سەنبى, 18 مامىر 2013 2:46
كورنەكتى عالىم, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا-نىڭ اكادەميگى, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ, حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ جانە باسقا دا بىرنەشە حالىقارالىق اكادەميالاردىڭ اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, الماتى قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرەنعايىپ شايقۇتدىنوۆتىڭ ەسىمى وتانداستارىمىزعا جاقسى تانىس.
سەنبى, 18 مامىر 2013 2:46
كورنەكتى عالىم, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا-نىڭ اكادەميگى, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ, حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ جانە باسقا دا بىرنەشە حالىقارالىق اكادەميالاردىڭ اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى, الماتى قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرەنعايىپ شايقۇتدىنوۆتىڭ ەسىمى وتانداستارىمىزعا جاقسى تانىس.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇمىسشى وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ بالالىق شاعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىر جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل كەزدە ايەلدەر مەن بالالار مايدانعا كەتكەن كۇيەۋلەرى مەن اكەلەرىن جوقتاتپايمىز دەپ تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن بەل جازباي ەڭبەك ەتتى. ەگىن ەكتى, ءشوپ شاپتى, مال باقتى. وسىنداي قاربالاس ىستەردەن ەرەنعايىپ تا شەت قالعان جوق. وسىلاي اشتىق پەن سۋىققا توزە ءجۇرىپ, تەز ەسەيدى. سوعىستان كەيىنگى جىلداردىڭ دا قيىندىقتارى از بولعان جوق. ول سونىڭ ءبارىن كوردى. بىراق جاسىعان جوق. ورتا مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ, 1951 جىلى كسرو-داعى ينجەنەر دايارلايتىن ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – ماسكەۋدەگى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى حيميالىق تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى.
سول جىلدارى ن.زەلينسكي, ا.نەسمەيانوۆ, ي.نازاروۆ, ي.اليمارين سىندى اكادەميكتەر ەڭبەك ەتەتىن بۇل ينستيتۋتتىڭ داڭقى دۇركىرەپ تۇرعان-دى. بولاشاق اكادەميك ءبىلىمىنىڭ ىرگەتاسى وسىندا قالاندى. اتاقتى عالىمداردىڭ اقىل-كەڭەستەرىن كوڭىلىنە توقىعان ول, ءوز ءومىرىن ءبىلىم, عىلىم جولىنا ارناۋعا مىقتاپ بەل بۋدى. ءسويتىپ, 1956 جىلى ينستيتۋتتى قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردى. جاس مامان ە.شايقۇتدىنوۆ جولدامامەن قازاقستانعا قاراعاندىداعى سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتىنا جىبەرىلدى. وسىندا ەكى جىلداي اۋىسىم باستىعى بولعان ول, پراكتيكادا حيميالىق ءوندىرىستىڭ بۇگە-شىگەسىن بىلەتىن ينجەنەر-تەحنولوگتىڭ تاجىريبەسىن الادى. دەگەنمەن, عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىق ونى قايتادان ماسكەۋ حيميالىق تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا الىپ كەلەدى, 1958 جىلى ەمتيحانداردى مۇلتىكسىز تاپسىرىپ, وسى وقۋ ورنىنىڭ اسپيرانتى اتانادى.
ينستيتۋتتا ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ عىلىمي باعىتى كورنەكتى عالىم, كسرو عا مۇشە-كوررەسپوندەنتى ا.باشكيروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قالىپتاسادى. جەتەكشىسىنىڭ قولداۋىمەن تارماقتالعان كومىرسۋتەكتەردى سۇيىق فازادا توتىقتىرۋ كينەتيكاسى مەن مەحانيزمى سالاسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعايدى جانە بىرقاتار ۇشىنشىلىك سپيرتتەردى سينتەزدەۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ويلاپ تابادى. ديسسەرتاتسيا قورعاعان سوڭ بىردەن ول 1963 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار كافەدراسىنا شاقىرىلادى. بۇل كافەدرانى وسى جىلى حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى پروفەسسور ب.ءبىرىمجانوۆ پەن قازكسر عا اكادەميگى س.رافيكوۆ قۇرعان بولاتىن جانە وسى باعىتتاعى كەڭەس وداعىنداعى ماسكەۋ جانە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەيىن قۇرىلعان ءۇشىنشى كافەدرا ەدى.
