بەيسەنبى, 4 ءساۋىر 2013 1:57
قازاق ءسوز ونەرى تاريحىنىڭ ەجەلگى زامانداردان قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى قالىپتاسۋ, دامۋ جولىندا شىعارماشىلىعىمەن ۇرپاقتار دۇنيەتانىمىن نۇرلاندىرعان تالاي ويشىل-عۇلاما تۇلعالار تاعىلىمى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدى. حح عاسىردىڭ 70-90-جىلدارى مەن قازىرگى ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتار قازىناسىن بايىتقان, سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – نەمات كەلىمبەتوۆ.
بەيسەنبى, 4 ءساۋىر 2013 1:57
قازاق ءسوز ونەرى تاريحىنىڭ ەجەلگى زامانداردان قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى قالىپتاسۋ, دامۋ جولىندا شىعارماشىلىعىمەن ۇرپاقتار دۇنيەتانىمىن نۇرلاندىرعان تالاي ويشىل-عۇلاما تۇلعالار تاعىلىمى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدى. حح عاسىردىڭ 70-90-جىلدارى مەن قازىرگى ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتار قازىناسىن بايىتقان, سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – نەمات كەلىمبەتوۆ. ول – قازاق جانە الەم حالىقتارى ادەبيەتى مۇرالارىن زەرتتەۋشى. قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى داۋىرلەرىندەگى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتاعى ساقتاردىڭ قاھارماندىق داستاندارىن («الىپ ەر توڭعا», «توميريس» («تۇمار»), «شۋ», ت.ب.), عۇنداردىڭ (ب.ز.ب. ءىى عاسىر) باتىرلىق جىرلارىن («وعىز قاعان», «اتتيلا», «كوك ءبورى», «ەرگەنەكون», ت.ب.) قازاق ادەبيەتتانۋى عىلىمىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ارنايى قاراستىردى.
ەجەلگى ءداۋىر جانە وعان جالعاساتىن قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ادەبيەت دامۋىنىڭ كەزەڭدەرىن زەرتتەۋدى, ونى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدى تۇڭعىش ءسوز ەتىپ, ودان كەيىن ءىس جۇزىنە اسىرا باستاعان قاجىماس كۇرەسكەر عالىم, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ بولعانىن قازىر جۇرتتىڭ ءبارى دە مويىندايدى. اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ: «بۇگىندە تۋعان ادەبيەت تاريحىنىڭ بۇل كەزەڭدەرى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىندە ءارى جالپى, ءارى ارناۋلى كۋرستار تۇرىندە وقۋ جوسپارىنا ەنگىزىلىپ, سوڭعى شيرەك عاسىر بويى وقىتىلىپ كەلەدى. بۇل پاننەن ءبىر الۋان باعدارلامالار, وقۋلىقتار, حرەستوماتيالار, وقۋ قۇرالدارى جازىلىپ, ۇستازدار مەن شاكىرتتەر پايدالانىپ ءجۇر. بۇل ىستە ب. كەنجەباەۆتىڭ شاكىرتى پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ەڭبەگىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت», –دەگەن ەدى.زەرتتەۋشى ن.