قالادا بولمايتىن قىزىقتار

دەنەسىندە قارا-كوك ءتۇستى دامبالدان باس­قا تۇگى جوق, شىبىقتى ات قىپ ءمىنىپ قانشا شاپقىلاسا دا شارشامايتىن اۋىل بالاسىنىڭ قىزىعى كوپ ەدى. توبىقتارى ىسكەنشە لاڭگى تەبەدى. تالدان-تالعا سەكىرىپ الدان وينايدى. الدان دەگەننىڭ ماعىناسى دا قىزىق. كىم اعاشقا ەڭ سوڭىنان ورمەلەپ مىنسە, سول ءبارىن قۋىپ, ۇستاۋى كەرەك. ودان قالدى جالاق ويناپ جانىن بەرەدى. ءيىر اعاشتان اۆتومات جاساپ «باينوشكەگە» كىرىسىپ كەتەدى ءبىر كەزدە. تامنىڭ بۇرىشىندا باسى قىلتيىپ «جاۋىن» اڭدىپ تۇرعاندا كارى اجەسى كورىپ قالسا, «قاراڭ قالعىر, قايداعى جاماندىقتى شاقىرما», دەپ ايعايعا باساتىن. بالانىڭ وينىنان تاپ قازىر سوعىس باستالىپ كەتەتىندەي قابىلدايتىن ەدى ۇلكەندەر جاعى.

دەنەسىندە قارا-كوك ءتۇستى دامبالدان باس­قا تۇگى جوق, شىبىقتى ات قىپ ءمىنىپ قانشا شاپقىلاسا دا شارشامايتىن اۋىل بالاسىنىڭ قىزىعى كوپ ەدى. توبىقتارى ىسكەنشە لاڭگى تەبەدى. تالدان-تالعا سەكىرىپ الدان وينايدى. الدان دەگەننىڭ ماعىناسى دا قىزىق. كىم اعاشقا ەڭ سوڭىنان ورمەلەپ مىنسە, سول ءبارىن قۋىپ, ۇستاۋى كەرەك. ودان قالدى جالاق ويناپ جانىن بەرەدى. ءيىر اعاشتان اۆتومات جاساپ «باينوشكەگە» كىرىسىپ كەتەدى ءبىر كەزدە. تامنىڭ بۇرىشىندا باسى قىلتيىپ «جاۋىن» اڭدىپ تۇرعاندا كارى اجەسى كورىپ قالسا, «قاراڭ قالعىر, قايداعى جاماندىقتى شاقىرما», دەپ ايعايعا باساتىن. بالانىڭ وينىنان تاپ قازىر سوعىس باستالىپ كەتەتىندەي قابىلدايتىن ەدى ۇلكەندەر جاعى. تاڭسارىدەن تۇنگە دەيىن الاوكپە بوپ جۇگىرگەندە تاماق تا ىزدەمەيدى. بار بولعانى ءتۇبى كۇيگەن قارا نان مەن قاتتى قانتتى شىقىرلاتىپ جەپ, جۇرە بەرەدى.

بۇگىندە اۋىلدا دا, قالادا دا زامان وزگەرگەن. باياعىدا ءبىزدى اتا-انالارىمىز ۇيگە كىرگىزە الماسا, بۇگىنگى اكە-شەشە پەرزەنتتەرىن دالاعا شىعارا الماي الەك. «ءبىر ءسات سەرىگىپ, تازا اۋا جۇتىپ كەلسەيشى» دەگەن ءسوزدى ەلەڭ قىلماي تالاي بالا كومپيۋتەردىڭ الدىندا وتىر. وسىنداي كورىنىسكە ءجيى تاپ بولعاندا ەرىكسىز بالالىق شاعىڭ ەسكە تۇسە بەرەدى…

قوراز توبەلەسوسى ءبىر ءۇردىستىڭ ءبىزدىڭ اۋىلعا قايدان كەلگەنى بەلگىسىز. جالپى, قوراز توبەلەستىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە عانا بار سياقتى. باسقا وڭىرلەردەگى دوس-جارانعا وسى تۋراسىندا ايتا قالساڭ, ىقىلاستانا تىڭدايدى. ويتكەنى, ولار قوراز توبەلەستىرمەگەن.ءبىر كۇنى اكەمىز شاقىرىپ العان. «تاۋىق باعاسىڭ با؟» دەيدى سۇراۋلى جۇزبەن. بۇل كەزدە ءبىزدىڭ كوشەنىڭ بالالارى ءبىر-ءبىر قورازىن قولتىعىنا قىسىپ, باسكە توبەلەستىرىپ, قىزىققا كەنەلىپ جۇرگەنبىز. ءبىز تەك كورەرمەن ەدىك. «ىزدەگەنگە سۇراعان». كەلىسە كەتتىك. شۇپىرلەگەن اق ءتۇستى ەلۋ بالاپاندى بىردەن ساتىپ الدى اكەم. شالدىڭ ويى بەلگىلى. بالاپان تاۋىق بولعاندا ازانىمەن شيكى جۇمىرتقانى جۇتىپ جىبەرىپ, دەنساۋلىعىنا پايدالى ىسپەن  اينالىسپاقشى. ءبىزدىڭ وي ءتىپتى بولەك. وسىلاردىڭ اراسىنان قاتتى توبەلەسەتىن قوراز دايىنداپ شىعارۋ. ەكەۋمىزدىڭ ويىمىز ەكى باسقا بولسا دا, ماقساتىمىز ءبىر جەردە ءتۇيىسىپ تۇر. اكەم دە ريزا, مەن دە ءمازبىن. العانىمىز ينكۋباتوردىڭ بالاپاندارى ەدى. بىرەر ايدان كەيىن سيراقتارى سىيديىپ, نە ارتىق ەتى جوق, نە جۇمىرتقا تاپپايتىن سەكەڭدەگەن قىرىق قوراز قورادا ءورىپ ءجۇردى. بىردە-ءبىر انالىق بولمادى اراسىندا. ونىڭ ونىن بالاپان كەزىندە مىسىق تارتىپ كەتكەن. ءاسىلى, مەكيەنى سولاردىڭ ىشىندە كەتتى-اۋ. وسىلايشا, اكەمنىڭ ماقساتى دا, مەنىڭ ارمانىم دا دالادا قالدى. ەسەسىنە, كۇن سايىن تاۋىقتىڭ سورپاسىن ءىشىپ, ءبىر مارقايىپ قالدىق.ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ تۇقىمى بولەك, تۇر­قى باسقا تاۋىق جيناۋدى شىنداپ كاسىپكە اينالدىردىق. «پالەن جەردە وزبەكتىڭ تاۋىعى بالاپان باسىپ جاتىر» دەسە, تۇرا جۇگىرەمىز. ءبىر-ەكى بالاپانىن ساتىپ الامىز. «تۇگەنشەنىڭ ۇيىندە تاجىكتەن كەلگەن تاۋىق بار» دەگەن اقپارات جەتكەن بويدا سوندا ۇشامىز. ءبىزدىڭ وسى ىسكە شىنداپ كىرىسكەنىمىزدى ۇيدەگىلەردىڭ ءبارى بىلەدى. ءبىر كۇنى ەركىن اعام شىمكەنت جاقتان جۇدىرىقتاي عانا قوراز ساتىپ اكەپ بەردى. «بۇل نە؟» دەيمىز مۇرنىمىزدى تىجىرايتىپ.– قوراز.– مىنانى نە ىستەيمىن؟ ەڭ بولماسا, سويىپ جەي المايسىڭ. ەتى دە جوق.اعام قۋانادى دەپ ويلاسا كەرەك. مەنىڭ مىنا سوزىمنەن سوڭ بىردەن سامارقاۋ كەيىپ تانىتتى. سوسىن «ءوزىڭ بىلەسىڭ. ساتۋشى قاتتى ماقتاپ ەدى, جاپوننىڭ قورازى» دەدى دە بۇرىلىپ جۇرە بەردى. مىناۋ شىنىمەن قاتتى توبەلەسەتىن بولسا, وندا كوكتەن ىزدەگەنىم, جەردەن تابىلعانى ەمەس پە؟» جۇدىرىقتاي جاپوندىق قورازدى قوينىما سۇڭگىتىپ جىبەرىپ, تاۋىق قوراعا قاراي تۇرا جۇگىردىم. وزبەكتىڭ بالاپانى دەگەن قورازىم اينالاداعى بالالاردىڭ اتەشتەرىن جەڭە باستاعان. جاپوندىق قورازدى ءوزىمنىڭ اتامانىممەن وڭاشا شىعاردىم دا, توبەلەستەرىن تاماشالادىم. و, توبا! الگى مەنىڭ اتامانىمدى قوس اياقتاپ كەلىپ تەپتى دە, ايدارىنان باسىپ, تىرپ ەتكىزبەي تاستادى. مىنە, قۋانىش! مۇنى ەندى بىردەن ەل كوزىنە شىعارۋعا بولمايدى. ءبىراز دايىنداۋ كەرەك.قورازدى دا كادىمگى سپورتشى دايىنداعانداي جاتتىقتىرماساڭ, بولمايدى. ەسىكتىڭ الدىندا ۇنەمى تراكتور تۇرادى. سونىڭ اجەپتاۋىر سالماعى بار ەكى بۇرانداسىن جاپوندىق قورازدىڭ ەكى اياعىنا بايلايمىز. ال ەندى قۋ. ءوزىڭ وكپەڭ وشكەنشە جۇگىرەسىڭ. قورازدىڭ دا دىڭكەسى قۇريدى. سونداعى ويىمىز اياعىنا اۋىر زات بايلاپ, كۇشىن ارتتىرۋ. قۋىپ, جۇگىرتىپ تىنىسىن اشۋ ەدى. كۇندە مەكتەپتەن كەلە سالا سومكەمىزدى لاقتىرىپ جىبەرىپ, تاۋىق قوراعا بارامىز. قورازىم اقىرىندا مەنى كورگەندە ازار دا بەزەر بولاتىن ادەت تاپتى. ابدەن ىعىرىن شىعارعانبىز عوي. فيزيكالىق جاتتىعۋدان سوڭ, تەحنيكالىق دايىندىققا كىرىسەمىز. ۇيدەگى ۇلكەن اينانى ەسىكتىڭ الدىنا شىعارامىز. سوسىن قورازدى اكەلىپ, اينانىڭ الدىنا قويامىز. اينادان ءوزىن كورگەن قوراز قوقيلانا باستايدى. اقىرىن عانا ايبات شەگەدى. ايناداعى قوراز دا ايباتتانادى. تۇمسىعىمەن ءبىر شۇقيدى. اناۋ دا قايتپايدى. سودان قىرت-قيان توبەلەس باستالادى دا كەتەدى. قوراز ءوزىنىڭ ايناداعى بەينەسىن قالاعانىنشا, بىلگەن ءادىسىنىڭ بارىن سالىپ سابايدى. جارتى ساعاتتان ارتىق توبەلەستىرمەيمىز. نورماسى سول. ۇلكەن بالالالار ايتقان. وسىنداي ەكى ايلىق دايىندىقتان سوڭ جاپوندىق قورازدى قويىنعا