سودان بەرى قايدا جۇمىس جاساسا دا, قانداي قىزمەت ىستەسە دە ەرەنعايىپ مالىك ۇلى شايقۇتدىنوۆتىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتى قازمۋ-ءدىڭ جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار حيمياسى كافەدراسىمەن ۇزدىكسىز بايلانىستا بولدى. ب.جۇبانوۆ پەن ە.شايقۇتدىنوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن پوليمەرلەر حيمياسىنىڭ ماڭىزدى سالالارىندا: پوليمەرلەنۋ, پوليكوندەنساتسيا, پوليمەرلەردى حيميالىق تۇرلەندىرۋ, پوليمەرلەردىڭ ەرىتىندىلەرىمەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ باستاما الدى, بۇل كافەدرا تۇلەكتەرى – بولاشاق مامانداردىڭ كەڭ اۋقىمدى عىلىمي كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسادى. اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ە.شايقۇتدىنوۆ بار كۇش-جىگەرىن قازاقستاندا جاس پوليمەرلەر عىلىمى بويىنشا كادرلار دايارلاۋعا جانە دامىتۋعا ارنادى. قازمۋ-ءدىڭ حيميا فاكۋلتەتىنىڭ قابىرعاسىندا ونىڭ پەداگوگ, زەرتتەۋشى جانە عىلىم مەن جوعارى ءبىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى قابىلەتتەرى جارقىراي كورىندى.
الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆتى قازاقستانداعى جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار حيمياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ تانيدى, ول پوليمەرلەر تۋرالى عىلىمدى الەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزى جوعارى ىرگەلى ەڭبەكتەرىمەن بايىتتى. ول قاراپايىم ۆينيل ەفيرلەرىن راديكالدى سوپوليمەرلەۋ سالاسىندا العاشقى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. شاكىرتتەرىمەن وسى پروتسەستەردى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن اشتى, فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرى قۇندى جاڭا فۋنكتسيونالدى پوليمەرلەر الدى. كەزىندە بۇل زەرتتەۋلەرگە م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, رعا اكادەميگى ۆ.ا.كابانوۆ نازار اۋدارىپ, جوعارى باعاسىن بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا ە.شايقۇتدىنوۆ اشقان قاراپايىم ۆينيل ەفيرلەرىنىڭ راديكالدى سوپوليمەرلەنۋ كينەتيكاسىن باسقارۋ ادىستەرىن عالىمدار تولىق مويىندادى.
عالىمنىڭ ايتارلىقتاي عىلىمي جەتىستىكتەرىنە پوليمەرلى گيدروگەلدەر الۋىن جاتقىزۋعا بولادى. ولار الدىن الا جاسالعان باعدارلاماعا سايكەس سىرتقى ورتانىڭ پارامەترلەرىنىڭ وزگەرىستەرىنە بەيىمدەلە الاتىن «اقىلدى» ماتەريالدارعا جاتادى. مۇنداي پوليمەرلى زاتتار مەديتسينادا, ەلەكترونيكا مەن روبوتوتەحنيكادا سەنسور رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
قازمۋ-دە اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ فۋنكتسيونالدى گيدروفيلدى پوليمەرلەر حيمياسى مەن فيزيكاسى سالاسىندا عىلىمي مەكتەپ قۇردى. ول ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرىمەن حالىقارالىق دارەجەدە مويىندالعان. يمپاكت-فاكتور مەن سىلتەمە جاساۋ يندەكسى نەگىزىندە عىلىمي جۋرنالدار مەن عالىمداردىڭ رەيتينگىن باعالاۋدىڭ الەمدىك جۇيەسىن ازىرلەگەن حالىقارالىق Thomson Reuters اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا وسى مەكتەپتىڭ ءۇش وكىلى – اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆتىڭ شاكىرتتەرى (پروفەسسورلار گ.مۋن, ز.نۇركەەۆا, ۆ.حۋتوريانسكي) سوڭعى جىلداردا ينتەرپوليمەرلى كومپلەكستەر سالاسىنداعى الەمدىك عالىمدار مەن ماماندار رەيتينگىندە الدىڭعى ءۇش ورىندا كەلەدى. ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ سالاسىندا وسىنداي ناتيجەگە جەتكەن عىلىمي مەكتەپتەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي ەكەندىگى انىق.