كەلىمبەتوۆ الەمدىك ءتۇركىتانۋداعى ورتاق جادىگەرلىكتەردى سارالاپ تالداۋدا وزىندىك عىلىمي تۇجىرىمدارمەن جۇيەلەپ, ءVى–حV عاسىرلار اراسىنداعى تۇركى تايپالارىنىڭ, رۋلارىنىڭ ورتاق ادەبيەتىن حرونولوگيالىق داۋىرلەرگە ءبولىپ قاراستىرادى. اتاپ ايتقاندا, ءVى–ىح عاسىرلارداعى كونەتۇركى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاتارىندا ورحون جازبا ەسكەرتكىشتەرى, كۇلتەگىن, بىلگە قاعان, تونىكوك تۋرالى قۇلپىتاستارعا قاشاپ جازىلعان جىر-داستاندار, «وعىزنامە» داستانى, «قورقىتاتا كىتابى», ءابۋناسىر ءال-فارابيدىڭ ادەبي شىعارمالارى الىنادى. ال ءح–حىى عاسىرلارداعى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرى ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتادعۋ بىلىگ» («قۇتتى بىلىك») ديداكتيكالىق داستانى, ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۋعات-ات-تۇرىك» («تۇركى تىلدەرىنىڭ سوزدىگى»), قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» («دانالىق كىتابى»), احمەت يۇگىنەكيدىڭ «حيباتۋل-حاقايىق» («اقيقات سىيى»), سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ «حاكىم اتا», «جۇبان انا», «اۋليە ماريا» دەگەن ديداكتيكالىق مازمۇنداعى جىر جيناقتارى ەكىنشى بولىمدە تالدانادى. عالىمنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ءحىىى–حىV عاسىرلارداعى التىن وردا – حورەزم ءداۋىرى دەپ اتالاتىن تۇركى ادەبي ءتىلىنىڭ (شاعاتاي) قىپشاق ديالەكتىسى نەگىزىندە جاسالعان ادەبيەت تۋىندىلارى قاراستىرىلادى. التىن وردا كەزەڭىندەگى ادەبيەت تاريحىنىڭ مازمۇنىن قۇرايتىن «كودەكس كۋمانيكۋس» («قىپشاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى»), حورەزميدىڭ «مۇحاببات-نامە» داستانى, رابعۋزيدىڭ «قيسسا-سۋل-ءانبيا» نەمەسە «قيسساۋي رابعۋزي» جيناعى, دۇربەكتىڭ «ءجۇسىپ–زليحا», سايفي سارايدىڭ «گۇلستان بيت تۇرك», قۇتىپتىڭ «قىسراۋ–شىرىن» اتتى داستاندارىنا كەڭ ورىن بەرىلگەن. سونىمەن قاتار, تاريحي ماڭىزدى مۇرالار رەتىندە قازاقتىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي», قادىرعالي جالايريدىڭ «جاميعات-تاۋاريح», زاحيريددين بابىردىڭ «بابىرنامە» اتتى تاريحي-شەجىرەلىك كىتاپتارى دا تالدانادى.عالىم قازاق ادەبيەتىنىڭ ەجەلگى داۋىرىندەگى اتالعان مۇرالاردى تاريحي شىنايى وقيعالارمەن تىعىز بايلانىستىرا زەرتتەيدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتاعى قازىرگى قازاقستان جەرىندە مەكەندەگەن ساق, ولاردان كەيىنگى ۇيسىندەر مەن قاڭلى تايپالارىنىڭ تاريحي دامۋ ەرەكشەلىكتەرى ايتىلادى. قاراتاۋ ءوڭىرى مەن سىرداريانىڭ ورتا اعىسىنداعى شاش, وتىرار, قاراتاۋ اتىرابىن مەكەندەگەن تايپالار مادەنيەتىنىڭ عۇندار داۋىرىنە ۇلاسۋى, كەيىننەن تۇرىك قاعاندىعى (552–745) مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋى, دامۋى عىلىمي تولعامدى تالداۋ تۇرىندە تارتىمدى تۇسىندىرىلەدى. وسى مەملەكەتتىڭ شىعىس جانە باتىس تۇرىك قاعاندىقتارى بولىپ بولىنگەندىگى ءمالىم. قازىرگى باتىس قازاقستان جەرىندەگى وعىز مەملەكەتى ء(ىح–حى عع.), باتىس تۇرىك قاعاناتىنان بولىنگەن قيماقتار, قىپشاقتار تۋرالى دا ايتىلادى. دەمەك, ءVى–Vىى عاسىرلارداعى كوپتەگەن تايپالاردىڭ كەيىننەن قالىپتاسقان تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ بارىنە دە نەگىز بولعانى ايقىندالا باياندالادى.