سەنبى, 2 اقپان 2013 7:17
قازاقتا «تەگىنە تارتىپ تۋعان» دەگەن ءسوز بار. بەكەرگە ايتىلماعان. ءوز جۇرتى نە ناعاشى جۇرتىندا دىلىنە مىعىم, دىنىنە بەرىك بەكزات ادام بولسا, بۇل قاسيەت ونىڭ تۇقىم-جۇراعاتىن اينالىپ وتپەگەن. ۇرپاعى ۇلگى تۇتقان, ەڭبەكقورلىعىمەن ەل ەسىندە قالعان ۇلاعاتتى ۇستاز ەسەنگەلدى قاسىموۆ تا سونداي تەگى اسىل ادام.
سەنبى, 2 اقپان 2013 7:17
قازاقتا «تەگىنە تارتىپ تۋعان» دەگەن ءسوز بار. بەكەرگە ايتىلماعان. ءوز جۇرتى نە ناعاشى جۇرتىندا دىلىنە مىعىم, دىنىنە بەرىك بەكزات ادام بولسا, بۇل قاسيەت ونىڭ تۇقىم-جۇراعاتىن اينالىپ وتپەگەن. ۇرپاعى ۇلگى تۇتقان, ەڭبەكقورلىعىمەن ەل ەسىندە قالعان ۇلاعاتتى ۇستاز ەسەنگەلدى قاسىموۆ تا سونداي تەگى اسىل ادام.
ەسەنگەلدىنىڭ اتاسى جالماعامبەت قاجى ەل-جۇرتىنا اسا سىيلى, سارىارقانىڭ سار دالاسىندا 30 مىڭ باس مال ۇستاعان اۋقاتتى ادام بولاتىن. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «ءالحامدۋللا, 6 ميلليون قازاق بولدىق», دەيتىن سول 1913 جىلدىڭ وزىندە قازاق دالاسىندا 60 ملن. باس قوي ورىستە جۇرسە, كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە 33 ميلليونعا ارەڭ جەتكەن.
…قازاقتىڭ قايماعى قالقىپ الىنىپ, قۇردىمعا جىبەرىلگەن استان-كەستەن شاقتا جالماعامبەت قاجىنىڭ بالالارى شاحمان, قاسىم مەن ايتقوجا دا قۋ تىرلىكتىڭ قامىتىن كيىپ, جۇمىس ىزدەپ, جان-جاققا سابىلدى.
قىزىلجارداعى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن ەسەنگەلدى وسىنداعى جەتىجىلدىق قازاق مەكتەبىن تامامداعاننان كەيىن 1931 جىلى قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ, بىتىرەدى.
1935-1937 جىلدارى قىزىلجار قالاسىنداعى جامبىل اتىنداعى قازاق مەكتەبىندە ورتا سىنىپتاردىڭ مۇعالىمى بوپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ەسەنگەلدى قاسىموۆ وسىنداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن ءبىتىردى. كەيىن قاراعاندى وبلىسى, اعادىر بەكەتىندەگى №46 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى بولا ءجۇرىپ, الماتىداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقيدى. ينستيتۋت ديپلومىن العان جىلى قاراعاندى وبلىستىق وقۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولدى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى قيىندىققا قاراماستان ول وزىنە قاراستى ءوڭىر وقۋشىلارىنىڭ پاتريوتتىق تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى.
سوعىستان كەيىن ە.قاسىموۆ اقمولا وبلىستىق وقۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) وبلىستىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانىنا قىزمەت اۋىستىرىپ, مەكتەپ ديرەكتورى, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بولادى.
قاي جۇمىستى دا ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشىنى ابىروي مەن بەدەل ءوزى ىزدەپ تابادى. ەسەنگەلدى قاسىموۆ وسىعان لايىقتى ادام ەدى. ول قاي جەردە دە كەۋدەمسوقتىقپەن نە ءوزىن كورسەتۋ ءۇشىن ەمەس, ىسكەرلىكپەن جۇمىس ىستەيتىن. كىسى زەردەلى بولعان سايىن كەۋدەمسوقتىق كەرى شەگىنەدى. پاراساتتى دا دەگدار ادام بارىنەن دە بيىك تۇرادى. ەسەنگەلدى اعا ءوزىن جۇرتپەن تەڭ سانادى, ارتىق قۇرمەتتى قاجەت ەتپەيتىن.
اكە-شەشەسى ۇلاعاتتى ۇستاز بولعاندىقتان, ەسەنگەلدىنىڭ بالالارى دا ەلگەزەك بوپ ءوستى. زيالى وتباسىندا تاربيەلەنگەن ۇلدار – ماعزامنىڭ مىنەزى سىندارلى بولسا, عانيى تاباندى. ءبىرىنشىسى – كوپ جىلدان بەرى مەملەكەتتىك قىزمەتتە كەلەدى, ەكىنشىسى قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ەل-جۇرتى ءۇشىن جانى اۋىرىپ جۇرگەن ازامات. ءبىر قاراعاندا, جوسپارى تۇرلىشە بولعانىمەن, ەكەۋى دە ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامى. ايتتى, ىستەيدى.