راديكالدى سوپوليمەرلەنۋدىڭ پروتسەستەرىن رەتتەۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن تابىستى دامىتۋمەن قاتار ە.شايقۇتدىنوۆ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن پراكتيكادا ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى جاعداي جاسادى. قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە قاسيەتتەرى جاقسارتىلعان پلاستيفيكاتورلار, قابىرشاقتار, فلوكۋليانتتار مەن ينگيبيتورلار الۋدىڭ ونەركاسىپتىك ءتيىمدى ادىستەرىن جاسايدى. بۇرعىلاۋ ەرىتىندىلەرىن ءتيىمدى تۇراقتاندىرعىش ۇسىنىلادى, ونىڭ ءوندىرىسى قاراعاندىداعى سينتەتيكالىق كاۋچۋك زاۋىتىندا جۇزەگە اسىرىلادى.
1978 جىلى ە.شايقۇتدىنوۆ قازاقستانداعى ينجەنەرلىك ءبىلىم بەرۋدىڭ كوشباسشىسى – ۆ.ي.لەنين اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ) پرورەكتورى, 1992 جىلى – رەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. 2001 جىلدان بەرى ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ-ءدىڭ مۇناي مەن گازدى وڭدەۋدىڭ حيميالىق تەحنولوگياسى كافەدراسىنىڭ, سونداي-اق, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورگانيكالىق زاتتار, تابيعي قوسىلىستار مەن پوليمەرلەر حيمياسى جانە تەحنولوگياسى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى بولىپ قىزمەت ەتەدى.
پروفەسسور ە.شايقۇتدىنوۆ – كورنەكتى پەداگوگ, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تاربيە جۇمىسىنىڭ ىسكەر ۇيىمداستىرۋشىسى, وقۋ پروتسەسىنە جاڭا كاسىبي تەحنولوگيالار مەن ادىستەردى ەنگىزۋگە ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن بىلىكتى باسشى. قازپتي-دە جۇمىس جاساي ءجۇرىپ, ول ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىسىنا, وقۋ پروتسەسىنىڭ ماتەريالدىق جانە ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتىلۋىنە, ونى جەتىلدىرۋگە, پروفيلدىك ماماندىقتاردى كەڭەيتۋگە زور ۇلەس قوستى. 1978 جىلى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا ونىڭ قاتىسۋىمەن «مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىن باسقارۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى» ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلدى, بۇل جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بارلىق قىزمەتىن رەگلامەنتتەيتىن كاسىپورىن ستاندارتتارىنىڭ جيىنتىعى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇيە ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جول اشتى. وسى جىلدارى ينستيتۋتتا بىرقاتار جاڭا حيميا-تەحنولوگيالىق ماماندىقتار بويىنشا تەحنولوگتار دايارلاۋ دا قولعا الىندى.
ە.شايقۇتدىنوۆ قازۇتۋ-ءدىڭ الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە ەنۋىنە جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت بەدەلىن الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزدى. 1978 جىلدان 2000 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا 27 مەملەكەتتەن 600-دەن استام شەتەلدىك ازامات قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديپلومىن الدى. قازۇتۋ انگليا, يتاليا, كانادا, كۋبا, فينليانديا, جاپونيا, گەرمانيا مەن امەريكانىڭ بىرقاتار وقۋ ورىندارىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتتى. ە.شايقۇتدىنوۆ ءۇش ۋنيۆەرسيتەت: لاكۆيل (يتاليا), لوندون ( ۇلىبريتانيا) جانە قازۇتۋ (قازاقستان) قاتىسقان ەۋرووداقتىڭ «تەمپۋس-تاسيس» حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ كوورديناتورى بولىپ تابىلادى. وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا قازۇتۋ-ءدىڭ كوپتەگەن ستۋدەنتى مەن وقىتۋشىلارى ەۋروپانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە تاعىلىمدامادان وتۋگە مۇمكىندىك الدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە ۋنيۆەرسيتەت زاماناۋي كومپيۋتەرلىك جانە زەرتحانالىق تەحنيكامەن جابدىقتالدى. وسى جىلدارى قازۇتۋ تمد مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ رەسەيدىڭ تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاۋىمداستىعىنا كىردى.
