استانا – ەلدىك ەرلىگى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ابىش ۇلى, جاقىندا ەلوردانىڭ 15 جىلدىعى اتالىپ وتەدى.ءبىز وسى وقيعاعا وراي بۇرىن شىعارىلعان «ەلباسى», «سالتانات», «تاۋەلسىزدىك» كىتاپتارىنىڭ ۇلگىسىمەن ەلوردا تۋرالى ماتەريالداردان«استانا» اتتى كولەمدى جيناق قۇراستىرىپ جاتىرمىز. سول كىتاپتا سىزبەنوسى سۇحباتتىڭ جاريالانعانىن قالايمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ابىش ۇلى, جاقىندا ەلوردانىڭ 15 جىلدىعى اتالىپ وتەدى.ءبىز وسى وقيعاعا وراي بۇرىن شىعارىلعان «ەلباسى», «سالتانات», «تاۋەلسىزدىك» كىتاپتارىنىڭ ۇلگىسىمەن ەلوردا تۋرالى ماتەريالداردان«استانا» اتتى كولەمدى جيناق قۇراستىرىپ جاتىرمىز. سول كىتاپتا سىزبەنوسى سۇحباتتىڭ جاريالانعانىن قالايمىز.
ادەتتە ەل ومىرىنىڭ تۇبىرلى ماسەلەلەرىنە قاتىستى ويلار حالىق اراسىنانشىعىپ, بيلىكتىڭ نازارى اۋىپ, سول بويىنشا شەشىم قابىلدانىپ نەمەسەقابىلدانباي جاتادى. استاناعا بايلانىستى بارى دە كەرىسىنشە بولدى.ءسىز بۇل يدەيانى وزىڭىز ۇسىندىڭىز, وزىڭىز وتكىزدىڭىز, وتكىزگەندە دە,جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق, جۇرتشىلىق ونشا قولداي قويمايتىن كەزدەتىزەگە سالىپ دەگەندەي ەتىپ تۇرىپ وتكىزدىڭىز, وزىڭىز جەرىنە جەتكىزدىڭىز.الدىمەن وسى يدەيانىڭ و باستا قالاي تۋعانى جونىندە ايتساڭىز دەيمىن؟
– استانا جايىن قوزعاعاندا ءبىز كوبىنە-كوپ ونىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى ەكەندىگىن باسا كورسەتەمىز. سونىمەن بىرگە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزى كسرو اتتى ەلدە سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە باستالعان قايتا قۇرۋدىڭ, دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ءبىز ءۇشىن باستى جەمىسى ەكەندىگىن ەستە ۇستاۋ شارت. استانانىڭ ومىرگە كەلۋى ەڭ الدىمەن ساياسي كۇشتەردىڭ بۇكىل الەمدە جاڭاشا ورنالاسۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. استانانىڭ العاشقى اۆتورى – تاۋەلسىزدىك. قازاقستان تاۋەلسىزدىك الماسا, استانا ومىرگە كەلمەس ەدى. بۇل باسى اشىق جاي.
استانانى كوشىرۋ قازاقستاندى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋدا زور ءرول اتقاراتىنىنا مەن سەنىمدى بولدىم. نەگە سەنىمدى بولدىم؟ بىلايشا قاراعاندا, استانا دەگەن مەملەكەتتىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى عانا ەمەس پە؟ ونىڭ اۋىستىرىلۋى, كوشىرىلۋى, ءتىپتى جاڭادان سالىنۋى تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرۋعا ناقتى قانداي ىقپال جاساي الادى؟ ءبىر كەزدە بۇلاي ويلاۋشىلار بولسا دا, قازىر استانا اۋىستىرۋدىڭ ورىندىلىعىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەر قالماعانى نەلىكتەن؟ ءويتكەنى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز ءدال وسى شەشىم قابىلدانعاننان كەيىن, سول شەشىم بويىنشا ناقتى قادام جاسالعاننان كەيىن بارىپ شىن مانىندەگى تولىمدى سيپاتىنا يە بولا باستادى.
نەگىزىندە كەزىندە مەنىڭ ول ۇسىنىسىما كۇمان كەلتىرگەندەردىڭ دە سوزدەرىنىڭ جانى بار. جانى بولماعاندا شە؟ تاۋەلسىزدىك تىزگىنى قولعا تيگەن تۇستا ەكونوميكادا ناعىز حاوس ورناي باستاعان ەدى. تالاي جىل بويى قالىپتاسقان رەسپۋبليكاارالىق شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ءبارى بىرت-بىرت ءۇزىلىپ, كاسىپورىندار ونىمدەرىن وتكىزە الماي, سودان جۇرت كەي جەرلەردە ءتىپتى التى ايلاپ جالاقى الا الماي جۇرگەن كەز. جەتپىس جىلعى كوممۋنيستىك يدەولوگيادان زاپى بولعان جۇرتقا ەندى قانداي يدەولوگيا ۇسىنساڭ دا قابىلدامايتىنداي بولىپ تۇرعان كەز. جاسامپازدىق جۇمىس تۇرماق, جان باعۋدىڭ ءوزى ۋايىمعا اينالعان, تالاي وتاعاسى ۇيدە وتىرىپ قالىپ, ءۇيدى الا قاپشىق ارقالاعان ايەلى اسىراۋعا كوشكەن كەز. جاڭا قالا تۇرماق, جاڭا ءۇي سالۋدىڭ ءوزى ەداۋىر وقيعا سانالاتىن سول شاقتا اياق استىنان استانا اۋىستىرۋ تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلگەندە كىم-كىمنىڭ دە قايران قالۋىن تۇسىنۋگە بولادى.
– ول اڭگىمەنىڭ كوتەرىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟
– تاۋەلسىزدىك – قاسيەتتى ۇعىم. ەل قاتارلى وداقتان ءبولىنىپ شىققاننان, تاۋەلسىزدىك العاننان, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا قابىلدانعاننان, تۋدى, گيمندى, گەربتى بەكىتكەننەن ەل بىردەن شىن مانىندەگى تاۋەلسىز مەملەكەت بولا قالمايدى. شىنتۋايتىندا, جاڭاعى جايلاردىڭ ءبارى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ مىندەتتى اتريبۋتتارى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى بەلگىسى – ءوزىڭنىڭ تاعدىرىڭدى ءوزىڭ شەشۋگە قابىلەتتىلىگىڭ. تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزە الۋىڭ. سوعان شاماڭنىڭ جەتۋى, مۇمكىندىگىڭنىڭ كەلۋى. ەۋرازيانىڭ قاق ورتاسىندا ءبىز ورناتقان استانا – قازاقستان حالقىنىڭ دەربەس تاڭداۋى. استانا – ەلدىڭ بولاشاققا سالعان كوپىرى. جاڭا قوعامنىڭ سيمۆولى. ءبىز ءىس جۇزىندە جاڭا مەملەكەت ورناتۋدى استانامىزدى جاڭادان سالۋدان باستادىق دەسەك تە ارتىقتىعى جوق.