زەرتتەۋشى ەجەلگى ءداۋىر ادەبي مۇرالارىنىڭ حالىقتىق نانىم-سەنىمدەرگە, ءدىني ۇعىمدارعا تىكەلەي قاتىستىلىعانا ايرىقشا نازار اۋدارادى. اتاپ ايتقاندا, ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ كوككە, جەرگە, ايەل ءتاڭىرىسى ۇمايعا, ارلان كوكجال قاسقىرعا, وتقا تابىنۋشىلىققا بايلانىستى عىلىمي تۇجىرىمداردىڭ, قىزىقتى دەرەكتەردىڭ ەشكىمدى دە بەي-جاي قالدىرمايتىنى انىق.قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ايتىلماي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەجەلگى ءداۋىردىڭ ادەبي-فولكلورلىق مۇرالارىنىڭ كەيىنگى ادەبي دامۋ كەزەڭدەرىمەن بايلانىستارىن زەرتتەۋ. ءحV–حVىىى عاسىرلارداعى اۋىزشا اۆتورلىق پوەزيا (جىراۋلىق ادەبيەت) مەن كەيىنگى جازبا ادەبيەت پەن ەجەلگى داۋىردەگى ليريكالىق, ەپيكالىق شىعارمالاردىڭ تاقىرىپتىق-يدەيالىق, ستيلدىك-كوركەمدىك جاقتارىنان بايلانىساتىن ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋدىڭ, ايقىنداۋدىڭ ءمانى زور. بۇل ارقىلى ءبىز ادەبي دامۋداعى ءداستۇر جالعاستىعىن, ءاربىر كەزەڭنىڭ وزىنە ءتان جاڭالىقتارىن تانيمىز. قورىتىندىسىندا, ارينە, ادەبيەتىمىزدىڭ كوپ عاسىرلىق دامۋ جولىنداعى كوركەمدىك الەمى تۇتاستاي اشىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, الەمدىك ءسوز ونەرىنىڭ ۇلكەن ايدىنىنا قۇياتىن ۇلتتىق ءسوز ونەرىنىڭ ءوز ارناسى كەڭ بولمىسىمەن كورىنەدى. بۇل ورايدا عالىم نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» اتتى كىتابىنداعى «ەجەلگى تۇركى پوەزياسى جانە قازاق جىراۋلارى» دەگەن تاراۋدىڭ كوتەرىپ تۇرعان جۇگى وتە سالماقتى. زەرتتەۋشىنىڭ ورىندى اتاپ كورسەتكەنىندەي, شىنىندا دا, ءحV–حVىىى عاسىرلارداعى قازاق جىراۋلارىنىڭ پوەزياسىنداعى الەۋمەتتىك جانە ديداكتيكالىق سارىندار ءوز باستاۋىن ەجەلگى تۇركىلىك ادەبيەتتەن الادى. بۇنداي ءداستۇرلى جالعاستىق بەلگىلەرى ديداكتيكالىق-شەشەندىك تولعاۋلاردىڭ, باتىرلاردىڭ ەرلىگىن دارىپتەيتىن ماداقتاۋ, جوقتاۋ جىرلاردىڭ تاقىرىپتىق-يدەيالىق مازمۇنىنان, ولەڭدىك ولشەم قۇرىلىسىنان, تىلدىك-كوركەمدىك سۋرەتتەۋ, بەينەلەۋ ەرەكشەلىكتەرىنەن اڭعارىلادى. اۆتور ەجەلگى داۋىرلىك مۇرالار مەن جىراۋلىق پوەزيانىڭ ۇلگىلەرىندەگى وسىنداي ءداستۇر جالعاستىعىنا قۇرىلعان سيپاتتاردى سالىستىرا تالداپ كورسەتكەن.نەمات كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ كورنەكتى سالاسى – پسيحولوگيالىق جانە فيلوسوفيالىق-ديداكتيكالىق پروزالىق كوركەم شىعارماشىلىعى. قالامگەردىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» (پوۆەست-مونولوگ) شىعارماسىندا اۋىر ناۋقاسپەن سىرقاتتانىپ توسەككە ەرىكسىز تاڭىلعان ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇشتارلىعى, قيىنشىلىققا توزىمدىلىگى, قايسارلىعى, ادامگەرشىلىك-يماندىلىق ۇستانىمى, ت.