بەيسەنبى, 4 ءساۋىر 2013 2:17
قادىرمەندى جۇرت نازارىنا ءوز وي ۇسىنىسىمدى تارتاردان بۇرىن, ۇلى ابايدىڭ مىنا شۋماعى ەسكە تۇسەدى. «قالىڭ اعاش جاپىراعى, سىبىرلاسىپ ءوزدى-ءوزى, كورىنبەي جەردىڭ توپىراعى, قۇلپىرعان جاسىل جەر ءجۇزى». كەمەڭگەر اقىننىڭ وسى ولەڭ شۋماعى عاجاپ تابيعي كورىنىستى سۋرەتتەپ, كوز الدىمىزعا قالىڭ اعاشقا تولى تابيعاتتىڭ قۇلپىرا تامىلجىعان شاعىن تاماشا ەلەستەتىپ تۇرعان جوق پا؟! جاسىل جەلەكتى اعاشتار بايتاق دالامىزدىڭ ساي-سالالارىندا, شوعىرلانعان اۋىل-قالالاردىڭ كوركى ەكەندىگىن ايقىنداپ تۇر ەمەس پە؟!
بەيسەنبى, 4 ءساۋىر 2013 2:17
قادىرمەندى جۇرت نازارىنا ءوز وي ۇسىنىسىمدى تارتاردان بۇرىن, ۇلى ابايدىڭ مىنا شۋماعى ەسكە تۇسەدى. «قالىڭ اعاش جاپىراعى, سىبىرلاسىپ ءوزدى-ءوزى, كورىنبەي جەردىڭ توپىراعى, قۇلپىرعان جاسىل جەر ءجۇزى». كەمەڭگەر اقىننىڭ وسى ولەڭ شۋماعى عاجاپ تابيعي كورىنىستى سۋرەتتەپ, كوز الدىمىزعا قالىڭ اعاشقا تولى تابيعاتتىڭ قۇلپىرا تامىلجىعان شاعىن تاماشا ەلەستەتىپ تۇرعان جوق پا؟! جاسىل جەلەكتى اعاشتار بايتاق دالامىزدىڭ ساي-سالالارىندا, شوعىرلانعان اۋىل-قالالاردىڭ كوركى ەكەندىگىن ايقىنداپ تۇر ەمەس پە؟!
وسى ولەڭ جولدارىنىڭ تابيعي كوركەمدىگىنە, تابيعاتتى قۇلپىرتاتىن جاسىل جەلەكتىڭ كوركىنە كۇمان كەلتىرەر جان بولماس. سونىمەنەن, «كيىنگەن كەلىنشەكتەي وقالى ورمان, گۇلدى ورمان جانعا سايا, مالعا قورعان» دەگەندەي, اۋىل-ايماعىمىزدى كوركەيتىپ, بۇكىل كەڭ دالامىزدى جايقالعان نۋ ورمانعا بولەسەك, شىركىن, ايرىقشا يگىلىكتى ءىس بولار ەدى. وسىنداي عاجاپ ەلەستى, ەڭ باستىسى, شىعىن شىعارماي, ارتىق تەر توكپەي شىندىققا اينالدىرۋعا بولادى دەگەن ويدامىن.اعاش جازدا – ىستىقتىڭ لەبىن, قىستا ايازدى بوراننىڭ قارقىنىن تويتارىپ, باسەڭدەتەدى. ماڭايىندا ىلعالدىلىقتى ساقتاپ, اينالاداعى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن كوتەرىپ, شاڭدى جەل مەن قۇمدى داۋىلعا اركەز توسقاۋىل بولادى. اعاشتىڭ جالپى ادامزاتقا بەرەر پايداسىنىڭ ايرىقشا مول, الەمدەگى تابيعي جاڭعىرۋ پروتسەستەرىنە ۇلەسى وراسان زور ەكەنى ايدان ايقىن. قاي جاعىنان الساڭىز دا, اعاش ءوسىرۋ ءار پەندەنىڭ تىرلىگىنە وتە ءتيىمدى. مىسالى, ادام قورەكسىز ءبىر اي, سۋسىز ءبىر اپتا ءومىر سۇرە السا, اۋاسىز 3 مينۋتتاي ۋاقىتتان كەيىن جارىق دۇنيەدەن وتەدى. سونىمەن, اسا ءبىر كەرەكتى نارسەنى اعايىن-دوستان قولقالاپ سۇراعانىمىزدا, قايسىمىز بولسىن «اۋاداي قاجەت» بولىپ تۇر دەپ ەڭ سالماقتى سوڭعى ءسوزىمىزدى كولدەنەڭ تارتاتىنىمىز سوندىقتان. بىراق قانداي دا قۇندى زات بولسىن ءبىر جۇتىم تازا اۋاعا جەتپەيدى. اۋاسىز ادام ءومىر سۇرە المايدى. قازىرگى جاعدايدا جۇمىر جەر بەتىندە ءوندىرىستىڭ كەڭ اۋقىمدى دا قارقىندى دامۋىنىڭ سالدارىنان جايىلعان اسپان كەڭىستىگىندەگى ۋلى كومىر قىشقىلدى گازى مەن باسقا دا زياندى زاتتاردى بويىنا تارتىپ, وعان اقى سۇراماي, تاپجىلماي «ءۇنسىز» ەڭبەك ەتەتىن, ادامعا