جاڭا قوعامدى جاڭا يدەيا عانا قۇرا الادى. ال يدەيا ويدان تۋادى. مەن اۋەلدە جالپى قالا تۋرالى ويلاندىم. شپەنگلەردىڭ «ۇلتتار دەگەنىمىز قالا سالۋشى حالىقتار» دەپ ايتقانى بار. سەن جاقىندا ءبىر ماقالاڭدا ابايدا «ۇلت» دەگەن ءسوز قولدانىلماعانىنا نازار اۋدارىپسىڭ. راسىندا دا, ۇلت – ەتنوستان, حالىقتان ءبىر ساتى بيىك تۇرعان ۇعىم. «ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت», «ۇلتتىق كىتاپحانا» دەگەندە ول جەردە كىلەڭ ءبىر ۇلتتىڭ وكىلدەرى وقيدى, ول جەرگە تەك ءبىر ۇلتتىڭ وكىلدەرى بارادى دەگەندى ويعا دا المايمىز عوي. حالىقتى ۇلتقا اينالدىراتىن بەلگىلەردىڭ ءبىرى – قالالار. مەملەكەت مادەنيەتتىلىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى دە – قالالار. مادەنيەت ءسوزىنىڭ ءوزى دە ارابتىڭ مادانيات – قالا دەگەن سوزىنەن شىققان.
– ءيا, ارابتار پايعامبارىمىز جاتقان مادينەنى «ءمادينات-ءان-ءنابي», ياعني «پايعامبار قالاسى» دەيدى.
– استانا اۋىستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەملەكەتتىڭ تۇپكى مۇددەلەرىنەن عانا تۋىنداعان جوق, مۇنىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن ءححى عاسىر ستراتەگياسىنىڭ ءبىر نىشانى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكەن تۇستا جاڭا ەلدىڭ استاناسى جاڭا زاماننىڭ كوپتەگەن جاڭا تالاپتارىنا ساي كەلۋگە ءتيىس ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى. حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بارعان سايىن جاندانا ءتۇسۋى, ەلدىڭ ىشىندەگى, ەلدىڭ سىرتىنداعى قارجىلىق, وندىرىستىك, كوممەرتسيالىق بايلانىستاردىڭ قاتتى كەڭەيۋى, سونداي-اق ەلدى باسقارۋدىڭ كۇردەلىلەنۋى استانالىق مىندەتتەردىڭ سانىن ارتتىرىپ, ساپاسىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتتى. وسى تۇرعىدان ءبىز الماتىعا باسقاشا كوزبەن قاراي باستادىق. ەڭ الدىمەن, جاڭا مەملەكەتىمىز استاناسىنىڭ مارتەبەسى ەلدىڭ گەوساياسي جاعدايى مەن الەمدەگى جالپى احۋال تالاپ ەتەتىن بيىك ولشەمدەرگە سايكەس پە دەگەن تۇرعىدا ويلاندىق. باياعىدا ماكياۆەلليدىڭ ءوزى ەل استاناسى ەلدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقانى دۇرىس بولاتىنىن جازىپ كەتكەن. تاۋەلسىزدىك قولعا جاڭا تيگەن تۇستا الماتىنىڭ ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعانى كوپتەگەن پروبلەمالار تۋعىزۋى مۇمكىن ەكەنى بايقالا بەردى. كۇردەلى گەوساياسي سەبەپتەرگە قوسا, قالانىڭ قازانشۇڭقىرعا سالىنعانى, سودان دا اۋاسىنىڭ قاتتى لاستانىپ بارا جاتقانى, قۇرىلىستىڭ تاۋ بەتكەيىنە جاقىنداپ, تىعىرىققا تىرەلە باستاعانى, قالانى كەڭەيتەر جەر جوقتىعى كىم-كىمگە دە بەلگىلى ەدى. قالا اۋەجايىنىڭ ماڭايىنا ءجيى تۇمان تۇسەتىنى دە شەت ەلدەر باسشىلارىنىڭ رەسمي ساپارلارىن تاۋەكەلگە تىرەپ تۇرۋى مۇمكىن بولاتىن. الماتىنىڭ استانا مارتەبەسىنسىز-اق وسى جىلداردا قانشالىقتى وسكەنىن, ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى ءالى دە شەشىلمەگەنىن كورىپ وتىرمىز, ال استانا كۇيىندە قالا بەرگەنىندە ەندىگى جاعدايىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. قالانىڭ ادەمىلىگىنە, تابيعاتىنىڭ اسەمدىگىنە, ارينە, ايتار ءسوز جوق. بىراق, جاسىل جەلەككە جانىڭ جادىراپ, ساۋلەتتى ۇيلەرگە ءسۇيسىنىپ, اسقارالى الاتاۋعا اڭسارىڭ اۋىپ وتىرا بەرمەيسىڭ عوي. مەملەكەت قۇرۋ كەرەك. ەل بولۋ كەرەك. حالىقتى ءبىر ماقساتقا ۇيىتۋ كەرەك. ەكونوميكانى دامىتۋ كەرەك. باسقا دا كەرەكتەر كوپ.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تابالدىرىعىندا بىزگە ءۇش بىردەي ۇلكەن-ۇلكەن مىندەتتى شەشۋگە تۋرا كەلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ. ەكىنشىسى – جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتى ەكونوميكاعا كوشۋ. ءۇشىنشىسى – توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا اۋىسۋ. وسىلاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە قيامەت-قايىم شارۋا. ولار از بولعانداي سول تۇستا بۇعاناسى بەكىمەگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى سىناققا سالعىسى كەلەتىندەر دە كوبەيىپ كەتتى. سولجەنيتسىن شىقتى انا جاقتان «قازاقتار مالىنىڭ تۇياعى جەتكەن جەردىڭ ءبارىن ءوز جەرىم دەپ ساناي بەرگەن» دەپ, گورباچەۆ شىقتى مىنا جاقتان, ءدال قىزمەتىنەن كەتەرىندە «قازاقستاننىڭ تەرىسكەيدەگى بەس وبلىسى رەسەيگە تيەسىلى بولۋى كەرەك ەدى» دەپ. جيرينوۆسكي سياقتىلار قوسىلىپ جاتتى جاڭاعىلارعا. ولارعا سوزبەن ەمەس, ىسپەن جاۋاپ بەرۋ كەرەك ەدى. تاۋەلسىزدىكتى بەكىتەتىن ناقتى قادامدار جاساۋ كەرەك ەدى. ازاتتىقتىڭ ءوزى الماعايىپ كەز بولاتىن ول. «بۇلار دەربەس ەل بولىپ تۇرا المايدى, ەرتەڭ-اق كۇندەرىن كورە الماي, ىرىڭ-جىرىڭى شىعىپ, الدىمىزعا قايتىپ كەلەدى ءالى» دەيتىندەر دە از ەمەس-ءتى.
– ايىپ ەتپەڭىز, مىنانداي جاي ەسكە تۇسەدى. ءبىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن ەكى جىل وتكەندە, 1993 جىلدىڭ اياق جاعىندا سول كەزدەگى تسەلينوگرادتا سلاۆيان قوعامدارىنىڭ بىرلەسكەن سەزى وتكەنى, وندا تسەلينوگرادتى قازاقستانداعى سلاۆيانداردىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانى دا بار عوي؟ سونداعى كازاچەستۆونىڭ اتامانى ءتىپتى كورشى ەلدىڭ تۋىن ءۇيىنىڭ شاتىرىنا تىگىپ تە قويىپتى. ول تۋدى جىگىتتەر تۇندە بۇعالىق تاستاپ ءجۇرىپ ج ۇلىپ الىپتى.
– ونداي دا بولعان ءتىپتى. راس, بۇلارىنىڭ ەشقانداي زاڭعا ماڭايلامايتىن, قيسىنعا سىيمايتىن شەشىم ەكەنىن جاڭاعى «بىرلەسكەن سەزدى» ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ وزدەرى-اق تەز ءتۇسىنىپ, الگى شەشىمنىڭ كۇشىن جويعان, ارانداتۋشى ارەكەتتەرى ءۇشىن ارتىنشا كەشىرىم دە سۇراعان.