ب. – قاسيەتتەر تۇتاستىعىنداعى بولمىسى دارالانعان. ءبىرىنشى جاقپەن باياندالعان پسيحولوگيالىق شىعارما كەيىپكەرلەرى ەرجان مەن گاۋھاردىڭ مونولوگتارى ارقىلى تىرشىلىك قوزعالىسىنداعى ءومىر شىندىعىنىڭ قايشىلىقتارى, قاقتىعىستارى شىنايى بولمىسىمەن ورنەكتەلگەن. باستى كەيىپكەر ەرجاننىڭ وزىنە جاسالاتىن اۋىر حيرۋرگيالىق وپەراتسيا الدىنداعى ۇرەي مەن ءۇمىت توعىسقان كوڭىل-كۇيى, بەس جارىم ساعاتقا سوزىلعان اۋىر وپەراتسيادان كەيىن دەنەسىنىڭ قول-اياعىنىڭ قوزعالىسسىز, قيمىلسىز قالعان كەزدەگى كۇيزەلىستەرى شىنايى سۋرەتتەلگەن. جىلدار بويى قول-اياعى, دەنەسى قيمىلسىز جاتسا دا كۇنكورىس قامىمەن, مۇحيت, قايرات ەسىمدى ەكى ۇلىن, ايەلى گاۋھاردى اسىراۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ەرجاننىڭ تاعدىر تالقىسىمەن دارىندى, قابىلەتى ۇشتاسقان اقىل-وي ەڭبەگى ارقىلى كۇرەسكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.شىعارمادا ءبىر-بىرىنە رۋحاني دەمەۋ, تىرەك بولىپ, اقىرى قايسارلىقتىڭ, ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ باقىتقا جەتكىزەتىن ونەگەسىن تانىتقان ەرجان مەن گاۋھار بەينەلەرىمەن قاتارلاس ورىلگەن اقىلبەك پەن راۋشان تاعدىرلارى دا وقىرماندى بەي-جاي قالدىرمايدى. اسا قابىلەتتى اقىلبەك عىلىم كانديداتى, دوكتورى, پروفەسسور اتاق-دارەجەلەرىن يەلەنىپ, بەدەلدى تۇعىرىندا جۇرگەندە, كەنەتتەن ەكى اياعى بىردەي سال بولىپ ۇيىنەن شىعا الماي قالادى. ال, ون توعىز جىل وتاسقان كورىكتى ايەلى راۋشان عىلىمي ىزدەنىسىن سىلتاۋ ەتىپ, تۋعان بالالارى – ءبىر قىزىن, ەكى ۇلىن ءوز ۇيىندە تاربيەلەگىسى كەلمەيدى. ياعني, راۋشان– اۋەلى ولاردى كۇيەۋىنىڭ اكە-شەشەسىنىڭ, ودان كەيىن ىنىلەرىنىڭ ۇيلەرىنە اپارىپ تاستاتقىزعان ناعىز بەزبۇيرەك, قاتىگەز جان. ءبىر كەزدەرى اۋرۋ اناسىن دا اۋىلدا جالعىز قالدىرىپ كەتكەن تاسباۋىر راۋشان ەندى كۇيەۋى اقىلبەك سال بولىپ قالعاندا قاراقان باسىن عانا ويلاپ, مۇگەدەك كۇيەۋىنەن دە, بالالارىنان دا بويىن اۋلاق سالادى.بۇل ارادا شىعارما ارقاۋىنا الىنعان, فەلدشەر مەيىركۇل بەن گاۋھار بەينەلەرىنىڭ تەكتەستىگىن بايقايمىز. مەيىركۇلدىڭ بويجەتكەن كەزىندە كوڭىلىنە جىلى ۇيالاسا دا كولدەنەڭنەن, كيلىككەن جىلپوس, جادىگوي راۋشانمەن قوسىلىپ كەتكەن اقىلبەكتىڭ تراگەديالىق حال-احۋالىن دوستارىنىڭ اۋزىنان ەستيمىز:«– اقىلبەكتى اجالدان الىپ قالعان مەيىركۇل عوي, – دەپ كوزىلدىرىكتى ايەل ءسوزىن جۇقالاپ جونا ءتۇستى. – بارىمىزدەن سول مىقتى بوپ شىقتى. كەشە اقىلبەكتىڭ جانى ينەنىڭ ۇشىنا ءىلىنىپ, ءولىم اۋزىندا جاتقاندا قايسىمىز قاسىندا بولدىق؟ مەيىركۇل ءبىر اي بويى كۇنى-ءتۇنى قاسىندا كۇزەتىپ وتىردى, بەرەكە تاپقىر. اقىلبەك ءۇش جىلدان بەرى توسەكتە بايلانىپ, مەشەل بوپ جاتىر. سونىڭ كورپە-توسەگىن, كيىم-كەشەگىن كۇندە كىم جۋىپ تازالاپ وتىر؟ راۋشان با؟ جوق, مەيىركۇل. اقىلبەكتىڭ ءازىر دە ويعا مەدەت تۇتىپ, كوڭىل جۇباتارى – مەيىركۇل. سول بايعۇسقا ءۇش جىلدان بەرى ءبىر تىنىم جوق. ال, بىزدەر وقتا-تەكتە بارىپ, ءبىر كورىنىپ كەتكەنگە ۇلكەن ءىس تىندىرعانداي بولىپ كەۋدە قاعامىز.«– مەيىركۇلگە ۇيلەنسەڭ قور بولمايسىڭ!» دەپ مەن وعان بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن ايتقام. بىراق ايتقانىمدى ىستەمەدى. قازىر دە مەن اقىلبەككە: «مەيىركۇلگە ۇيلەن دەگەلى كەلدىم», – دەدى قاۋعا ساقالدى سەمىز كىسى قاباعىن تۇكسيتىپ. بۇعان وتىرعانداردىڭ ءبارى دۋ كۇلدى» (ن.كەلىمبەتوۆ جارلى ەمەسپىن, زارلىمىن, … 209-بەت). شىعارمانىڭ كوركەمدىك شەشىمىندە اقىلبەككە ناعىز ادال, عاشىق جار, ونىڭ بالالارىنا مەيىرىمدى انا بولعان مەيىركۇل بەينەسىن كورەمىز… وسىلايشا پوۆەست – مونولوگتىڭ سيۋجەتتىك-كومپوزيتسيالىق جەلىسىندە جازۋشى ادامگەرشىلىك-يماندىلىق قاسيەتتەرىنىڭ شىنايى سيپاتى ادامدار تاعدىرلارىنىڭ سىنعا تۇسكەن كەزەڭدەرى ارقىلى انىقتالاتىنىن دالەلدەگەن.جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «جارلى ەمەسپىن, زارلىمىن» پوۆەست-مونولوگى « ۇلىما حات» ارناۋىمەن بەرىلگەن. جازۋشى ۇلىنا جولداعان حات ۇلگىسىندەگى شىعارماسىندا ادامزات تاريحىنداعى ادامگەرشىلىك-يماندىلىق قاسيەتتەرىمەن ۇرپاقتارعا ۇلاعات تاعىلىمىن تانىتقان, جاقسىلىق اتاۋلىنىڭ قادىرىن تۇسىندىرگەن. پوەتيكالىق-جانرلىق سيپاتى جاعىنان «كابۋسنامامەن» ۇندەس بۇل تۋىندىدا قازىرگى جانە بولاشاقتاعى قازاق جانە الەم حالىقتارى ۇرپاقتارىن تاربيەلەيتىن ۇلاعات نەگىزدەرى جۇيەلەنگەن. شىعارمانىڭ قۇرىلىسىنان ەڭبەكسۇيگىشتىكتى تابيعي دارىنىمەن, تالانتىمەن ۇشتاستىرعان ونەگەلى اكەنى, انانى, اتا-تەك اۋلەتتى انا ءتىلىن قۇرمەتتەۋ ۇعىندىرىلعان. حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ, ءبىلىم-عىلىم نەگىزدەرىن يگەرۋ, قازاقتىڭ ارعى تەگىندەگى داڭقتى قولباسشىلاردى (اتتيلا, ەدىل, الىپ ەر توڭعا, وعىز قاعان, ەدىگە, ابىلاي, ت.ب.) ونەگە تۇتۋ, مەملەكەتتىك لاۋىزىمدى قىزمەتتەردە ۇلتتىق-وتانشىلدىق رۋحتى بيىك ۇستاۋ, فولكلور مەن ادەبيەت مۇرالارىن ساقتاۋ, قازىرگى تاۋەلسىز قازاق ەلىن ماڭگىلىك وركەندەۋ بيىگىنە كوتەرۋ, ت.ب. – سان الۋان ۇلتتىق-وتانشىلدىق, ازاماتتىق-پەرزەنتتىك پارىز ماسەلەلەرىن ديداكتيكالىق-فيلوسوفيالىق ويلارمەن ورنەكتەگەن.جازۋشىنىڭ «كۇنشىلدىك» دەپ اتالاتىن ەڭبەگى – الەم ادەبيەتىندەگى فيلوسوفيالىق-ديداكتيكالىق شىعارمالار داستۇرىمەن جازىلعان تۋىندى. جانرلىق سيپاتىندا ەكى ادامنىڭ سۇحباتى (ديالوگى) ۇلگىسىمەن جازىلعان تۋىندىدا ادامزات ۇرپاقتارىنىڭ تاريحي-مادەني دامۋ جولدارىنداعى بارلىق جاماندىق اتاۋلىنى جاسايتىن كۇنشىلدىك قاسيەتىن قۇرايتىن قىزعانشاقتىق, قاراۋلىق-ىشتارلىق, مەنمەندىك, ت.ب. جاعىمسىزدىق زارداپتارى جۇيەلەنگەن. جاراتۋشى اللانىڭ وزىنە بۇيىرتقانىن قاناعات ەتپەي, ماڭىنداعى ادامداردىڭ يگەرگەن جەتىستىكتەرىن, ارتىقشىلىقتارىن كورە المايتىن, تار پەيىلدى, سۇرقيا, سۇم ادامداردىڭ رۋحاني جان ءدىلى الەمىنە تەرەڭ بويلاپ, جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەن.كىتاپتىڭ تاراۋلارى دا ديداكتيكالىق-فيلوسوفيالىق تۋىندىنىڭ يدەيالىق-كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىنداعى كوركەمدىك-ەستەتيكالىق باعدارلى وي ورىمدەرىنىڭ جۇيەسىن ايقىن تانىتادى: «ازاپ شەككىڭ كەلمەسە – كۇنشىل بولما», «دوسىڭنىڭ باقىتتى بولعانىن كەشىرە الاسىڭ با؟», «كۇنشىل ادام – مۇڭشىل ادام», «ايەلى سۇلۋ جىگىتتىڭ شىنايى دوسى بولمايدى», «دۇشپانىڭدى قۇرمەتتەسەڭ دوسىڭداي», «سابىر دەيتىن مىقتى بار», «جارعانات جارىقتى جاقتىرمايدى», «ەسىل جاستىق, قايران جاستىق كۇندەرىم», «وتىرىك, وسەك, ماقتانشاق…», «سەن ءوزىڭدى-ءوزىڭ الداي الاسىڭ با؟», «… اشكوزدىلەر جاھاندى جەپ, تويار ما؟», «تاكاپپارلىق – تەكسىزدىكتىڭ بەلگىسى», «كۇنشىل ادام ولسە دە – كۇنشىلدىك ولمەيدى».جازۋشى ادامزات تاريحىنداعى كۇنشىلدىكتىڭ قۇرباندارىن (ابىل, ناپولەون, ۇلىقبەك, ت.ب.) اڭىز-ەرتەگىلەردەگى كۇنشىلدىكپەن باۋىرلارىن ولتىرگەندەردى, ت.ب. – ءبارىن دە فيلوسوفيالىق سۇحبات بارىسىندا دايەكتەپ بايانداعان.تاريحي-مادەني, فيلوسوفيالىق-ديداكتيكالىق سارىندى كۇردەلى تۋىندىنىڭ قۇرىلىسىندا قالامگەردىڭ قازاق جانە الەم حالىقتارى فولكلورى مەن ادەبيەتىن, فولكلورتانۋ, ادەبيەتتانۋ, پسيحولوگيا, فيلوسوفيا, تاريح, جاراتىلىستانۋ, ەتنوگرافيا, ت.ب. عىلىمدار سالالارىن جان-جاقتى تەرەڭ مەڭگەرگەندىگى تانىلادى. پسيحولوگيالىق-فيلوسوفيالىق تۇتاستىقپەن ورىلگەن تۋىندىنىڭ تۇتاس جەلىسىندەگى كوركەمدىك ءتۇيىن-شەشىمى – قالامگەردىڭ قازاق ۇلتىن سۇيگەن وتانشىل پەرزەنت تۇلعاسىن دارالاي تانىتادى. اسىرەسە, قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ماڭگىلىك بولاشاعىن جاساۋدا ۇلتتىق-وتانشىلدىق ماقتانىش سەزىمىنىڭ ازاماتتىق-قايراتكەرلىك ۇستانىمدى نىعايتۋداعى ۇلاعاتىن ايرىقشا باعالايدى:«… بۇگىنگى جاستار قازاقتىڭ بايىرعى ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, ەجەلگى تاريحىن ماقتانىش ەتە ءبىلۋى شارت. ەلىن, جەرىن ءسۇيۋ وسىنداي بىلىكتى تۇردە ماقتانىش ەتە بىلۋدەن باستالادى. كەزىندە ۇلان-عايىر جەرىمىزدى سىرتقى جاۋدان قورعاپ قالعان باتىر بابالارىمىز تۋرالى جىرلاپ, انگە قوسىپ ايتىپ وتىرۋدى ءوزىم دە ۇناتامىن» (ن.كەلىمبەتوۆ كۇنشىلدىك: حيكايات-ديالوگ. – الماتى: اتامۇرا, 2010. – 320 ب.; 225-بەت).قازاقستاننىڭ فيلولوگيا عىلىمى سالالارىندا (تۇركىتانۋ, شىعىستانۋ, ادەبيەتتانۋ, فولكلورتانۋ), كوركەم پروزاداعى, دراماتۋرگياداعى, اۋدارماداعى كورنەكتى تۋىندىلارىمەن ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, جوعارى وقۋ ورىندارىندا (اباي اتىنداعى قازۇپۋ, ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ, ت.ب.) ۇستازدىق قىزمەتتەر اتقارعان, قازاق جۋرناليستيكاسىندا, مەملەكەتتىك جوعارى باسقارۋ ورىندارىندا ەڭبەك ەتكەن نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ءومىر جولى ۇرپاققا ونەگە. ونىڭ ەسىمى حالقىمىزدىڭ تاريحىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق كۇلتەگىن جانە فرانتس كافكا اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى سىندى اتاقتارىمەن, انىقتامالىق باعالاۋلارمەن ماڭگىلىككە جازىلدى.تاعدىر تالقىسىمەن ارپالىسا ءجۇرىپ, قاجىماس قايسارلىعىمەن, جىگەرلى ۇستانىمىمەن وتباسىنداعى جارى قۋانىشىنىڭ, پەرزەنتتەرى مۇحيتى مەن قايراتىنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتە العان, كلاسسيكالىق دەڭگەيدەگى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە ادەبي كوركەم كورنەكتى شىعارمالار جازعان ويشىل جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆ – ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق بيىكتىكتەر تۇعىرىنداعى ماڭگى الاسارمايتىن تۇلعا. ونىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا قاراماستان قاجىماي-تالماي جاساعان سان سالالى شىعارماشىلىق ەڭبەك جەمىستەرى قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عىلىمىن, كوركەم ادەبيەتىن جاڭاشا دامىتۋعا دا ىقپالدى ونەگە بولا بەرەتىنى اقيقات. بۇل ورايدا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى «يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋدىڭ جاڭا ساياساتى» ءبولىگىندەگى پىكىرى ەل تاريحىنداعى وسىنداي ەڭ وزىق ۇلگى-ونەگەنى نەگىزگە الۋ كەرەكتىگىن نازارعا ۇسىنادى: «تابىسقا جەتۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ تالاي بۋىنىنىڭ ءتاجىريبەسىنە, تاريحي قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ارناۋلى اقپارات جانە بىلىمدەرىنىڭ كوپ تەررەبايت كولەمىنە نەگىزدەلگەن دەربەس عىلىمي بازا قاجەت بولادى». دەمەك, كورنەكتى ۇستاز-عالىم, وتانىمىزعا جانە الىس-جاقىن شەتەلدەرگە عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمەن دە, ادەبي-كوركەم شىعارمالارىمەن دە ادامزات ۇرپاقتارىنىڭ ادامگەرشىلىك-يماندىلىق ۇلاعاتىنىڭ ۇمىتىلمايتىن ونەگەسىن تانىتقان ابزال ادامنىڭ ءداستۇرلى جولىن ماڭگىلىكتەندىرۋ مۇراتى ايقىن بايقالادى. سوندىقتان, ۋاقىت تالابىنا سايكەس ۇستاز-عالىم نەمات كەلىمبەتوۆ اتىنداعى بازالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋت نەمەسە ارنايى ورتالىق اشىلسا يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋدىڭ جاڭا ساياساتىنا ۇيلەسىمدى سەرپىن بەرەر ەدى دەپ ويلايمىز. وسىنداي ونەگەلى ادامدار ۇلاعاتى ولاردى باعالايتىن جاڭا ءداۋىر ۇرپاقتارى ارقىلى دامىتىلا جالعاسۋى ءتيىس ەمەس پە؟!تەمىرحان تەبەگەنوۆ,فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
سۋرەتتە: نەمات كەلىمبەتوۆ جانە جارى قۋانىش