قاجەتتى وتتەگىن ءبولىپ شىعاراتىن جاسىل جەلەك اعاشتار. جاپىراعى جايقالعان اعاشتان ارتىق اۋانى تازارتىپ, قورشاعان ورتاداعى تەپە-تەڭدىكتى رەتتەيتىن تابيعي نارسە جوق دەۋگە بولادى. جىلدان-جىلعا جەر بەتىندە شولەيتتەردىڭ ۇلعايىپ, قۇرعاقشىلىقتىڭ كەڭ ەتەك الۋى, اۋا رايىنىڭ كۇرت بۇزىلۋى (تابيعي اپاتتاردىڭ ورىن الۋى), سونىمەن قورشاعان تابيعي ورتانىڭ بۇرىنعى قالپىنان وزگەرىپ, لاستانۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولىپ وتىرعان قايسىبىر قۇرلىقتار ايماقتارىندا سۇعاناقتىق پايداكۇنەمدىككە سالىنعاندار ارەكەتىنەن جاھاندا ورمانداردىڭ ارەالى مۇلدەم كەمىپ, ءبىرجولاتا جويىلىپ بارا جاتقاندىعىنان ەكەندىگى بۇگىنگى كۇننىڭ قاسىرەتى دەۋگە دە بولادى.ال ءوزىمىزدىڭ قازاقستان تابيعي اۋماعىن كوزىمىزگە ەلەستەتسەك, ورمان كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ 5,5 پايىزىن عانا الىپ جاتقانىن بايقار ەدىك, ونىڭ وزىندە, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ادام اياعى باسپاس تاۋ بوكتەرلەرىندە (الاتاۋ, التاي, تارباعاتاي تاۋلارىندا) ورنالاسقان. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىنىڭ 44 پايىزى ءشول دالا, 14 پايىزى جارتىلاي شولەيت بولىپ كەلەتىنىن ەسكە الىپ, تابيعي ورتامىزدى جاقسارتۋ جولدارىن سانامىزعا سالىپ, تەرەڭ سارالاۋىمىز ۇلكەن ازاماتتىق پارىز. وسىلاردى ەستەن شىعارماي, ۇنەمى اعاش ەگۋ مادەنيەتىن تۇبەگەيلى قالىپتاستىرۋ قاجەت. كوكتەم, كۇز كەلە اعاش ەگەيىك, اعايىن. ال ەگىلگەن جاسىل جاس اعاشتى ءجونسىز كەسۋدى, اللانىڭ جولىنان, پايعامباردىڭ وسيەتىنەن تايعان تەرىس قىلىق دەپ تانىعان دۇرىس. ەگەر اعاش شارۋاشىلىعىنا كۇردەلى زيان كەلتىرىلگەن بولسا, وعان كىنالى ادام ءتىپتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى قولدانىستاعى زاڭدا قامتىلعان.ارينە, اعاش ەگۋدى اۋىزعا العاندا «ايتۋعا وڭاي» دەيتىندەر از بولماس. شىنىنا كەلسەك, ول ورىندى دا. ويتكەنى, اعاش كوشەتتەرىن اقشاعا ساتىپ الۋ, تەرلەپ-تەپشىپ جەر قازىپ, ولاردى وتىرعىزۋ, ودان سۋ قۇيىپ تۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق, وسى جوبانى قارجى شىعىنىنسىز, اۋىر ەڭبەكتى تالاپ ەتپەيتىندەي تۇرعىدا ىسكە اسىرۋعا بولاتىندىعىن ايتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.اۋىل باسى مەن ماڭايىنداعى ساي-سالانى جاسىل جەلەككە بولەۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى, ول – تەرەكتەردى مول ءوسىرۋ. تەرەك وتە ءوسىمتال, تەز بوي كوتەرىپ, جەتىلەتىن اعاش بولىپ سانالادى. سوندىقتان بەس-التى جىل ىشىندە تەرەكتەر ءوسىپ-ءونىپ, ەلدى كوركەيتىپ, ايماقتى ارلەندىرۋمەن قوسا ماڭايىنداعى القاپتى كوك شالعىن ەتەرى ءسوزسىز. ءار قالا, ءار اۋىل باسىنا جانعا جايلى اۋا رايى ورنىعار ەدى. ال ۋاقىت وتە, قۋراعان تەرەكتەردى شارۋاشىلىققا دا پايدالانۋعا بولارى تۇسىنىكتى.اتاپ وتەتىن نارسە, كوگالداندىرۋ شارالارىن قولعا العان شاقتا, ۇلپا شاشپايتىن اتالىق تەرەكتەردى پايدالانعان ءجون. ولاردى كوشە بويلارىنا, اۋىلدان شىعار جول جيەكتەرىنە كوبىرەك وتىرعىزسا وڭدى بولار ەدى. تەرەكتەردى تەز وسەتىندىگىنە بايلانىستى تۇرمىستىق ماقساتتا, ارنايى كەڭ القاپقا وتىرعىزىپ, ۋاقىتى كەلە بىرتە-بىرتە پايدالانۋعا بولار ەدى. ال, تەرەكتەر بوي كوتەرگەنگە دەيىن ايالاي وسىرسە ولار جىلدان-جىلعا جاسىل جەلەككە, نۋ ورمانعا اينالار ەدى.تەرەكتەردى ءوسىرۋ ءادىسىن بۇكىل رەسپۋبليكا حالقى ىركىلمەس ىزگى داستۋرگە اينالدىرسا, ەلگە دەپ جاسالعان اسا ۇلكەن يگىلىكتى ءىس بولار ەدى. وسى باستاما وتكەن 2012 جىلى قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىندا قولعا الىنعان ەدى. بۇل قايىرلى ءىس اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن ءوز جالعاسىن تابا بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.وزىمنەن باستاسام, ءۇش جىل بۇرىن استاناداعى كوپقاباتتى ءۇيىمىزدىڭ (وتىرار كوشەسى, 8/2) اۋلاسىنا 5 تەرەكتىڭ كوشەتىن وتىرعىزىپ, ءار جاز بويى اپتاسىنا ءۇش رەت سۋ قۇيىپ, باپتاپ ءوسىردىم. قازىر ولار بوي كوتەرىپ, اۋلامىزداعى جازدا قىزىپ كەتەتىن اسفالتقا ەداۋىر كولەڭكە تۇسىرەر قالىپقا كەلدى. «كولەڭكەلى قورعاندى» بۇرىن ويلارىنا الماعان اۋقاتتى تۇرمىس قۇرىپ جاتقان, ءار باستارىندا ەكى-ءۇش اۆتوكولىكتەرى بار, باستارى جاس كورشىلەر قازىر ءدان ريزا. وعان قوسا ولار ەندى بالالارىمەن سول تەرەكتەردى سايالايتىن بولدى.تاعى ايتا كەتەر جايت, ەۋروپا كەڭىستىگىندە تارالعان ورالىمدى مىناداي قاناتتى ءسوز بار. «كەزىندە گرەكيا ەلى جاسىل جەلەككە بولەنگەن, گۇلدەنگەن جەر بولاتىن, بىراق قازىر وندا ەشكىلەردىڭ جەبىرلىگىنەن جالاڭقاي تاستار عانا قالدى». سوندىقتان تەرەكتەردىڭ جاندى تالشىق كوشەتتەرى بوي كوتەرگەنشە مال باسپايتىن جەرلەرگە وتىرعىزعان ءجون بولار ەدى. ال, ماداگاسكار ارالىندا جاپپاي اياۋسىز قيۋدىڭ سالدارىنان اعاشتاردىڭ بەستەن ءبىرى عانا قالعان. ولاردىڭ بارلىعى ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋ جولىنداعى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ سەبەبىنەن شابىلعان. ول ارالدا جالپاق دالا بويى قالقايعان تۇردە, جەتىمسىرەگەن كۇيدە قالعانى باوباب اعاشتارى عانا كورىنەدى. ول اعاشتاردىڭ امان قالۋ سەبەبى – ول ەلدە ولار كيەلى بولىپ سانالادى ەكەن. وسىعان وراي, ەلىمىزدە وسكەن تەرەكتەردى ايالاپ, قاستەرلەيىك, اعايىن! تۋعان وتانىمىزدا اق تا, كوك تە مول بولسىن!حالىق ناقىلى «ءبىر اعاش كەسسەڭ, ورنىنا ون اعاش وتىرعىز» دەيدى. وسى اتالى ءسوزدىڭ بويىنا جان بەرۋ ءۇشىن ءار ازامات ونى تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسىرۋدى ۇلكەن ادامي پارىزىم دەپ ءتۇسىنۋى قاجەت دەپ پايىمدايمىن.
ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ,زاڭگەر.استانا.سۋرەتتە: ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ اۋلاداعى ءوزى وتىرعىزعان 5 تەرەكتىڭ جانىندا