ايتسە دە سونداي قادام جاسالعانىنىڭ ءوزى كىم-كىمگە دە سەكەم الدىرماي قويمايتىن. مۇنىڭ ءبارى باياعى حرۋششەۆتىڭ تىڭ ولكەسىن رسفسر-عا قوسۋ كەرەك دەيتىن پارىقسىز ۇسىنىسىنىڭ جۇزەگە اسۋىن اڭسايتىندار ءالى كۇنگە بار ەكەنىن كورسەتىپ تۇرعان ەدى. ودان بۇرىن, 1979 جىلى ءدال وسى تسەلينوگرادتا نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمگە قارسىلىق بىلدىرگەن جاستاردىڭ نارازىلىق شەرۋى بولعانىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك.
– سويتكەن وڭىرگە استانا اۋىساتىنى جايىنداعى حابار ءشول دالاعا سۋ كەلگەندەي اسەر ەتكەنى انىق. قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ ءبىزدىڭ گازەتتە جاريالانعان «امانات» دەگەن ماقالاسىنان ءبىر ءۇزىندى وقىپ بەرەيىن. ول كىسى: «اقمولا كەلەشەكتە استانا بولادى دەگەن اڭگىمەلەر سارىارقانىڭ جەلىمەن بىرگە گۋلەپ الا جونەلدى. ءومىر بويى جانشىلىپ, ءار جەردەن توبەمىز عانا كورىنىپ جۇرگەن بىزدەر بۇعان شەكسىز قۋانىپ, قۇپتادىق. بۇل تاڭداۋدى نۇرەكەڭنىڭ كورەگەندىگىنە بالادىق. ال ەندى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى استانانى كوشىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويعا بىرتە-بىرتە بەكىنگەنىن اشىق ايتىپتى. شىنىندا دا, استانانى باسقا ورىنعا اۋىستىرۋ كوپ ماسەلەنى جاڭاشا شەشۋدى تالاپ ەتەتىنى تۇسىنىكتى عوي. حالقىمىزدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, كەيبىر قارتتارىمىزدىڭ قۋانعانىنان كوزدەرىنە جاس تا كەلدى» دەپ جازعان ەدى. سوندا ءسىز بۇل قادامدى, ارعى كەزدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, سوڭعى جەتپىس جىلدا جانشىلعان ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋ ماقساتىمەن دە جاساعان بولىپ شىعاسىز عوي؟
– جاس مەملەكەتتىڭ جاڭا-جاڭا اپىل-تاپىل باسقان شاعىندا باس قاتىرار كوپ شارۋالارمەن بىرگە بۇل ماسەلە دە ويىمنان ءبىر كەتپەي قويدى. باتىل-باتىل شەشىمدەرگە بارماساق, توسىن قادامدار جاساماساق تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا دا ەلدىڭ داعدىلى جولمەن, ينەرتسيامەن جۇرە بەرەتىنى, بىرتە-بىرتە باياعى قارا جولعا قايتا تۇسەتىنى انىق كورىنە باستادى. وسىلاردىڭ ءبارىن ويلاي-ويلاي كەلىپ, اقىرى ەلدەگى ءتۇبىرلى وزگەرىستەردى استانا اۋىستىرۋدان باستاعان ءجون ەكەن دەگەن توقتام جاسادىم.
دايەكتەمە:
«سىلكىنۋگە ەشقانداي قۇلقى جوق ادامداردى قالاي سىلكىندىرۋگە بولادى؟ سەزدەردىڭ سىلدىر ۋاعىزىنا, ماركسيزم-لەنينيزمنىڭ ۇلى دا, ۇلىق تا كلاسسيكتەرىنىڭ دايەكسوزدەرىنە تولعان ميدى قالاي تازالاۋ كەرەك؟ ەسكى شىرماۋعا ماتالىپ, مەملەكەتتىڭ ارەڭ سوعىپ تۇرعان جۇرەگى الماتىدا ۇيلىققان ەسكى تارتىپتەگى بيلەۋشى ەليتانى قالاي جۇمىلدىرارسىڭ؟
وزگەرىستەر باستالعان سىلكىنىستى ۋاقىت – 1991 جانە 1992 «پارلامەنتتىك» جىلدار ءالى جادىمدا. ەگەر الدەكىم مەنى پارلامەنتاريزمگە قارسى ەكەن دەپ ويلاسا, قۇداي ساقتاسىن. مەن ءاردايىم سىندارلىلىقتى جانە ۋاقىتتىڭ بوس سوزگە توزبەيتىنىن تولىق سەزىنە ءبىلۋدى جاقتايمىن. ال ول كەزدە قانشاما ساياسي جانە رەفورماتورلىق «مىلجىڭ» بولدى دەسەڭىزشى… ومىرلىك ماڭىزى بار بىردە-ءبىر زاڭ وتپەي جاتتى. زاڭداردى پارلامەنتتىك تالقىلاۋ پروتسەسىنە ارالاسپايتىنى, كيلىكپەيتىنى جوق. بۇيىردەن قوسىلىپ ءجوندى-ءجونسىز قىستىرىلا كەتۋ, جوقتان وزگەنى ساعىزداي سوزىپ ءسوز ەتۋ, لاققان فيلوسوفيالىق تولعامدار مەن ايتەۋىر ءوزىن كورسەتىپ قالۋعا ابدەن مالتىعىپ جاتقانى.
مەن سونداي قاجيتىنمىن. قاتتى شارشايتىنمىن. بۇل قاجىپ-شارشاۋىم الدەبىر ىسكەرلىكتەن, بولماسا قابىلدانعان, قابىلدانىپ جاتقان زاڭداردىڭ كوپتىگىنەن ەمەس, كەرىسىنشە سولاردىڭ مۇلدەم جوقتىعىنان بولاتىن. ويتكەنى زاڭدى بۇگىن قابىلداۋ قاجەت, ەرتەڭ ونىڭ ەشكىمگە قاجەتى بولماي قالادى… سونداي مينۋتتاردا قايداعى ءبىر تۇسىندىرمەلەر تاسقىنداپ, مىلجىڭ سوزدەر مالتىقتىرعان كەزدە نە ىستەرىڭدى بىلمەيسىڭ. الدەبىر تازا سۋعا سۇڭگىپ كەتىپ, سول جەردەن جاقسى تىڭ ويلارمەن, قۇلانتازا كوڭىلمەن شىققىڭ-اق كەلەدى.
بارلىق سالادا, بارىندە دە تۇگەلىمەن, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قاجەت دەگەن ايقىن سەزىم مەنى بارعان سايىن بيلەپ الدى. قالىپتاسقان جاعدايدان, تىرەلگەن تۇيىقتان شىعۋدىڭ امالىن ىزدەپ شارق ۇردىم.
ءبارىن ەڭسەرە وتىرىپ قانا ەلدى العا جىلجىتۋعا, ءسويتىپ وتكەننىڭ كەسەل جاراسىن جازۋعا بولاتىنىن ۇقتىم.
شيرىعىپ الىپ, قايتا-قايتا بۇلقىنىپ, مۇمكىندىگىنشە سەنى ىلگەرىلەتۋگە ءتيىستى ادامداردىڭ قاساڭدىعى مەن ورالىمسىزدىعىنان قۇتىلۋعا دا بولاتىن ەدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىرشاما ۋاقىت قانا جالعاسقانىمەن, ۇدايى جالعاسا بەرۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ادامداردى سەرپىلتىپ, تۋراسىن ايتقاندا, باستىڭ ميىن «جەلدەتىپ الۋلارىنا» ادەتتەن تىس توتەن شەشىم كەرەك بولدى.
ءسويتىپ استانانى كوشىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويعا بىرتە-بىرتە بەكىنە بەردىم.