كەزىندە ەس-اعاڭمەن ۇكىمەتتە بىرگە قىزمەت ەتكەن ەكاتەرينا پۇسىرمانوۆا بىلاي دەيدى:
– ەسەنگەلدى قاسىم ۇلى بىزدەن ەرەسەك ءارى تاجىريبەلى بولاتىن. وزىنە تيەسىلى سالانى جان-جاقتى بىلەتىن. قامقورى, قايىرىمدى كىسى ەدى. ەشقاشان بەتىڭدى قايتارمايتىن. ساۋاتتى بولاتىن.
ەسەنگەلدى قاسىموۆتىڭ جان جارى مانار احمەتقىزى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, وعان قوسا ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ بىلىكتى مامانى ەدى. قوس ءتىلدى قاتار مەڭگەرگەن, ادەبيەتتى دە تەرەڭ بىلەتىن.
وسىدان ون جىل بۇرىن, ە.قاسىموۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولعان شاقتا اقمولا وبلىسىنىڭ اتباسار قالاسى ماڭىنداعى ول ومىرگە كەلگەن وڭىردەگى مەكتەپكە, اۋىل مەن اۋىلدىق اۋماققا ەسەنگەلدىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. بۇل ۇستازعا دەگەن ەل-جۇرتتىڭ قۇرمەتى بولاتىن.
«شاكىرتتەرىنە ءتالىم-تاربيە بەرگەنى سياقتى, بالالارىنىڭ دا تۇسىنىك ۇعىمىنىڭ مول ازامات بوپ وسۋىنە اكەلىك اقىل كەڭەسىن ايامادى. بۇل رەتتە ول ءبىزدى دە سىن تەزىنە سالىپ الاتىن. وزىمىزگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىزعا ايرىقشا ءمان بەردى. ال شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرازى مينيستر, مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇر, اراسىندا گەنەرالدار دا بار. قايدا بارساق تا, الدىمىزدان اكەيدەن ءتالىم كورگەن, ساباق العان شاكىرتتەرى ۇشىراسادى. اكەمىز 1992 جىلى ومىردەن وزدى», – دەيدى عاني ەسەنگەلدى ۇلى.
بۇگىنگى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان شاعىندا ەسەنگەلدى قاسىموۆتى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى زەينەتكە شىعارىپ سالىپ تۇرىپ, ىنىلىك ءىلتيپات تانىتقانىن ۇلگى ەتىپ ايتىپ, «جاقسىنىڭ شاراپاتى سولاي بولادى» دەپ وتىرادى ەكەن.
ەسەنگەلدى قاسىموۆپەن بىرگە قىزمەت ەتكەن زامانداسى ريمما اقمۇرزينا:
– مەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مينيسترلىگىنەن ۇكىمەتكە قىزمەتكە اۋىسقاندا وقۋ ءمينيسترى ش.شاياحمەتوۆ ەسەنگەلدى قاسىموۆتى «ءبىزدىڭ ارداگەرىمىز» دەپ تانىستىردى. جەكە بولمە بەرگەن. جولىققان ساتتە اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن. ۇستازدىق بىلىكتىلىگىنە قوسا, كاسىبي ءبىلىم بەرۋ ىسىندە مول تاجىريبەگە يە ەدى. مۇنى مينيسترلىكتەگىلەر جاقسى بىلەدى. ونىڭ قاراپايىمدىلىعىنا, قامقورلىعىنا, ەڭبەكقورلىعىنا سۇيسىنەتىن. ءۇش بالام, التى نەمەرەم بار. ولارعا «مۇعالىمدى سىيلاڭدار!» دەپ ايتىپ وتىرامىن دەيتىن, – دەيدى وتكەن كۇندەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ.
حاكىم ابايدىڭ: «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەگەن ولەڭ جولى دا تاپ وسى ەسەنگەلدى قاسىم ۇلى ءتارىزدى قيىندىقتان قايمىقپاي, جاس ۇرپاقتى وقۋ-بىلىمگە ۇمتىلدىرعان اردا ازاماتقا قاراتىلا ايتىلعانداي.
«ۇستازى مىقتىنىڭ – ۇستىنى مىقتى» دەگەن حالقىمىزدا قاناتتى قاعيدا بار. سول راس. بۇگىندە ەل باسقارىپ, سان-سالادا بەدەلدى, باسشىلىق, جەتەكشىلىك قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى, جوعارىدا عاني ەسەنگەلدى ۇلى ايتقانداي, ەسەنگەلدىدەي ازامات ۇستازدىڭ شاكىرتى, سول كىسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورگەندەر.
ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي, قاسىموۆتار اۋلەتىنە ەل اۋماعىنان, ءبىلىم مەكەمەلەرىنەن اعىلعان تىلەك-حاتتاردىڭ تولاسسىز كەلىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. بۇل – جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىم الۋى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, تەر توككەن اسىل ازاماتقا دەگەن شەكسىز ريزاشىلىقتىڭ بەلگىسى. «ۇستازسىز شاكىرت – تۇل» دەگەن وسى بولار.
ايناباي ءمادي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
الماتى.