سالىپ قارسىلاستاردى جاعالاي باستاعانىمىز كۇنى كەشەگىدەي ەسىمىزدە. كورشى-قولاڭنىڭ قورازدارىن بىردەن قىرىپ سالدىق. «مىناۋ نە قوراز؟» دەيدى بارلىعى. تۇيعىنداي بولعان مەنىڭ تاۋىعىمدى باسىندا مەنسىنبەگەندەر ارتىنان قىزىعا قاراي­تىن بولدى. بالالىق پاڭدىق, ماقتانشاقتىق وسى كەزدە جۇقتى عوي دەيمىن. «بۇل ياپونسكي پارودا» دەپ جۇرە جاۋاپ بەرەمىن. سولايشا, قورازدىڭ دا اتى بەلگىلى بولدى. بالالاردىڭ بارلىعى مەنىڭ قورازىمدى «ياپونسكي» اتاپ كەتتى.بۇگىندە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر جەتەدى عوي. ولاردا اقشا قويۋدىڭ دا ءتۇرلى ءتاسىلى بار. ءبىزدىڭ «بۋكمەكەرلىك كەڭسەمىزدە» ونداي ايلا-شارعىلار كوپ ەمەس-ءتىن. ءبىر عانا ءتۇرى بار. كىمنىڭ قورازى جەڭەدى, سوعان ءبىر مىقتى انالىق تاۋىق سىيعا بەرىلەدى. ءبىتتى. ءبىزدىڭ قوراعا مەكيەن تولىپ كەتتى. بۇكىل اۋىلدىڭ قورازى بارلارىن تۇگەل جاعالاپ شىقتىق. اۋىلداعى ءنومىرى ءبىرىنشى اتامان ءبىزدىڭ قوراز. قورازبەن بىرگە ءبىز دە قوقيلانا تۇسكەنبىز.وسىنداي باراقاتتى كۇندەردىڭ بىرىندە «جاسۇلاندا جاڭا قوراز پايدا بولىپتى» دەگەن حابار جەتتى. جاسكونعا باردىق.– توبەلەستىرەسىڭ بە؟– جوق. دايىنداپ جاتىرمىن.– دايىن بولعاندا ايتارسىڭ.ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە جاسۇلاننان حابار كەلدى. قوراز توبەلەستىڭ كۇنىن بەلگىلەدىك. سول كۇنى كەزدەستىك. انانىڭ قورازى شىنىندا دا الىپ ەكەن. ەتتى, سۇيەكتى, سالماقتى. مەنىكىنىڭ جاعدايى بەلگىلى. شىناشاقتاي عانا. «ۇرىستا تۇرىس جوق». باستالدى دا كەتتى. قورانىڭ شاڭىن اسپانعا كوتەرىپ, وعان بالالاردىڭ شاڭقىلداعان داۋىسى قوسىلىپ, ازان-قازان بولىپ جاتىرمىز. ەكەۋى دە شارشادى. ءبىرىنشى راۋند ءبىتتى دەگەن بەلگى بەردىك. دەرەۋ قورازىمدى قولىما الىپ, جانىمدا تۇرعان شەلەكتەگى سۋدان اۋىزعا تولتىرىپ, قوس قاناتىنىڭ استىنا كەزەك-كەزەك بۇركىپ كەپ جىبەردىم. قورازىم بىردەن ەسىن جيدى. ەنتىكتەرىن باسقاننان كەيىن ەكىنشى راۋند باستالدى. ەكەۋى دە قايتپايدى. ءبىر-ءبىرىن اياماي سوققىلاپ جاتىر. كەيدە تەپكىلەرى ءبىر-بىرىمەن اياقاسىپ, وماقاسا قۇلايدى. سوققىلارى دا سۇمدىق. بالانى تەپسە, قۇلاتاتىنداي كۇشتەرى بار. ايدارلارىنان تىستەپ, ايىرىلمايدى. قىلتاماققا دا جابىسادى. جەڭىس ءۇشىن بارىن سالىپ باعۋدا. اقىرى بولمادى. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى تىستەگەن كۇيىندە جەرگە قۇلادى. سوندا دا ايىرىلماي, ايبات شەگىپ جاتىر. تاعى اجىراتىپ الدىق. قاناتىنىڭ استىنا سۋ بۇركىپ, باستارىنا مۇز باسىپ ءجۇرىپ, بەتتەرىن بەرى قاراتقانداي, بولدىق. دەگەنمەن, تىنىس­تارى تارىلىپ, دەمالۋلارى قيىنداپ, ابدەن السىرەگەندەرى ءبىلىنىپ تۇر. الدەن ۋاقىتتان كەيىن بارىپ ءۇشىنشى كەزەڭدى باستادىق. بىراق ەكى قوراز ءبىر-بىرىنە بەتتەي المادى. كەزدەسۋ تەڭ اياقتالدى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ءبىزدىڭ «ياپونسكيدەن» باق تايدى. ءتىپتى, توبەلەسپەي قويدى. سونىمەن, ونىڭ «سپورتشىلىق», مەنىڭ «باپكەرلىك» عۇمىرىما نۇكتە قويىلدى. باپكەرلىكتى جالعاستىرا بەرۋگە دە بولار ەدى. دەي تۇرعانمەن ءبىز بۇل كەزدە قىزىقتىڭ باسقا ءتۇرىن تاپقانبىز.