ن.نازارباەۆ,
«ەۋرازيا جۇرەگىندە»,
استانا, 2005, 28-بەت.
بۇل يدەيا مەنى ءبىرجولا باۋراپ الدى. ەلدىڭ ناقتى جاعدايىن ساراپتاعاندا, قالاي مەملەكەت قۇرامىز دەپ تولعانعاندا ءدال وسى ويعا ءجيى بەرىلەتىنمىن. بۇل توقتام وڭايعا تۇسكەن جوق. استانا اۋىستىرعان جاعدايدا الماتىدان قوزعالاتىنىڭ انىق. وعان دا قينالاسىڭ. قيىپ كەتەتىندەي قالا ما الماتى؟! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تال بەسىگى ەمەس پە ول؟ جەلتوقساننىڭ اق قارىنا الاۋ جاققان ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ازاتتىقتى اڭساپ الاڭعا شىققان قالاسى ەمەس پە ول؟ ءتىپتى جەكە ءوزىمدى السام, تۋعان اۋىلىما ءتيىپ تۇرعان جەر ەمەس پە الماتى؟ ارقا جەرىندە جيىرما جىلداي جۇرگەنىمدە قانشا رەت تۇسىمە كىرگەن اياۋلى مەكەن عوي ول! العاشقى نەمەرەلەرىم دۇنيەگە كەلگەن قالا عوي ول! وسىلاردىڭ ءبارىن ويلايسىڭ. كۇندىز كۇلكىڭ, تۇندە ۇيقىڭ بۇزىلادى. قالاي بولىپ شىعادى دەپ قوبالجيسىڭ. ساۋ باسقا ساقينا تىلەپ الىپ جۇرمەيمىز بە ءوزى دەپ ىشتەن تىنعان كەزدەرىم دە بار. ونداي-وندايدى ەندى ايتۋعا بولاتىن شىعار. وڭاي ەمەس قوي. پاتەر اۋىستىرۋدىڭ وزىنە ادام قانشا ويلانادى. باسقا قالاعا كوشۋگە ءتىپتى باس قاتىرادى. تاڭداۋىڭ ءساتتى شىقسا جاقسى, ءساتسىز شىقسا, اعىلشىندار ايتاتىنداي, ول ءوزىڭنىڭ جەكە پروبلەماڭ. ال بۇل جەردە ماسەلە بۇكىل ەلدىڭ, ەل بولعاندا دا ەگەمەندىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, تاۋەلسىزدىگىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان, ءالى ءارى-ءسارى كۇيدەگى ەلدىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن شەشىمگە كەلىپ تىرەلەدى عوي. وعان قالاي قينالماسسىڭ؟
الماتىنىڭ جاڭا مەملەكەتتىڭ استاناسى كۇيىندە قالا المايتىنىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بولدى. قانشاما جىل كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكانىڭ استاناسى رەتىندە قالىپتاسىپ قالعان ول قالادا سول كەزدەگى سىرەسپە ساياساتتىڭ سالقىنى ءبارىبىر سەزىلىپ تۇراتىن. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ, ۇكىمەت كەڭسەسىنىڭ كەشەگى كومپارتيا عيماراتىندا وتىرۋىنىڭ ءوزى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كوڭىلگە ءبىرتۇرلى اسەر ەتەتىن سياقتى كورىنۋشى ەدى. الماتى وزىنە تۇسكەن جاڭا گەوساياسي جۇكتى كوتەرە المادى. مەن تۋرالى كىتاپ جازعان اعىلشىن اۆتورى دجوناتان ايتكەننىڭ الماتى جايىندا قالانىڭ اۋماقتىق جانە ەكولوگيالىق كەمشىلىكتەردەن وزگە جاريا ەتىلە بەرمەيتىن باسقا دا پروبلەمالارىن اتاعانى بار. ايتكەن الماتىنى ءوزىنىڭ ءستيلى مەن مازمۇنى جونىنەن كەڭەستىك احۋالداعى شاھار بولاتىن, كوپ قازاقتار وندا وزدەرىن جايسىز سەزىنەتىن دەگەن ەدى. دەگەنمەن, سول الماتىدان استانانى كوشىرۋگە بەكىنۋدىڭ ءوزى وڭاي تاۋەكەل ەمەس.
– الماتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ءسىز استانانىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرىندە سويلەگەن سوزىڭىزدە ايشىقتى ايتىپ ەدىڭىز. مىنە, بىلاي دەگەنسىز: «ءبارىمىزدىڭ دە جاستىق داۋرەنىمىز, دەگەندەرىمىزگە جەتۋىمىز, كەمەلىمىزگە كەلۋىمىز سول ءبىر عاجايىپ قالاعا ەتەنە بايلانىستى. جاڭاشا داۋرەندەۋىمىزدىڭ ءدال ءبىر وسى شىرايلى شاعىندا, شاپاعاتتى ساعاتى مەن مەرەيلى مينۋتتارىندا ازاتتىعىمىزدىڭ اق قۇسىن ءوز باۋىرىنان اسپانداتا سامعاتقان اياۋلى الماتى مەن ءازىز الاتاۋعا ءبارىمىز دە تىكەمىزدەن تىك تۇرىپ, باسىمىز جەرگە جەتكەنشە ءيىلىپ, قانشا مارتە تاعزىم ەتسەك تە, ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەم. دۇنيە تۇرعانشا تۇر, ءجاننات قالپىڭنان جازباي, جاساي بەر, جايناي بەر, قىدىر قونىپ, قۇت دارىعان كيەلى قونىس, مۇباراك مەكەن – الماتى!.. بيىككە سامعاپ, قيىردى شارلاۋ, زاماننان قالماي زىمىراي زاۋلاۋ – مىنا بىزدەرگە ءوزىڭ بەرگەن تاربيە, ءوزىڭ كورسەتكەن ونەگە, ءوزىڭ تاپسىرعان تاريحي امانات!».
سۇحباتتارىمىزدا دايەكسوزدەردى پايدالانىپ ءجۇرمىن عوي. وسى تۇستا گازەتتە ءسىزدىڭ الماتىدا عالىمدارمەن كەزدەسۋدە بۇل شەشىمنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاندايلىق قاتىستى ەكەندىگىن ايتقان ءسوزىڭىزدى كەلتىرۋدىڭ ورايى بار سياقتى.
– كەلتىر. قاي ءسوز ەكەنىن شامالاپ وتىرمىن.
دايەكتەمە:
«اشىعىن ايتايىن, بۇل شەشىمنىڭ ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە تىكەلەي قاتىسى بار. مىڭداعان جىلدار بويى اتا-بابالارىمىز مەكەن ەتكەن قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءبىر بولىگىن – اياۋلى سارىارقانى ساياسي ساۋداعا سالىپ, دارقان دالامىزدى داۋ-دامايعا اينالدىرعىسى كەلەتىندەر بار كەزدە, سولتۇستىكتەگى شۇرايلى وڭىرگە سۋىق كوزىنىڭ سۇعىن قادايتىندار بار كەزدە ءبىز مىنا جىلى جەردە, اسەم قالا – الماتىدا تىنىش وتىرا الماس ەدىك.
ءبىز الاتاۋدىڭ باۋىرىنا سىيماي كەتكەن جوقپىز, قايتا جەر ءجانناتى جەتىسۋدى قيماي-قيماي كەتتىك. تاريحتىڭ قاتال تالابى وسىنداي».
ن.نازارباەۆ,
«قالىڭ ەلىم, قازاعىم»,
«ونەر», 1998, 296-بەت.
– استانانى الماتىدان اۋىستىرۋ جونىندەگى ويعا قاشان بەكىندىڭىز؟
– بۇل تۋرالى ويدىڭ ءوزى ءسال ەرتەرەكتە, 1992 جىلى تۋعان. ايتسە دە ول كەزدە مۇنى ءتىس جارىپ ەشكىمگە ايتقان ەمەسپىن. ايتپاعانىم دا دۇرىس بولدى. ول جىلى مۇنداي يدەيا كوتەرۋگە ءتىپتى ەرتە ەدى. بۇل تاڭداۋدىڭ دا ءوزىنىڭ تاريحي سەبەپتەرى بار. ەرتەدەگى بابالارىمىز گەوساياسات دەگەننىڭ نە ەكەنىن ماكياۆەلليدى وقىماي-اق بىلگەن. سودان دا وسى سارىارقاداعى ورتاق پەن كەرتاق, ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋ سياقتى مەكەندەردە باياعى جوشى مەن باتۋ حاننىڭ زامانىن بىلاي قويعاندا, وردا-ەجەن, تايبۇعا, كوشىم, ورىس, ابىلقايىر, شايباني كەزىنەن, بەرىدەگى تاۋكە مەن ابىلاي داۋىرىنەن ۇلىسىمىزدىڭ تۋى تىگىلگەن. وسى جەردەگى ەجەلگى بوزوق قالاسى ءبىر كەزدە قىپشاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان.
– سونىمەن, الدىمەن استانانى اۋىستىرۋعا بەكىندىڭىز, ودان كەيىن ونى ەلدىڭ ورتاسىنا الىپ كەلۋگە توقتادىڭىز. سوندا قانداي جەرلەر قاراستىرىلدى؟
– الدىمەن ويعا ۇلىتاۋ كەلدى. اتى دا, زاتى دا استانا بولۋعا سۇرانىپ تۇرعان سياقتى. قاسيەتتى ءوڭىر. بار قازاقتىڭ باسى الدىمەن سوندا قوسىلعان. بارلىق رۋ-تايپالاردىڭ تاڭبالارى تاسقا قاشالىپ, بابالارىمىز بىرلىككە انتتاسقان جەر عوي. تاۋكە حان ۇلىتاۋدا حان سايلانعان. ابىلايدىڭ ورداسى دا ۇلىتاۋدا بولعان. بىراق ءبىزدىڭ عاسىر – پراگماتيزم عاسىرى. ۇلىتاۋدا سۋ كوزدەرى تاپشىلىعىنىڭ, تەمىر جولدىڭ جوقتىعىنىڭ ءوزى بۇل ويدان بىردەن باس تارتقىزدى. قاراعاندى, كوكشەتاۋ, اقتوبە قالالارى دا بولاشاق استانا بولا الا ما دەگەن تۇرعىدا قاراستىرىلدى. بىلايشا قاراعاندا, مەنىڭ بۇيرەگىم قاراعاندىعا كوبىرەك بۇرىلۋعا ءتيىستى ەدى. سوندا ەڭبەك جولىمدى باستادىم, سوندا ۇيلەندىم, سوندا بالالى-شاعالى بولدىم, سوندا قىزمەت بابىمەن ءوستىم. بىراق, قاراعاندى استانا جاساۋعا كومىر شاحتالارىنىڭ اسەرىنەن جەر ءجيى-ءجيى ويىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىنەن جارامادى. كوكشەتاۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ السىزدىگى بىردەن كورىندى. اقتوبەگە قاراي وتسەك ءبىز ەلدىڭ ءبىر قيىرىنان ەكىنشى قيىرىنا شىعىپ كەتەتىن ەدىك. جالپى, قالالاردى, اسىرەسە, استانا بولۋعا لايىقتى قالالاردى باعالاۋدىڭ الەمدە قابىلدانعان 32 ولشەمى بار ەكەن. 1994 جىلدىڭ باسىندا مەن قۇرعان ارناۋلى كوميسسيا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر, اۋا رايى, جەر بەدەرى, سەيسمواحۋال, قورشاعان ورتا, ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى, كوممۋنيكاتسيالار, قۇرىلىس كەشەنى, ەڭبەك رەسۋرستارى سياقتى كوپتەگەن جاعداياتتاردى قاراستىرا كەلىپ, اقمولانىڭ ارتىقشىلىقتارى كوبىرەك دەگەن تۇجىرىمعا توقتادى.
– ول قانداي ارتىقشىلىقتار؟
– الدىمەن ايتاتىن ارتىقشىلىعى – اقمولا قازاق دالاسىنىڭ جەر كىندىگى دەيتىندەي ماڭايدا تۇرعاندىعى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ايقىندايتىن ءىرى شارۋاشىلىق وڭىرلەرىنەن الىس ەمەستىگى. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – توعىز جولدىڭ تورابىندا ەكەندىگى. ەندىگى ءبىر ارتىقشىلىعى رەتىندە قالانىڭ كولەمى شاعىندىعىن, حالقىنىڭ سانى شەكتەۋلىلىگىن, ياعني قۇرىلىس سالۋعا دا, تيىسىنشە دەموگرافيالىق وسۋگە دە مۇمكىندىگى كوپتىگىن ايتۋعا بولادى. قالانىڭ قاق ورتاسىنىڭ وزىندە جالپى اۋماعى 30 گەكتارداي جەر ءبىر قاباتتى ەسكى ۇيلەرمەن تولتىرىلعان. كەلەشەكتە ول ۇيلەردىڭ ءبارىن ءسۇرىپ تاستاپ, قالاعانىڭشا قۇرىلىس سالا بەرۋگە بولادى.
– اقمولانىڭ, بۇرىنعى تسەلينوگرادتىڭ كەزىندە قارقىندى دامي الماي قالعانىنىڭ ءوزى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ارتىقشىلىق بولىپ شىققان عوي سوندا؟
– ءبىر ەسەپتەن سولاي دەسە دە بولادى. اقمولانىڭ ءوزىمنىڭ كوڭىلىمە قونعان تاعى ءبىر تۇسى – ەركە ەسىلدىڭ بويىندا تۇرعانى. وزەن دەگەن قالانىڭ ءسانى عوي. اۋىز سۋ, تەحنيكالىق سۋ جاعىنان دا كوپ قيىندىق كەلمەيتىنىنە كوزىمىز جەتتى. كولىك ينفراقۇرىلىمى قالادا جاقسى دامىعان. ارقانىڭ اۋاسىن ايتسايشى! اقمولانىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدان ارتىقشىلىعى ءتىپتى داۋسىز ەدى. قالانىڭ تاعى ءبىر جاقسى جەرى – قۇرىلىستىڭ الماتىعا قاراعاندا ەكى ەسەدەي ارزانعا تۇسەتىنى. وسىنىڭ ءبارىن ويلاي-ويلاي, بارلىق جاعىنان ەسەپتەي-ەسەپتەي كەلىپ, اقىرى بولاشاق استانانىڭ ورنى اقمولا بولادى دەپ شەشتىك. اۋەلى بۇل يدەيانى زيالى قاۋىمنىڭ اۋزىمەن ايتقىزۋدى, قوعامدىق پىكىردى زەرتتەپ بايقاۋدى ورىندى سانادىق.
