورنەكتى افوريزمدەردىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك:
• ءتىل – وي مارجانى, ارمان – ءسوزدىڭ قايماعى, ءنار-تۇزى, قيال – ءومىردىڭ گ ۇلى, ادەمىلىكتىڭ مايەگى.
• قاناعاتتان جاقسى يگىلىكتى ءىس جوق.
• ءار نارسەگە اللانىڭ ريزالىعى بولسا, سەن دە سول جاقتا بول. ەسى ءبۇتىن اقىل يەسى بولعان ادام دۇشپاننان قاشۋعا كەرەك.
• ادال بولسا, مال راحات, زەيىندى بولسا پەرزەنت – جارىق دۇنيەنىڭ كوركى ءدۇر.
• دۇنيە ءبىر ءناجىس – جامان شىرىگەن نارسە, دۇنيە الامىن دەپ, پەندەنىڭ پەندەسى بولما, جاراتقان ءبىر قۇدايدىڭ پەندەسى بول.
• قىدىرعانمەن ىرىزدىعىڭنىڭ قادىرى تاسىماس, قادىرىڭ كەتەر, قادىردەن اركەز اداسپا.
• شىن ىقىلاسپەن اتا-اناسىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, تىك تۇرىپ ەلجىرەۋمەن بەرگەن باتاسىن الىپ قالعان بالا ەكى دۇنيەدە قور بولمايدى.
• دۇنيە دەگەن, شىركىن, تويعا كەلگەن قىزداي, كەتەرىنە كەلگەندە قولعا ۇستاعان مۇزداي.
• دۇنيە دەگەن, شىركىن, ەكى ەسىكتى ءۇي ەتكەن: بىرىنەن كىرىپ, كىدىرمەستەن بىرىنەن شىعىپ بارامىن! بارلىق بولعانى سول-اق!
• اقىل, سەزىم, قايرات, جىگەر – كوڭىلدىڭ جۇمىسى.
• كوڭىل – ءبارىنىڭ ۇستىنەن قاراپ بيلەيتۇعىن پاتشاسى.
• دۇنيەدە نە تاماشا, نە ورنەك – ءبارى ادامنىڭ دەنەسىنەن الىنعان.
• ەگەر قاناعات بايلىعى بەرىلسە, سول بايلىقتىڭ ارقاسىمەن پەندە قۇدايدى تابادى.
• بۇ دۇنيە – ءبىر كارى قاسقىر, ءتىسى وتكىرلىگىمەن جەمەيدى, الداپ-ارباپ ۋىسىنا تۇسىرۋمەن تالايدىڭ سىلەسىن قۇرتقان.
• ماحابباتپەن تولعان ساپ كوڭىلدەر داريادان دا كەڭ, ءبۇتىن كوزگە كورىنگەن نارسەلەردەن دە, دۇنيەدەن دە كەڭ.
• اق كوڭىلمەن ىستەلگەن ءىس اسپاننان دا كەڭ.
• وزىڭە ءوزىڭنىڭ جانىڭ اشىماسا, ساعان كىمنىڭ جانى اشيدى.
• كەلگەن قوناققا ءدام بەرمەگەن ءۇيدىڭ ىرىسىن شايتان جەيدى ەكەن.
• عىلىمنىڭ ەڭ العاش ادامعا كەلتىرەتىن پايداسى – ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن جۇمسارتىپ بايىتادى. پەندە ناپسىگە جۇمساعان كۇش-قۋاتىن ىزگىلىككە جۇمساسا, ادام ناعىز اۋليە-دانىشپان بولار ەدى.
• ەستى ادام قاناعاتتى, قاناعاتتى ادام تياناقتى, تياناقتى ادام كونتەرلى, كونتەرلى ادام قايعىسىز, ەندەشە, ەستى ادام قاناعاتتى.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ويشىلدىق, عۇلامالىق زەردەسى, پاراسات دۇنيەسى وسىناۋ افوريزمدەرىنەن جارقىن كورىنىس تابادى. ونىڭ اللاعا عاشىقتىق, اقىرەت, جالعان, ءدىن, ءدىل, ءتىل, يمان, اتا-انانى ارداقتاۋ, مىنەز-ق ۇلىق, قاناعات, پيعىل, ءناپسى, ىقىلاس, باق-داۋلەت, ماحاببات, اقىل, عىلىم, ءبىلىم, ۇرپاق, ۇلت تۋرالى دانالىق تولعامدارى ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان كاۋسار بۇلاق دەسە دە بولادى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ قازىناسى – ۇلتتىق يگىلىگىمىز. ويتكەنى, ول ۇلت تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنا, فيلوسوفياسى مەن فولكلورتانۋعا, قازاقستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن قازاق ادەبيەتى تاريحىنا قاتىستى ۇشان-تەڭىز شەجىرەلىك دەرەكتەر, اعىل-تەگىل مالىمەتتەر, ولشەۋسىز ادەبي نۇسقالار, اسىل سوزدەر قالدىردى.
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.