ەسەك كوكپاركوكپار – قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىنى. مۇنىڭ اتاۋىنا قاتىستى دا تالاي اڭىز بار. زامانىندا بابالارىمىز كوك ءبورىنى تاقىمداعان ەكەن دەيدى سونىڭ ءبىرى. و كەزدەگى اتى دا «كوك ءبورى» بولعان دەسەدى كارىقۇلاقتار. كەلە-كەلە كوك ءبورى ءسوزى قىسقارىپ, كوكپار بولىپ كەتكەنگە ۇقسايدى.بابالارى قاسقىر تارتقاندا بالالارىنىڭ ەسەكپەن ەگەسكە تۇسكەنى ەرسى كورىنەتىنى حاق. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, ۇرپاقتىڭ ۇساقتالعانىنا كۋا بولاتىن كورىنىس قوي. بىراق ەسەك كوكپاردىڭ دا ومىرىمىزگە ەنۋى ەرىككەننەن ەمەس. الدىمەن كامپەسكە بولدى. ودان اشارشىلىق كەلدى. سوسىن سوعىس. ەل ەسىن ەندى جيناي بەرگەندە حرۋششەۆ قازاقتىڭ بار جىلقىسىن ورتالىققا جيناپ الدى. سودان ات تۇگىلى, اشا تۇياق مىنگەن دە كەزدەرى بولعان بۇل جۇرتتىڭ. وسى ساتتەن باستاپ بالالار شالدار مىنەتىن ەسەككە اۋەس بولعانعا ۇقسايدى. اقىرى بالا ويىندارىنىڭ ءبىرى ەسەك كوكپار دا ۇردىسكە اينالسا كەرەك. ءبىز سولاي توپشىلايمىز.ەسەك كوكپاردى اۋىلدىڭ شەتىندەگى سيىر قورادا وينايتىنبىز. تابىلسا تەرى تارتامىز. بولماسا, اجەمىز ءجۇن سابايتىن تۋلاقتى تالاپ كەتەمىز. سونداي كۇندەردىڭ ءبىرى ەدى. ەسەك كوكپاردىڭ بەلدى شاباندوزى – ناعي. ءوزى مەنىڭ وتە جاقىن تۋىسىم. دوداعا دا كىرەدى. جاتا قاپ تارتىسقاندا تاقىمدىنى توڭكەرىپ تاستايدى. ءوزى دە تاستاقىم. بىراق وسى ناعي ءبىر كۇنى ەسەك كوكپاردان وڭباي تاياق جەدى. توپتان سىتىلىپ شىعا بەرگەنى سول ەدى, ەر-پەرىمەن اۋدارىلىپ كەتكەنى. سويتسەك, تارتپاسى ۇزىلگەن ەكەن. اتتان قۇلاساڭ ەشتەڭە بولمايدى. دەسەك تە ەسەكتەن قۇلاعان ەڭ جامانى. قازاقتىڭ ءوزى «ات جالىن, ەسەك تۇياعىن توسادى» دەپ باعزى زاماندا ايتىپ كەتكەن عوي. مىنە, ءبىزدىڭ ناعيعا ەسەك تۇياعىن توستى. توسقانى سول جەرگە قۇلاعان ونى تاپتاپ وتە شىقتى. مۇرنى دالاداي قانادى. قۇلاعان كەزدە تاپ مۇرىننان باسقان ەكەن. سودان تاناۋى تاڭقيدى دا قالدى. وسى كۇنى ءسال-ءپال ءوستى عوي. سوندا دا تاناۋى ءالى كۇنگە دەليىپ جۇرەدى. مۇنداي قىزىق باستان تالاي ءوتتى. ونىڭ ءبارىن سانامالاي بەرمەي تالدىقورعان جاقتاعى ەسەك كوكپاردىڭ قالاي ەكەنىنە سوعايىق. بەلگىلى جۋرناليست داۋلەتحان جيەنقۇلوۆ بالالىق شاعىن بىلاي ەسكە الادى.– ءبىزدىڭ سىنىپتا احات دەگەن بۇزىق بالا بولدى. وقۋى ناشار ەدى. سونىسىنا قاراماي ورىسشاعا جەتىك-ءتىن. ونىڭ سەبەبى دە بار. بىرىنشىدەن اتاسى ارداگەر بولاتىن. ەكىنشىدەن سول «فرونتوۆيك» اتاسىنىڭ مايدان شەبىنەن جەتەلەي كەلگەن ۋكراين اجەسى دە ونىڭ ورىس ءتىلىن جەتىك بىلۋىنە ەرەسەن ەڭبەك ءسىڭىردى. بىراق, احاتتىڭ بۇزىقتىعىندا شەك جوق. سونىسىنا قاراماي مەكتەپتەگى سپورتتىڭ دا بارلىق ءتۇرىن مەڭگەرگەن. اۋداندا وتەتىن فۋتبول جارىسىنا دا, جۇگىرۋگە دە, ۆولەيبول مەن باسكەتبولدان وتەتىن تۋرنيرلەرگە دە بارادى. بىرىنەن قالمايدى. ونىمەن توقتاماي كوشە «سپورتىنىڭ» دا بەل ورتاسىندا جۇرەتىن. قىستا اۋىلدىڭ شەتىندەگى كىشكەنە عانا وزەنگە مۇز قاتادى. سوعان حوككەي وينايتىن دا احات, كوكتەم شىعا جەر سىزىپ, كوشە-كوشەنى قىدىرىپ ءجۇرىپ اسىق ۇراتىن دا احات. ءتىپتى, لاڭگىنىڭ ءتۇبىن تۇسىرەتىن. بىرلىكپەن تەبۋ, جۇپتاپ تەبۋ, سەكىرىپ تەبۋ, تىزەنىڭ استىنان الۋ دەگەندە الدىنا جان سالمايدى-اۋ, سابازىڭ. ءسويتىپ, كوكتەمدە كۇن جىلىنا اۋىلدىڭ شەتىندەگى قوتانعا قوزى جايىپ شىعامىز. ەسەك دەگەن كوپ. كوشەدە قوقىس جەيدى, جەلمەن ۇشقان قاعازداردى شاينايدى, ايتەۋىر تولىپ جۇرەتىن. ەسەكتى ءبىرىمىز ەرتتەپ, ءبىرىمىز ءجاي توقىم سالىپ مىنەمىز. ارامىزدا جايداق ءمىنىپ, «تۇلپارىن» تاياقپەن قاقپايلاپ جۇرەتىندەر دە بار. 10-15 شاقتى قارا جينالعاندا, اۋىلدىڭ شەتىندەگى ءبىر ءۇيدىڭ, ادەتتە قورا جاعىندا جاتاتىن ەشكىنىڭ تۋلاعىن الگى پىسىقتاردىڭ ءبىرى الىپ شىعادى. بۇنداي جاسىرىن وپەراتسياعا كوبىنە تاعى دا سول احات بارادى. ماقسات – ەسەك كوكپار تارتۋ. باسىندا بەيبەرەكەت اركىم ءوز مۇمكىندىگىن كورسەتىپ, جان-جاققا تارتقانىمىزبەن, كەيىننەن كوشە-كوشە بوپ تارتىساتىندى شىعاردىق. ءبىر كۇنى كەزەكتى كەزدەسۋ وتەتىن بولدى. ەسەكتەرىمىزدى جاراتىپ, قوتانعا جينالدىق. ءبىزدىڭ كوشە مەن «قوتىر كوشە» تارتىسادى. جاڭاعى احات سول «قوتىر كوشەدەن». باسى جاپ-جاقسى تارتىسپەن باستالعان. اياعىندا قىزدى-قىزدىمەن بالالاردىڭ بىرەۋى ەكىنشىسىنىڭ ەسەگىن قامشىلايمىن دەپ, باسقا ءبىر جۇگەرمەكتىڭ ءوزىن سالىپ جىبەرىپتى. جون ارقادان تيگەن قامشى وسىپ تۇسكەن. باج ەتە قالدى. ويىن توقتادى. بىراق, احات تۋلاقتى تاقىمىنان بوساتار ەمەس. كوك ەسەكتىڭ ۇستىندە ءبىر جاعىنا قيسايىپ جاتىپ العان. ال قامشى تيگەن بالا, بۇكىل دالانى باسىنا كوتەرە باجىلداپ, ەسەگىنە قامشىنى باسىپ, ۇيىنە قاراي تارتتى. ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتان كەيىن جىلاپ كەتكەن بالانىڭ داۋىسى ودان بەتەر باقىرىپ, ونى ەسەگىمەن قوسىپ الدىنا سالىپ ءبىر اتتى شاۋىپ كەلە جاتتى. ءبارىمىز ءۇرپيىسىپ-اق قالدىق. «ويناپ ءجۇرىپ نەگە جىلايسىڭ دەپ ساباعان شىعار» دەدى ارامىزداعى بىرەۋ. «ال ەندەشە, ارتىنداعى اتاسى. ەندى ءبىزدى ولتىرەدى» دەدى ەكىنشىسى. سويتكەنشە بولعان جوق, قاسىمىزعا جەتىپ كەلدى دە, ءبارىمىزدى قۋىپ كەپ بەردى. ەسەكتەر جايىندا قالدى. تىم-تىراقاي قاشىپ بارامىز. جاياۋلاتىپ جان-جاققا بىتىراپ قاشتىق. ەندى شە, ەسەكپەن قاشساڭ, ەكى اتتاتپاي ۇستاپ الادى عوي. قوتاننىڭ اينالاسى قالىڭ شي بولاتىن. ونىمەن قويماي بورپىلداق توپىراق ەدى. جاندالباسالاپ بەتىمىز اۋعان جاققا بەزىپ بارامىز. قوزى جايىنا قالدى. احات ەسەگىن دە, تاقىمىنداعى «كوكپارىن» دا تاستاي سالىپ بەزدى. ول جەلاياق, ءبىز تۇگىل اتتى شالعا دا جەتكىزبەيدى وڭايلىقپەن. شال قۋىپ ءجۇرىپ ءبىر-ەكەۋىمىزدى ۇزىن قامشىسىمەن ءبىر-ەكى وسىپ-وسىپ ءوتتى. قامشى تيگەن ەكەۋى-ۇشەۋى يرەلەڭدەپ, ويبايعا باسىپ جاتىر. شىنىن ايتساق, تۇككە تۇسىنبەدىك. نە ءۇشىن ۇرىپ جۇرگەنىن دە بىلمەيمىز. ايتەۋىر, «قۇتىرىنىپ» العان شالدان قۇتىلعانىمىزعا قۋاندىق. شي-ءشيدىڭ اراسىنان سىعالاپ ءجۇرىپ, بىرەر ساعاتتان كەيىن قوزىمىزدى جيناپ الىپ, ۇيگە تايدىق. سويتسەك, تۋلاقتى كۇندە ءبىر ۇيدەن «ۇرلايدى» ەكەنبىز عوي. قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى تەرىسى جوعالىپ تەرىسىنە سىيماي شال جۇرەدى. ونى تاعى ءوزىنىڭ نەمەرەسى الىپ شىعادى ەكەن. سول كۇنى قامشى ءتيىپ, ۇيىنە جىلاپ بارعان بالا ءمان-جايدىڭ ءبارىن اتاسىنا ايتادى. اتاسى بىردەن اتقا مىنگەن. سوڭى جاڭاعىداي اياقتالدى.ەڭ قىزىعى, احات ۇيىنە بارسا, الگى شال اتاسىمەن بىرگە شايدى سوراپتاپ اڭگىمە سوعىپ وتىر ەكەن. قامشىسى باسىندا ويناعان شالدى كورگەن ءبىزدىڭ باتىر تۇرا قاشادى. سولايشا, الگى اقساقال كەتكەنشە ۇيىنە كىرمەيدى. دەگەنمەن, بۇيىرعان تاياق دالاعا كەتسىن بە؟ ەسەسىنە, اتاسى ءولىمشى ەتىپتى. ساباپ جاتىپ «وتكىزەم دەپ جۇرگەن تەرىسىن تۇگەل جىرتىپ تاستاپسىڭدار, قۋاياقتار» دەيتىن كورىنەدى.ەسەك كوكپار تۋرالى جىلى ەستەلىك ايتامىز قازىر. ويتكەنى, ول ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىزدىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى. اۋىلدا ءوزى ەسەكتى بالا كۇنىندە, سوسىن قارتايعان شاعىندا مىنەدى. ەرجەتە باستاعاننان ەسەك جايىنا قالادى. ول كەزدە اتقا اۋىساسىڭ. سەنىڭ ەسەيە باستاعانىڭدى اعالارىڭ تاي ءباسبىلدىرىپ سىنايدى.

تاي ۇيرەتۋكوكتەمنىڭ كەزى ەدى. نۇرتازا كوكەمنىڭ بازىنا ءبىر ءۇيىر جىلقىنى قاماعان ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ جىگىتتەرى تايلارعا قۇرىق سالا باستادى. شەتىنەن نوقتالاپ, الىپ قالدى. ءۇيىردى ەركىنە جىبەردى. تايدىڭ ءبارىن ۇيگە الىپ كەلدى. تۇستىك ءىشىپ وتىرعاندا بەكتورە اعام «تايعا مىنەسىڭ بە؟» دەگەن. ءبىز اساۋلىعىن ايتقانبىز. اعالارىم ءار جەردەن شۋلاپ كەتتى. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى جىگىتتىككە كەلىپ تىرەلگەندە بىزگە دە ايتاتىن سىلتاۋ قالماعان ەدى.ءبىرى اساۋدى جۇگەندەپ, ەكىنشىسى ەر-توقىمىن سالىپ, تارتپاسىن تارتتى دا ماعان قارادى. «ءمىن!» دەيدى. قورقاقسوقتاپ تۇرىپ ۇزەڭگىگە اياق سالدىق. مىندىك. «تىزگىندى مىقتاپ ۇستا, تارالعىعا اياعىڭدى سالما» دەگەن. قايداعى, كىشكەنتاي اياعىمىز ۇزەڭگىگە جەتپەيدى. تىزگىندى مىقتاپ ۇستاۋعا كۇشىمىز كەم. اعام اساۋدىڭ باسىن جىبەرە سالدى. ومىرىندە جۇگەن كورمەگەن بالە وقالاق تيگەندەي تۋلاسىن كەلىپ. الدىمەن ەكى ارتقى اياعىمەن تىك تۇردى. ودان كەيىن كۇشىن ەكى الدىڭعى اياعىنا سالىپ, موڭكىدى. وسى تۇستا جەل ۇشىرعان قاعازداي بولىپ اتتىڭ ەكى قۇلاعىنىڭ اراسىنان ءبىز دە قالىقتاپ بارا جاتتىق. جەرگە مىسىقشا تۇستىك. ەڭبەكتەپ تۇرمىز. وسى ءسات ارتىما قاراپ قالسام, اساۋ ءدال توبەمدە ەكى اياعىمەن تىك تۇر ەكەن. ال, قاش! قاشقاندا دا جۇگىرۋ دەگەن جوق قوي. ەڭبەكتەپ الىپ, باسىمىز سالبىراعان كۇيى تىپىرلاپ بارا جاتىرمىز. قانشا جەرگە دەيىن باراتىنىمدى قۇداي ءبىلسىن. بىراق باسىمىز قوراعا توق ەتىپ سوققاندا توقتادىق. اعالارىم ىشەك-سىلەلەرى قاتقانشا ك ۇلىپ قالىپتى. ال مەن ىزادان بۋلىعىپ ارەڭ تۇرمىن. قالش-قالش ەتەمىز. كەۋدەنى بالالىق نامىس بۋىپ تۇرعاندا اعالارىمنىڭ كۇلكىسى ودان سايىن شامعا ءتيىپ, ەكى كوزدەن ەرىكسىز جاس پارلادى.– مىنەسىڭ بە؟– مىنەمىن!«تاعى قۇلايسىڭ عوي» دەپ جاتىر. مىنانداي كۇلكىگە قالعانشا, اتتىڭ ساۋىرىندا كەتكەن ارتىق. اۋىل بالالارى تۋمىسىنان نامىسشىل كەلەدى عوي. ءبىزدى دە ءولتىرىپ بارا جاتقان وسى ءبىر نامىس دەگەن نارسە ەدى. قايتا مىندىك. تىزگىندى جىبەرە سالىپ, اتتىڭ موينىنا تاس كەنەشە جابىسقانىمىز ەستە. ودان ارعىسىن بىلمەيمىز. ايتەۋىر ءبىر ساتتە ۇستىندەگى باقشانىڭ ماتادان جاسالعان كۇزەتشىسىندەي بولعان بالەنىڭ تۇسپەيتىنىن ءبىلدى مە, الدە اشۋى تارقادى ما, اساۋ جۋاسىدى. ەنتىگىپ, پىرىلداپ تۇر. وسى كەزدە ەڭسەمىزدى كوتەرىپ, تىزگىندى قولعا الدىق. بىراق تايدىڭ باسى ءبىز بۇرعان جاققا جۇرمەيدى. ىقتاپ الىپ, قورانى جاعالاپ الەك. قىزىق كورىپ تۇرعان اعالارىم جۇگەندى ءارى-بەرى تارتىپ, اۋزىن جىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. كۇشىمىز جەتپەسە دە, كۇشەنىپ جاتىرمىز. قورىققاننان تەرگە مالىنعانبىز. وعان كۇشتەپ اتتىڭ اۋزىن جىرىپ جاتقانىمىزدى قوسىڭىز. سونىمەن سىلەلەدىك. دەگەنمەن, اساۋ جالعىز ەمەس-ءتىن. ءالى بىرنەشەۋى بار. ءبىز ەنتىگىمىزدى الا بەرە ەكىنشىسىنە وتىرعىزدى. ول الدىنداعىسىنان كۇشتى ەكەن. جالىنان ۇستاتپاي موڭكيدى. الدەنەشە رەت جەردى سۇيدىك. قايتپاي ءجۇرىپ ونى دا جۋاسىتىپ الدىق. جىلقى جارىقتىق ءبىر جۋاسىعاننان كەيىن جاقسى عوي. ونىڭ ۇستىنە تاي كەزىندە باسبىلىنسە قولعا ەرتە ۇيرەنىپ كەتەدى. كەشكە دەيىن اساۋمەن الىسىپ, اس-سۋىمىزدى ىشپەگەن كۇيى قۇلادىق-اۋ. ەرتەسى ەكى تاقىم الدىرتپايدى. پىشتىرىلگەن بالاداي تالتاڭ-تالتاڭ ەتەمىز.كۇزگە سالىم كوكتەمدە ۇستالماي قالعان كۇرەڭ توبەلگە قۇرىق ءتيدى. اناسى قىسىر قالعان ەكەن. قىسىراقتى ەمگەن قۇنان شىعاتىن اتتىڭ كۇشى كوپ بولادى. ونىڭ ۇستىنە جاز بويىنا تاۋداعى بار قۇنارلى ءشوپتى جەگەن. مويىنى كۇجىرەيىپ-اق تۇر. جالى دا جالپاق. تازا اساۋ وسى ەكەن. ءبىر مىنگەننەن جۋاسىپ, ىرقىڭا كونە كەتەتىن تايعا مۇلدە ۇقسامايدى. مىنسەڭ بولدى, لاقتىرىپ جىبەرەدى. تۋلاۋدىڭ دا ءتۇرلى ءادىسىن مەڭگەرگەن بە دەرسىڭ؟ تۋلاعان جاعىنا قاراي ىعا بەرسەڭ, جالت ەتە قالادى. دەنەڭدى جيىپ ۇلگەرە الماعان كۇيى دومالاپ بارا جاتاسىڭ. سەكىرىپ مىنەمىز. سەكىرىپ لاقتىرىپ تاستايدى. وسى اساۋمەن ءۇش كۇن بويىنا الىستىق اقىرىندا. ءۇشىنشى كۇنى بارىپ «تاعدىرىنا» كوندىكتى. ەندى اۋزىن جىرۋ باستالدى. ەكى ەزۋىنەن قان اققانشا جىرعانىمىزبەن, موينى ءبارىبىر قاتپايدى. باسى ەكى جاققا قاتار بۇرىلعانمەن, باعىتىنان اينىمايدى. سويتسەك, مويىنى قاتتى ەكەن عوي.ۇيدە ۇلكەندەردىڭ ەشقايسىسى جوق بولاتىن. شەشەمىز سيىردىڭ كەلمەگەنىن ايتتى. قوراداعى اتتاردى اعالارىم ءمىنىپ كەتكەن. الگى كۇرەڭ توبەل عانا قالعان. ونى قورانىڭ ىشىندە عانا ۇيرەتىپ جۇرگەنبىز. دالاعا ءالى شىقپاعان. جاياۋ جوق ىزدەۋگە ق ۇلىق بولمادى. وعان قوسا جاياۋلاتىپ تابا دا المايسىڭ. كۇرەڭ توبەلدى الدىمەن سيپالاپ كوردىك. ادامنىڭ قولىنان شوشىمايتىن دارەجەگە جەتىپتى. توقىمى مەن ەرىن سالدىق. تارتپانى ارعى بەتتەن ءيىلىپ الا بەرگەندە, سارت ەتكىزىپ ءبىر تەپتى. قاشىپ ۇلگەردىك. ايتپەسە مۇرتتاي ۇشىراتىن ەدى. دەگەنمەن, ەردى جاتىرقاپ, موڭكىمەدى. سالعانىمىز سالعان جەرىمىزدە تۇر. ۇزىن اعاشپەن تارتپانى تارتىپ الدىق. سوسىن تارتتىق. جۇگەنىن كيگىزىپ, سىرتقا شىعاردىق. يتتەن دە ۇرىكپەي, مىسىقتان دا شوشىماي اۋىلدان شىقتى. دالادا كەلە جاتىپ قاراساق, جۇگەنىمىز اۋىزدىقتان شىعىپ كەتىپتى. ءتۇسىپ, قايتا سالۋعا قورقامىز. اتتىڭ ۇستىندە قايتا سالدىق. بىراق شىعىپ كەتە بەرەدى. سويتسەك, جۇگەن ۇلكەن اتقا لايىقتالعان ەكەن. ول مىناعان ۇلكەندىك قىلادى. ونى قايدان بىلەيىك؟ قايتا-قايتا شىعىپ كەتە بەرگەن سوڭ, جۇگەننىڭ توبەسىنەن قوس ۋىستاپ ۇستاپ المايمىز با؟ اۋزىن اۋىزدىق بۋعاسىن ات جۇرە مە؟ ءبىر ورنىندا تۇردى دا قويدى. وعان ەرەگەسكەندەي اۋىزدىقتى ءبىز دە تارتا تۇستىك. وسى كەزدە جانى قىسىلعان كۇرەڭ توبەل ەكى اياقپەن تىك تۇردى. ساسقانىمىزدان جۇگەندى ودان سايىن تارتىپپىز. ات ارتقا قاراي اۋناپ كەتتى. ءبىز استىندا قالدىق. دەي تۇرعانمەن ول دا, مەن دە جىلدام تۇردىق جەردەن. اساۋىم ەسەڭگىرەپ قالىپتى. مەنىڭ دە جاعدايىم ونىكىنەن ءتاۋىر ەمەس. قانشا وتىرعانىم ەستە جوق. كۇن ۇياسىنا باتۋعا تاقاۋ ەكەن. مىسىقتابانداپ تۇلپارىما باردىم. قيمىلسىز تۇر. شىلبىرىنان ۇستاپ ەم, قارسىلىق كورسەتپەدى. بىراق قايتا مىنۋگە جۇرەگىم داۋالامادى. جەتەكتەپ اۋىلعا كەلدىك. كوشەدەگى ادامداردىڭ ءبارى ماعان ءبىرتۇرلى ايانىشپەن قارايتىن سياقتى ما, قالاي؟ اراسىندا «ماڭدايىڭا نە بولعان؟» دەپ سۇراپ جاتقاندارى دا بار. ماڭدايىمدى سيپالاسام, ءىسىپ كەتىپتى. اتتى قوراسىنا بايلاپ, ۇيگە كەلدىم. سيىردى تاپپاي قايتقانىمىزدى ايتىپ جاتىرمىز. «قاراسان كەلگىردىڭ ءوزى كەلدى جاڭا» دەي بەرگەن شەشەمنىڭ كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتە جازداعان. وبەكتەپ قالدى. ادەتتە ءيىنى قاتتى انامىزدىڭ بۇلاي جۇمسارۋى نەلىكتەن؟ اينانىڭ الدىنا بارىپ قاراساق, ماڭدايىمىزدا اي تۇر! ءيا, كادىمگى جاڭا تۋعان ايدىڭ بەينەسى. ءىشى تولعان قان. سويتسەك, ات ۇستىمىزگە قۇلاعاندا ماڭدايىمىزعا تۇياعى تيگەن ەكەن. تۇياق ماڭدايدى قاناتقانمەن, تەرىنى جىرتپاعان دا, ءىشى قانعا تولىپ قالعان. ال اتتىڭ تۇياعى تيگەن جەر ايدىڭ بەينەسىن كەلتىرەدى كوز الدىڭا. «اي ماڭداي» بولىپ ءبىر اي جۇردىك. كەيىننەن وزىنەن-ءوزى تارقاپ كەتتى.سودان مەكتەپ بىتىرگەنشە تالاي اساۋدىڭ اشۋىن باسقانىمىز بار. بۇگىندە تەمىر تۇلپارعا ءمىنىپ, ات دەگەندى ۇمىتقالى قاشان؟! اگاراكي, اۋىلعا بارىپ اتقا مىنە قالساڭ, ءۇش كۇن بويىنا تاقىمىڭدى الا الماي جۇرەتىن جاعدايعا دا جەتىپپىز.

ءتۇيىن ءسوز: بالالىق شاققا ساياحات­تاۋى­مىزدىڭ سىرى جوق ەمەس. بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى كەلدى. دەگەنمەن, كوشەدە قوراز توبەلەستىرىپ, ەسەك كوكپار تارتىپ, تاي ۇيرەتىپ, لاڭگى تەۋىپ, جالاق ويناپ, «پارول» سۇراپ جۇرگەن بالا كورمەيسىز. ءبىرى مونيتوردىڭ الدىندا مونتيىپ وتىر. ەكىنشىسى, ديسكىدەن مۋلتفيلم قارايدى. ءۇشىنشىسى, پلانشەتتە ويىن وينايدى. ايتەۋىر, بۇگىنگى بالانىڭ ەرمەگى وسىنداي بولىپ كەتتى. زامان وسىلاي شىعار. بىراق ولار تەحنيكانى مەڭگەرىپ ۇلگەرەدى عوي. سوندىقتان بالاعا ءتان ىسپەن اينالىسسا دەيسىڭ. بالا شاقتا. ويتكەنى, بالالىق شاق پەن بولاشاقتىڭ اراسى ءبىر-اق قادام.

ەرجان بايتىلەس,«ەگەمەن قازاقستان».قىزىلوردا وبلىسى.