– وسى تۇستا مىنا ءبىر جايدى ايتقىم كەلەدى. بۇل ماسەلەنى الدىمەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتى كوتەرگەن. ءبىر توپ جازۋشىلاردىڭ اشىق حاتىن جاريالاعان. ول كەزدە پرەزيدەنت اپپاراتىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىمىن. گازەت قوزعاعان ماسەلە ماعان توسىن كورىنگەنى سونداي, قىزمەتتىك قۇقىمدى پايدالانىپ, باس رەداكتور ورالحان بوكەيدى كابينەتىمە شاقىرعانىم, «مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى مۇنداي ماسەلەنى ءبىراۋىز اقىلداسىپ الۋ قاجەتتىگى» جونىندە وزىمشە ەسكەرتۋىمدى ايتىپ جىبەرگەنىم دە بار. سويتسەم, ءسىزدىڭ ايتۋىڭىزبەن جاسالعان شارۋا ەكەن عوي ول… اپپاراتتا ءجۇرىپ ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ وسى اڭگىمەدەن حابارىمىز بولماپتى.
– ءيا, ورالحان سول كەزدە گازەت باسشىسى رەتىندە مەنىڭ ءبىر شەتەلدىك ساپارىما قوسىلعان. ۇشاق الماتىدان شىعىپ, وسى استانانىڭ تۇسىنا كەلگەندە شاقىرىپ الىپ, «قاراشى, قانداي بايتاق جەر. ەلىمىزدىڭ ءدال ورتاسى. قانداستارىمىز بۇل جاقتا ءالى از. ءتۇبى استانانى وسى جاققا اۋىستىرامىز» دەپ اشىق ايتتىم دا, وعان گازەتىنە جازۋشىلاردىڭ پىكىرىن شىعارۋدى, ءسويتىپ جۇرتتىڭ قۇلاعىن ۇيرەتە بەرۋدى تاپسىردىم. سولاي بولعان.
شارل دە گوللدىڭ: «جوعارى بيلىك ادامدى جالعىزدىق پەن مۇڭعا باتىرادى» دەگەن ءسوزى بار. سول ءسوز استانا اۋىستىرۋدى ويلاستىرعان كەزدە ەسىمە ءجيى تۇسەتىن. اۋەلدە مۇنىمدى ءتىپتى اينالامداعى ادامداردىڭ ءوزى قولداي قويمادى. 1993 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جۇرت الدىندا ءبىر سويلەگەنىمدە استانانى الماتىدان اۋىستىرۋ قاجەت بولاتىن سياقتى دەپ ايتىپ كورىپ, اڭىسىن اڭداپ بايقاعانمىن. بىلايشا قاراساڭىز, ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىندەي, ءتىپتى سەنساتسيالىق اڭگىمە ەمەس پە؟ ال زالداعى جۇرتشىلىق ونشا ەلەڭدەي قويعان جوق. تاپ ءبىر مەن ماتىننەن جاڭىلىپ كەتكەندەي قارادى. اڭ-تاڭ قالدىم.
– ءيا, استانانى اۋىستىرۋ يدەياسى ءا دەگەننەن بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىن يەلەنىپ كەتە قويعان جوق. ءبىراز جۇرتتىڭ ەل بولىپ ەسىمىزدى جيا الماي جاتقان شاقتا وسىنداي عالامات ءىرى شارۋاعا كىرىسۋ قاجەت پە ءوزى دەگەنى راس. مۇنداي سونشالىقتى جاڭاشىل, سونشالىقتى توسىن, سونشالىقتى باتىل يدەيانى بارشانىڭ بىردەي ءتۇسىنىپ, جاقتاپ كەتۋى دە وڭاي ەمەس ەدى. مىسالى, الماتىدا جۇرگىزىلگەن قوعامدىق پىكىر ساۋالناماسى بويىنشا ونداعىلاردىڭ دەنى اقمولاعا كوشۋ دەگەندى ءتىپتى ەستىگىلەرى دە كەلمەگەنىن ءوزىڭىز «قازاقستان جولى» كىتابىڭىزدا جازعانسىز. استانانىڭ 10 جىلدىعى قارساڭىندا بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اۋەلدە وسى شەشىمگە كۇمانمەن قاراعانىن, ءسىزدىڭ وزىنە باتىرا ايتقان ءبىر سوزىڭىزدەن كەيىن بۇل يدەيانىڭ قىزۋ قولداۋشىسىنا اينالعانىن اڭگىمەلەگەن بولاتىن.
دايەكتەمە:
«سول جىلدارى ءوز باسىمنان وتكەن مىنا جاي ەسىمدە قالىپ قويىپتى. ءبىر جولى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جەكسەنبى كۇنى سەيىل قۇرۋعا تاۋ جاققا باردى. پرەزيدەنت كومەكشىسى كەزىم. پارلامەنت استانانى اۋىستىرۋ جونىندەگى شەشىمدى قولداعانىمەن, ءبارى دە ءوز ورنىندا تۇرعان شاق. كوكتەمنىڭ جايناعان كۇنى. سونىڭ الدىندا عانا جاڭبىر جاۋىپ وتكەن, اۋا ساڭعىراپ تۇر. ءبىر قىرقاعا كوتەرىلىپ ەدىك, الدىمىزدان اينالايىن ارۋ الماتى الاقانداعىداي ايقارا اشىلىپ شىعا كەلدى. عاجاپ كورىنىسكە سۇيسىنە قاراپ تۇردى دا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قانداي كەرەمەت!» دەدى. سول ارادا مەن: «وسىنداي كەرەمەتتى قالدىرىپ…» دەپ قالدىم. ايتىلار ءسوز ايتىلىپ كەتتى. «سەن وندايدى قوي», دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاباعىن قاتايتىڭقىراپ. ءسويتتى دە استانانى اۋىستىرۋدىڭ قانداي-قانداي تۇرعىدان تاريحي قاجەتتىلىك ەكەنىن جىكتەپ-جىلىكتەپ ايتىپ شىقتى. «ءبىز مىنانداي تەرريتورياعا ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن قاراپ وتىرىپ, يە بولا الماي قالۋىمىز دا مۇمكىن. ارقادا, سولتۇستىك وبلىستاردا دەموگرافيالىق احۋالدى قالايدا وزگەرتۋىمىز كەرەك. مىنا ەلدىڭ نەگىزگى يەسى كىم ەكەنىن بۇكىل الەم بىلۋگە ءتيىس. ەلدىڭ يەسى ەلدىڭ قيىر-قيىرىنا بىردەي قاراپ وتىرۋعا ءتيىس. تىم بولماسا سونى تۇسىنسەڭدەرشى. ەكونوميكانى ەل ورتالىعىنان باسقارعان ءتيىمدى, اقمولا توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر, وبلىستاردىڭ استانامەن بايلانىسى دا وڭايلايدى» دەپ باستاپ, ءبىراز اڭگىمە ايتتى. «بۇل مەن ءۇشىن ەمەس, بۇل ەل ءۇشىن كەرەك, ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن كەرەك, مۇنىڭ ءمانىن قازىرگى ادامدار تولىق ۇعار-ۇقپاس, بىراق بولاشاق ۇرپاقتارىمىز ۇعاتىن بولادى», دەپ ءبىتىردى ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. شىنىمدى ايتسام, مەنىڭ استانا اۋىستىرۋ يدەياسىن جان-تانىمەن قولدايتىنداردىڭ قاتارىنا نىق سەنىممەن قوسىلۋىم دا سول كۇنگى اڭگىمەدەن باستالعان ەدى».
ي.تاسماعامبەتوۆ,
«مەملەكەتتىڭ مەرەيلى مەرەكەسى»
«ەگەمەن قازاقستان», 2008 جىلعى 6 مامىر.
– مەن 1994 جىلعى 6 شىلدەدە دەپۋتاتتار الدىندا سويلەگەن سوزىمدە استانانى كوشىرۋگە كەتەتىن قاراجاتتىڭ ىشىندە ورنى تولمايتىنى تەك كوشى-قوننىڭ ناقتى شىعىندارى عانا بولاتىنىن, قالعان قارجىنىڭ ءبارى كەلەشەككە سالىنعان ينۆەستيتسيا ەكەنىن ايتتىم. بۇگىنگى كۇننىڭ دەڭگەيىنەن جوعارىراق قاراي الساق, مەملەكەتتىڭ كەلەشەكتەگى مۇددەلەرى تۇرعىسىنان ويلاي الساق, استانانىڭ ارقاعا اۋىستىرىلۋى قاي جاعىنان قاراعاندا دا ءوزىن ءوزى اقتايتىن شەشىم دەدىم. پىكىرتالاس بارىسىندا دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرازى مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قولداۋعا بەيىم ەمەس ەكەنى كورىنە باستادى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ەكونوميكانىڭ مىنانداي داعدارىستى كەزەڭىندە, جۇرتقا جالاقىسىن ۋاقتىلى تولەي الماي جاتقاندا استانا اۋىستىرۋعا ەشقانداي مۇمكىندىك جوق دەگەندى كولدەنەڭ تارتسا, ەندى بىرەۋلەرى يدەيا نەگىزىنەن دۇرىس, بىراق ونىڭ ورىندالۋىن كەيىنگە قالدىرۋ كەرەك دەگەندى ايتىستى. اشىقتان اشىق قارسىلىق بىلدىرگەندەر دە بولدى. تالقىلاۋ شەگىنە جاقىنداعان تۇستا ءابىش (جوعارعى كەڭەس توراعاسى ءا.كەكىلباەۆ – C.ا.) ءسوز تاۋىپ كەتتى. اياق استىنان: «پرەزيدەنت استانانى اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن شىلدە ايىندا ەنگىزىپ وتىر. كەلىڭىزدەر, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ايتقانىن قولدايىق, ۇسىنىسىن قابىل الايىق. مۇنىڭ ءوزى ەلباسىمىزدىڭ تۋعان كۇنىنە جاساعان تارتۋىمىز بولسىن», دەپ جىبەرگەنى… سول-اق ەكەن, ۇسىنىس داۋىسقا سالىنىپ, ءوتتى دە كەتتى. راس, از عانا داۋىس باسىمدىعىمەن قابىلداندى ۇسىنىسىم. تەگى, جاقتاپ داۋىس بەرگەن دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرازى «تۋعان كۇنىندە پرەزيدەنتتىڭ بەتىن قايتارماي-اق قويايىقشى. مۇنىڭ بولاتىن-بولمايتىنى بەلگىسىز عوي ءالى» دەپ تە قاراعان سياقتى.
– سونىمەن, شەشىم قابىلداندى. جۇمىس قالاي باستالدى؟
– مۇنداي جۇمىستى باستاۋ وڭاي ەمەس. قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا استانا اۋىستىرۋ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە وقيعا, تاريحي بەلەس. جالپى, الەمدە استانالار 140-تان استام رەت كوشىرىلگەن ەكەن. ونىڭ سەبەپتەرى ءارتۇرلى. مىسالى, برازيليادا استانا ەلدىڭ تۇكپىردەگى تەرريتوريالارىن دامىتۋ, جاڭا ەكونوميكالىق ايماقتار اشۋ ماقساتىمەن اۋىستىرىلعان. رەسەي مەن قىتايدا استانالار سىرتقى اسكەري قاتەردەن قۇتىلۋ ءۇشىن كوشىرىلگەن. مىسالى, اسپاناستى ەلى استاناسىن التى رەت اۋىستىرعان ەكەن. استانالار اۋىستىرۋدىڭ بارىندە دە بۇل قادامدار بارشانىڭ جاپپاي قولداۋىنا يە بولعان ەمەس. مەنىڭ دوسىم – يسپانيا كورولى حۋان كارلوس ءى كەزىندە كورول فيليپپ ءىى-ءنىڭ استانانى تولەدودان مادريدكە اۋىستىرۋ كەزىندە قىپ-قىزىل داۋ شىققانىن ايتىپ بەرگەن ەدى. دجوردج ۆاشينگتون ەلدىڭ جاڭا استاناسىن جان بالاسى تۇرمايتىن جەرگە اتىمەن جاڭا قالا سالۋ ارقىلى اۋىستىرعان كەزدە دە اياۋسىز سىننىڭ استىندا قالعان ەكەن. مەن دە ونداي سىننىڭ تالايىن ەستىدىم. ءبىر گازەت ءتىپتى «پەرسونالنايا ستوليتسا پرەزيدەنتا نازارباەۆا» دەپ تۇرىپ ماقالا جاريالادى. وندا ەشقانداي ستراتەگيالىق جوسپار دا وراسان زور قارجىنى ەڭبەكاقى, زەينەتاقى تولەۋدەن, ازاماتتاردىڭ باسقا دا پروبلەمالارىن شەشۋدەن بۇرىپ اكەتۋدى اقتاي المايدى دەپ جازىلدى. حالىق اراسىندا ويباي, نە دەيسىڭ, اقمولادا جاز بويى اڭىزاق سوعىپ تۇرادى ەكەن, قىس بولسا قالانى قار باسىپ قالادى ەكەن, ءوزى باتپاقتا تۇر ەكەن, ىشۋگە جارايتىن اۋىزسۋى جوق ەكەن دەگەندەي نەشە ءتۇرلى اڭگىمەلەر گۋلەي ەسىپ جاتتى. اقمولانىڭ اۋا رايى سونشالىقتى عاجايىپ دەپ ايتۋ قيىن دا شىعار. ارقانىڭ ازىناعان بورانى اپتالاپ سوعاتىن كەزدەرى دە بار. ءبىر جولى اۋەجاي تاۋلىك بويى جابىق تۇرىپ, ءتىپتى تىكۇشاق تا قونا المايتىنداي جاعداي بولعان سوڭ كوكشەتاۋدان پويىزبەن كەلگەنىم دە ەسىمدە. بىراق, تۋعان ەلىڭدە جەرى جامان مەكەن بولا ما ەكەن؟ وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ جەرى, وتانىمىزدىڭ تابيعاتى, وتانىمىزدىڭ كليماتى. تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ءتاتتى ەمەس پە؟ ال ارقا توسىندەگى تابيعاتتىڭ وزىندىك سۇلۋلىعى بولەكشە. بىلاي شىقساڭ قورعالجىن, بىلاي شىقساڭ بۋراباي, بىلاي شىقساڭ ەرەيمەنتاۋ, ءارى قاراي جۇرسەڭ باياناۋىل باستالىپ كەتەدى.
قايتەيىك, سول تۇستا قالانىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرىنە دايىندىق جونىندەگى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز جايىندا «جۇتتا جاسالعان توي» دەپ تۇرىپ سويلەيتىن جۋرناليستەر دە تابىلدى. گازەتتەر مەن تەلەارنالار اقمولانىڭ ماساسىن دا ابدەن جازدى, كورسەتۋدەي-اق كورسەتتى. سونىڭ ەشقايسىسىنا دا جۇيكەمدى جۇقارتىپ جاتقان جوقپىن. ونداي-وندايعا كوڭىل بولۋگە دە ۋاقىت جوق ەدى. وعان ەڭ جاقسى جاۋاپ – قالانىڭ توپىراعىن قۇرعاتۋ, ماسانىڭ كوزىن جويۋ. ءبىز ول ماسەلەنى تەز-اق شەشىپ تاستادىق. ەسىل جاعالاۋىنداعى قامىستار تولىق قۇرتىلدى, قالانىڭ ىشىندەگى اشىق جەردىڭ بارىنە ءشوپ تۇقىمدارى سەبىلدى, اسفالتتايتىن جەردىڭ ءبارى اسفالتتالدى. ءسويتىپ, ماسا تۋرالى ىزىڭ ءسوز دە ساپ تىيىلدى.
باسقا دا نەشە ءتۇرلى اڭگىمەلەر بولدى. بىرەۋلەر جۇلدىز جورامالشى نازارباەۆقا 1997 جىلى الماتىدا جويقىن ءزىلزالا بولادى, قالا قيراپ قالادى دەپ ايتىپتى, سودان پرەزيدەنت دەرەۋ استانانى اۋىستىرۋعا كىرىسىپتى دەپ تە سوعىپتى.
قىسقاسى, مەن استانا اۋىستىرۋ ارقىلى ءوزىمنىڭ ساياسي بولاشاعىمدى باسكە تىگىپ تۇرعانىمدى بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك پايىمدادىم. سودان «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەپ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. اقمولاعا ءجيى, اي سايىن دەرلىك بارىپ تۇردىم. كوبىنە اۋەجايدان تۇسە سالا تىكە قۇرىلىس نىساندارىنا تارتاتىنمىن.
– قىستا قارعا كومىلىپ, جازدا ماساعا تالانىپ, كۇزدە بالشىققا مالشىنىپ, كوكتەمدە كوشەسى ويىلىپ جاتاتىن اقمولادان استانا جاساۋ وڭاي ءىس ەمەس, ارينە.
– ەڭ قيىنى جاڭا استاناعا قاجەتتى قارجىنىڭ كوزىن تابۋ ەدى. قارجى تابىلسا جۇمىس جۇرەدى. بۇل ىسكە مەن بار بەدەلىمدى سالدىم. اقمولا ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قورىن قۇرۋ ارقىلى ءبىراز اقشا جينالدى. كەڭەس وداعىنان قالعان ماتەريالدىق رەزەرۆتى دە ىسكە قوستىق. ول رەزەرۆ سوعىس شىعا قالسا دەپ جينالعان مەتالدار مەن تەمىر قورىتپالارىنان, قۇرىلىس ماتەريالدارىنان تۇراتىن. سونىڭ قازاقستانعا قاجەتتى بولىگىن قالدىردىق تا, قالعانىن ساتىپ, ودان تۇسكەن جيىرما ميلليون دوللارداي قارجىنى استانا قورىنا قۇيدىق. جالپى, ءبىز استانانى بيۋدجەتكە كوپ سالماق تۇسىرمەي سالۋعا تىرىستىق. ءار تەڭگەنىڭ ەسەپتە تۇرۋىن, ارتىق شىعىن بولماۋىن قاداعالادىق.
اقمولا اكىمى امانجول بولەكباەۆتىڭ پرينتسيپتىلىگى ەسىمدە قالىپتى. قالاداعى رەسپۋبليكا داڭعىلىن, اۋەجايعا باراتىن جولدى اسفالتتاۋ ءۇشىن جاپون تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ جونىندە ۇكىمەت شەشىم قابىلداعان. اكىم ول شەشىمدى ورىنداۋدان باس تارتادى. نەگە؟ باعاسى تىم قىمبات – 4 ميلليون دوللار. اسفالت توسەيتىن تەحنيكا سونشا تۇرا ما دەيدى. ۇكىمەت شەشىمدى نەگە ورىندامايسىڭ دەپ قىسا تۇسكەننەن كەيىن ول, امال جوق, ماعان كەلدى. «بۇل باعامەن كەلىسپەسەڭ, جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىڭا جۇكتەپ, ءوزىڭ ساتىپ ال», دەدىم. سودان ول گەرمانياعا ءجۇرىپ كەتتى. بارسا ءدال سونداي تەحنيكا نەبارى 800 مىڭ دوللار تۇرادى ەكەن… ول تەحنيكا تەز-اق كەلىپ, ساپالى اسفالت توسەلدى.
اقمولاداعى قۇرىلىستىڭ باستى قارجى كوزى ينۆەستيتسيالار بولدى. شەتەلدىك ينۆەستورلاردان پايىزسىز نەسيەنى ون جىلدىق مەرزىمگە الۋعا قول جەتكىزدىم. مۇنىڭ سىرتىندا گرانتتار مەن وتەمسىز ينۆەستيتسيالار بويىنشا كوپتەگەن نىساندار سالىندى. مىسالى, اقوردا ءابۋ-دابي دامۋ قورىنىڭ 22 ميلليون دوللارلىق گرانتىنا تۇرعىزىلعان. «نۇر-استانا» مەشىتىن كاتار مەملەكەتى 15 ميلليون دوللارعا گرانت ەسەبىنەن تۇرعىزدى. 33 ميلليون دوللارلىق «استانا-تاۋەر» ورتالىعىن تۇركيا قارجىلاندىردى. قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ عيماراتى كۋۆەيت گرانتى, سالتانات سارايى ومان ءامىرىنىڭ سىيلىعى, «الاتاۋ» سپورت كەشەنى مۇناي سالاسىنداعى ينۆەستورلار گرانتى, تاعى باسقا. ونداي عيماراتتار ءبىرتالاي. ساۋد ارابياسىنىڭ, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ, يتاليا مەن جاپونيانىڭ, باسقا دا ەلدەردىڭ گرانتتارى, نەسيەلەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ جاتتى. ول قاراجاتتىڭ كوپشىلىگى ەلگە, ەلدىڭ پرەزيدەنتىنە سىي رەتىندە بەرىلدى.
ءوزىمىزدىڭ ازاماتتار دا ىرىلىك تانىتتى. وسى جاققا كەلگەندە اقمولانىڭ بيزنەسمەندەرىن جيناعان ەدىم. ولارعا اڭگىمەنىڭ باسىن اشىپ ايتتىم. «جىگىتتەر, قۇرىلىستى جاقسى سالادى ەكەنسىزدەر. كومەكتەسىڭىزدەر, سولاردى قالاعا سىيلاڭىزدار», دەدىم. اسقار ءمامين دەگەن جىگىتتەن ءوزى ساتىپ العان «ماسكەۋ» قوناق ءۇيىن مەملەكەتكە قايتارۋدى سۇرادىم. ازامات ەكەن, سوزگە كەلگەن جوق, قايتاردى دا بەردى. كەيىن ءبىز ول عيماراتقا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن ورنالاستىردىق. باسقا بيزنەسمەندەر دە سولاي ەتتى.
باسقا امال دا قالماعان ەدى. قالادا ىسكە تاتىرلىق عيمارات وتە از. قىدىرىپ باراتىن, قىزىقتاپ كورەتىن جەر جوق دەسە دە بولادى.
– سول كەزدەگى سەناتورلاردىڭ ءبىرى ومىرزاق وزعانباي «ەگەمەن قازاقستاندا»: «سونىمەن, پارلامەنت دەپۋتاتتارى – بىزدەر جاتاقحانادا جاتىپ, پارلامەنت عيماراتىن جوندەۋ جۇمىستارى بىتە قويماعاسىن, ونىڭ جارىم-جارتىلاي سالىنىپ بولعان, سىرى كەپپەگەن بولمەلەرىندە وتىرىس, جينالىس وتكىزىپ, جۇمىسقا كىرىستىك. كىرىپ-شىققاندا كەڭسە ىشىندەگى ءالى توسەلىپ بىتپەگەن كوۆرولاندى قۇرىلىسشىلار توسەپ, قيىپ قويعان بولىكتەرىن اتتاپ وتەتىنبىز. كورشى بولمەلەردە قۇرىلىسشىلار جۇمىسپەن ارپالىسقا تۇسەتىن. كوشەدە اسفالت توسەلى