ەرەنعايىپ مالىك ۇلىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن قازۇتۋ قازاقستاندا جۇمىس جاسايتىن ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار «سيمەنس», «شليۋمبەرجە», «شەۆرون», «ساندۆيك-تامروك» كومپانيالارى ءۇشىن بازالىق جوعارى وقۋ ورنىنا اينالدى, بۇل كومپانيالار ۋنيۆەرسيتەت زەرتحانالارى ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن قۇرال-جابدىقتار, عىلىمي-تەحنيكالىق ادەبيەت, باعدارلامالار جاسايدى.
عالىم اعامىز ىرگەلى زەرتتەۋلەر, ءبىلىم بەرۋ پروتسەستەرىن رەفورمالاۋ جانە جەتىلدىرۋمەن قاتار ەكونوميكادا ماڭىزى زور پراكتيكالىق جوبالارعا ارقاشان كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاقمىس» اق تسەحتارىندا كالتسي موليبداتىن تۇيىرشىكتەندىرۋ ءۇشىن جاڭا جەلىمدىك بايلانىستىرعىشتار تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك سىناقتان ءوتتى. تەرى ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارى نەگىزىندە جەلاتيندى كوللاگەندى الماستىرعىش ءوندىرىسى ۇيىمداستىرىلدى, بۇل تەحنولوگيا مىس, قورعاسىن مەن مىرىشتى ەلەكترلىك رافينيرلەۋ پروتسەستەرىندە تابىستى قولدانىلۋدا.
اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە دە بەلسەندى ارالاسىپ ءجۇر. ول 10 جىلدان استام ۋاقىت الماتى قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقارىپ, اعا ۇرپاق وكىلدەرى – ۇلى وتان سوعىسى مەن ەڭبەك مايدانىنا قاتىسۋشىلارعا قاتىستى قالا باسشىلىعىنىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ول سوعىس ارداگەرلەرى كوميتەتىنىڭ كوورديناتسيالىق كەڭەسىنىڭ جانە «تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ارداگەرلەرىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ دوستاستىعى» حالىقارالىق وداعىنىڭ مۇشەسى. قوعامدىق قىزمەتتىڭ وسى باسىم باعىتى ەرەنعايىپ مالىك ۇلىن جيناعان تاجىريبەسىن, ومىرلىك ۇستانىمىن, بەدەلىن سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىن قورعاۋعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قوعامدىق كولىكتە تەگىن ءجۇرۋ, زەينەتكەرلەر ءۇشىن جاردەماقى, ساناتوريدە ەمدەلۋ اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆتىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنا اينالدى. ول اعا ۇرپاق وكىلدەرىن الەۋمەتتىك قورعاۋعا نازار اۋدارا ءجۇرىپ, جاستاردى تاربيەلەۋ جانە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە دە كوپ كوڭىل بولەدى.
جەمىستى عىلىمي, پەداگوگيكالىق جانە قوعامدىق قىزمەتى ءۇشىن اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ «قۇرمەت», «پاراسات» جانە «بارىس» وردەندەرىمەن, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «ەڭبەك ارداگەرى», «استانا» مەدالدارىمەن, ىبىراي التىنسارين مەدالىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جانە رەسەي پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆتىڭ العىس حاتتارىمەن ماراپاتتالدى. 1991 جىلى وعان «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» اتاعى بەرىلدى.
اكادەميك ە.شايقۇتدىنوۆ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, ءالى تىڭ جاڭا يدەيالار مەن جوسپارلار باۋراعان عالىم تاۋەلسىز وتانىنىڭ ارايلاپ اتقان ءار تاڭىنا قۋانادى. قازاق ەلىنىڭ جۇلدىزى جارقىراي بەرسە ەكەن دەپ تىلەيدى. ەلىنە, تۋعان حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدى ءومىر مۇراتىنا اينالدىرعان ازاماتتى العا جەتەلەيتىن دە وسى سەنىم ەكەنى داۋسىز.
عالىم مۇتانوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى.