– عالىمجان اعا, ءاليا مەن مانشۇك جونىندە بۇعان دەيىن دە ءبىراز ايتىلدى. ءبىراز جازىلدى. دەگەنمەن جەڭىس كۇنى قارساڭىندا حالقىمىزدىڭ ماقتان تۇتار قىزدارى جونىندە تاعى ءبىر مارتە وي-پىكىر ورىستەتۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق سەكىلدى.
– ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەسىمدەرىن بولە-جارا قاراۋ ەش ءمۇمكىن ەمەس. ويتكەنى قاي تۇرعىدان قاراستىرساق تا, قوس شىنارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىمەن تاعدىرلاس ەكەنىن تەرەڭىرەك تۇيسىنە تۇسكەندەي بولامىز. ايتالىق ەكەۋىنىڭ دە اكەسى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ, اۋىر جازاعا كەسىلگەن. بۇل جاعداي ەكەۋىنىڭ دە جۇرەگىن قارس ايىرىپ جىبەرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇعان دالەلدەر جەتكىلىكتى. ءتىپتى وزگەسىن ايتپاعاندا, اكەلەرىنىڭ اقتالۋىنا ءبىر سەپتىگى مەن كومەگى تيەر دەگەن پەرزەنتتىك تىلەكشى كوڭىلمەن وزدەرى سۇرانىپ سوعىسقا اتتانۋى –الدىڭعى پىكىرىمىزدىڭ ءدالەلى. ءتىپتى اكەلەرىن تۇتقىننان بوساتۋدى سۇراپ ي.ۆ.ستالينگە حات جازعان كەزدەرى دە بولىپتى. الايدا وعان جاۋاپ قايتارىلماعان.
ءاليا مەن مانشۇك – ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ءارى ءبىرىن-ءبىرى بايىتىپ تۇرعان تۇلعالار. ەكەۋىنىڭ قاندى مايدان قىرعىنعا كىرگەن جەرلەرىنىڭ اراسى دا ءبىر-بىرىنەن قاشىق ەمەس. مىسالى, ءاليا پسكوۆ وبلىسىنىڭ نوۆوسوكولنيكي قالاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپسا, مانشۇك ەڭ الدىمەن رجەۆ وبلىسىندا ۇرىس دالاسىنا كىرىپ, كەيىننەن تۆەر گۋبەرنياسىنىڭ نەۆەل قالاسىندا سوڭعى ەرلىگىن جاساپ, جاۋعا تويتارىس بەردى. اتالعان ەكى قالانىڭ اراسى 60 شاقىرىم عانا. مەن بۇل توپىراقتا ءتورت رەت بولدىم. تاعى ءبىر ايتارىم, مانشۇككە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى 1943 جىلى بەرىلسە, ءاليا ونى ءبىر جىل وتكەن سوڭ, ياعني 1944 جىلى يەلەنگەن.
– وڭىردە ەرلىكتىڭ قوس قاناتىنا بالانعان تۇلعالاردى ماڭگى ەستە قالدىرۋعا قاتىستى ءوزىڭىز جەتەكشىلىك جاسايتىن «قوس شىنار» قورى اتقارعان ءىس-شارالارعا توقتالا كەتسەڭىز.
– قوبدا اۋدانىنداعى ءاليا تۋىپ-وسكەن اۋىل بۇگىندە ءاليا اۋىلى دەپ اتالادى. مۇندا وعان ارنالعان مۋزەي بار. وتپەلى كەزەڭدە وڭتايلاندىرۋدىڭ سالقىنى تيگەن كلۋب, كىتاپحانا سەكىلدى اۋىلداعى مادەنيەت وشاقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ, ەسىكتەرىنە قارا ق ۇلىپ سالىندى. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە سونىڭ كەبىن ءاليا مۇراجايى دا كيدى. ونىڭ جابىلىپ قالۋى ماعان وتە اۋىر ءتيىپ, بۇل جاعداي جانىمدى قۇلازىتتى. بۇعان قالايشا اراشا تۇسۋگە بولادى دەگەن ساۋال كوكەيىمنەن كەتپەي قويدى. سودان سوڭ مۇراجايدى جەكەشەلەندىرىپ الۋعا بەل بۋدىم دا وسى ويىمدى سول تۇستاعى وسى ماسەلەلەرمەن شۇعىلداناتىن ءتيىستى وكىلەتتى ورگاندارعا جەتكىزدىم. ءبىر جاقسىسى ولار قارسى بولعان جوق.
سول كەزەڭدە مۋزەيدەگى ەكسپوناتتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونىڭ تونالماۋى مەن جوعالماۋىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كەيىن 2001 جىلى ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتىپ, بيۋدجەت قورجىنى تولىسا باستاعان كەزدە ءاليا اۋىلىنداعى ءاليا مۋزەيىن مەملەكەت يەلىگىنە قايتادان كوشىرۋ جونىندە ماسەلە قويدىم. ءاليا مەن مانشۇككە قاتىستى كەم-كەتىك تۇستارىمىزدى ءتۇگەندەۋ ءۇشىن ارنايى قور قۇرۋ ءجونىندەگى وي ماعان وتپەلى كەزەڭدە كەلگەن-ءدى. وسى ماقساتقا ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باس كەزىندە قول جەتكىزدىم.
– وڭىردە مامەتوۆا مەن مولداعۇلوۆاعا قاتىستى ءتورت مىڭنان استام ەكسپوناتتىڭ باسى قوسىلعان ەكەن. مانشۇكتىڭ ەسىمىن قاستەرلەۋگە قاتىستى تاعى ءبىر دەرەكتى العا تارتساق, 2017 جىلدىڭ 28 مامىرى كۇنى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىنا سايكەس, اقتوبە مەديتسينا كوللەدجىنە مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەسىمى بەرىلگەن ەكەن. وسى ماسەلە ەڭ العاش «قوس شىنار» قورىنىڭ اتىنان كوتەرىلگەنىن ءبىلۋشى ەدىك. بۇعان نە دەيسىز؟
– ءيا, اقتوبە مەديتسينا كوللەدجىنە مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەسىمى ءبىر كۇندە بەرىلە سالعان جوق. بۇعان ءبىراز جىلدار كەتتى. ايتەۋىر وي-پىكىرىمىزدىڭ اياقسىز قالماعانى ءبارىمىز ءۇشىن ۇلكەن مەرەي دەپ بىلەمىن. بۇعان قوسارىم وتكەن جىلداردىڭ بىرىندە اقتوبەدە مانشۇك مامەتوۆانىڭ اتىنداعى كوشە بولعان ەكەن. بۇل باتىر قىزعا وبلىس ورتالىعىنان كوشە اتاۋىن بەرۋ ماسەلەسىن قوزعاي ءجۇرىپ, كەزدەيسوق كوز جەتكىزدىم.
ايتسە دە 1968 جىلى مامەتوۆا اتىنداعى كوشە قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىنە سايكەس, تسۆەتوچنايا دەپ وزگەرىپ كەتكەن. سودان سوڭ 1991 جىلى نابەرەجنوە دەپ اتالعان. بۇل ادىلەتسىزدىك ەمەي نەمەنە؟ ايتەۋىر 2006 جىلى مانشۇك مامەتوۆا كوشەسىنىڭ بۇرىنعى اتاۋىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءساتى تۇسكەن-ءدى. دەگەنمەن قازىرگى كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا اقتوبە ايماعىندا اليامەن قاتار اتالاتىن ءمانشۇكتىڭ ەسىمى بۇدان دا گورى كەڭىرەك, بۇدان دا گورى ۇزىنىراق كوشەگە ابدەن لايىقتى دەگەن ويدامىن.
– ءلايىم دا سولاي بولعاي, تاعى ءبىر سۇيسىنەرلىك جايت اقتوبە قالاسىندا №27 جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە ءاليا مەن مانشۇككە ورتاق مۋزەي اشىلىپ, جۇمىس جاساپ كەلە جاتقانىن بىلدىك. ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا بەرەر ءتالىمى مەن تاعىلىمى مول بولارى انىق.
– «قوس شىنار» ءاليا-ءمانشۇك قورى اتالعان مەكتەپتىڭ ۇجىمىمەن, ءارى مۇنداعى قوس باتىر قىزدىڭ اتىنداعى مەكتەپ-مۋزەيىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرگەندەرمەن تىعىز بايلانىس ۇستاپ كەلەدى. قىسقاسى, ءاليا مەن مانشۇكتىڭ ەرلىك جولدارى مەن نامىستان جاراتىلعان ءور تۇلعالارى حالقىمىزدىڭ زەردەسىنەن ەشۋاقىتتا وشپەيدى دەگىم كەلەدى. بۇل ءوز وتانى مەن توپىراعىن شەكسىز ءسۇيۋ ءارى ونى قورعاي ءبىلۋدىڭ وشپەس ونەگەسى. ءاليا مەن مانشۇك – ەگىز ۇعىم. وسى اقيقاتتى قايتالاپ ايتقاننان ەش ۇتىلمايمىز. وسى ورايدا «قوس شىنار» قورى الداعى كەزدە دە حالقىمىزدىڭ قوس باتىر قىزىنىڭ ەرلىگىن دارىپتەۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرمەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن,
«Egemen Qazaqstan»
اقتوبە