كەزىندە دەتەكتيۆتىڭ اتاسى بولىپ سانالاتىن ايگىلى اعىلشىن كونان دويل ءوزىنىڭ كەيىپكەرى شەرلوك حولمس جايىنداعى حيكاياسىن كۇرمەپ, نۇكتەسىن قويعاندا, وقىرماننان, اڭگىمەنى ارى قاراي جالعاستىرساڭىز دەگەن تالاپ-تىلەك جاۋىپ كەتىپتى. ءبىز دە سونداي كۇيدە وتىرمىز. تۇمار اجە مەن قۇرىش پاتشانىڭ سوعىسىن اڭگىمە ەتكەن كولەمدى ماقالا («ەق», «قوندىگەر-قاڭلى», 8-11 قاڭتار, 2013 ج.) وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن ورىن تاۋىپتى. كوپتەگەن, مۇلدەم تانىمايتىن ادامدار وسى تاريحي باياندى ارى قاراي جالعاستىرساڭىز ەكەن. تۇمار اجەمىزدىڭ, قاڭلى اۋلەتىنىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرىن بىلگىمىز كەلەدى دەپ تىلەك ايتتى.
كەزىندە دەتەكتيۆتىڭ اتاسى بولىپ سانالاتىن ايگىلى اعىلشىن كونان دويل ءوزىنىڭ كەيىپكەرى شەرلوك حولمس جايىنداعى حيكاياسىن كۇرمەپ, نۇكتەسىن قويعاندا, وقىرماننان, اڭگىمەنى ارى قاراي جالعاستىرساڭىز دەگەن تالاپ-تىلەك جاۋىپ كەتىپتى. ءبىز دە سونداي كۇيدە وتىرمىز. تۇمار اجە مەن قۇرىش پاتشانىڭ سوعىسىن اڭگىمە ەتكەن كولەمدى ماقالا («ەق», «قوندىگەر-قاڭلى», 8-11 قاڭتار, 2013 ج.) وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن ورىن تاۋىپتى. كوپتەگەن, مۇلدەم تانىمايتىن ادامدار وسى تاريحي باياندى ارى قاراي جالعاستىرساڭىز ەكەن. تۇمار اجەمىزدىڭ, قاڭلى اۋلەتىنىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرىن بىلگىمىز كەلەدى دەپ تىلەك ايتتى.
سوۆەت زامانىندا, وراسان يدەولوگيالىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەسىرىنەن قازاق تاريحي مەكتەبى قالىپتاسا الماي قالدى. سول سەبەپتى, تەك قازاق وقىرمانىنا عانا باعىشتالعان بۇل شاعىن ەڭبەكتى جازعاندا, باسىنان تەڭدەسى جوق داڭقتى تاريح كەشكەن ۇلى ءناسىلدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى, قالاي بولعاندا دا شىندىقتى ءبىلۋى كەرەك, اقيقاتتى تانۋى كەرەك دەگەن وي عانا تۇردى كوكىرەگىمىزدە.ايتا كەتەيىن, الدىڭعى ماقالاداعىداي, اڭگىمەنىڭ جالعاسىندا دا كونە دۇنيە جانە ىلكى ءداستۇر جايلى بولاشاقتا جازباق كىتابىمنىڭ مالىمەت كەشەنىنەن ءبىراز قازىنا وقىرماننىڭ سارابىنا سالىنادى.
سوعىستىڭ اقىرىسونىمەن, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى تاريحتىڭ 529 جىلى قوندىگەر-قاڭلىنىڭ اسكەرى قۇرىش پاتشا باستاپ كەلگەن بۇكىل الەمنىڭ بىرىككەن ارمياسىن تالقاندادى دەدىك. وسىلايشا, پارسى يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋى باستالدى.سوعىستان كەيىن كوشپەندىلەر ۇلان-عايىر توي جاسايدى. تويدان سوڭ بۇكىل قوندىگەر-قاڭلىنىڭ كوسەمدەرى قاتىسقان ۇلكەن اسكەري كەڭەس بولىپتى. بۇل كەڭەسكە قاڭلىنىڭ ەڭ اۋلەتتى رۋلارىنىڭ ءبىرى – قامبار عانا قاتىسپاعان ەكەن. وسى جەردە كەيىنگى حۇن, تۇرىك جانە قازاقپەن باسقا تۇرىك حالىقتارىنىڭ نەگىزى بولعان قاڭلى (سكيف) رۋلارىن اتاپ كەتكەندى ءجون كوردىك. ارينە, قاڭلىنىڭ قايسىسى بولسا دا, ءناسىلى باسقا حالىقتارعا پاتشا ۇلەستىرە الادى. الايدا, قاڭلىنىڭ ءوز ىشىندە جولى بارىنەن ۇلكەن باس اۋلەت نەمەسە رۋ بولعان. ول – قيسارى رۋى. قاڭلى ەلىنىڭ ءوز پاتشالارى تەك قانا وسى قيسارىدان سايلانادى ەكەن. ال تۇمار اجەمىزدىڭ وسى رۋدان ەكەندىگىن ەسكەرسەك, وندا قيسارى, گرەك جادىگەرلەرىندەگى ماسساگەتكە سايكەس كەلەدى. سونداي-اق, بايىرقۋ, سارىن, يتەلى, تاز, توقار, قامبار, كەردەرى, جۇلا, بايات, بايان, باياتان, تەبەن, كۇشىك دەگەن رۋلار اتالادى. گرەك جانە باسقا حالىقتاردىڭ جادىگەرلەرىندە ايتىلاتىن يسسەدون, تيگراحاۋدا سياقتى رۋلار, بۇل اتالعان اتالىقتاردىڭ قايسىسىنا سايكەس كەلەتىنىن بىلمەيمىز. تەك توقار رۋىنىڭ اتى تانىلاتىن سياقتى. ال, حاۋماۆارگا – جوعارىدا اتالعان قامبار رۋىنا سايكەس كەلەدى.اسكەري كەڭەستە تۇمار اجەمىز ەندى پارسىنى نە ىستەيمىز دەگەن ساۋال قويادى. اقىرىندا بارلىق اسكەرباسىلار اقىلداسا كەلە پارسىنى جاۋلاۋ كەرەك دەپ شەشكەن ەكەن. كوپ ۇزاماي 20 مىڭ قاڭلىنىڭ اسكەرىن باستاعان وعلانەرەك دەگەن قولباسشى پارسىنىڭ جەرىنە باسىپ كىرەدى. يراننىڭ ەسكى تاريحىندا پارسى يمپەرياسىنىڭ استاناسى پاسارعادى دەپ اتالادى. قاڭلىنىڭ كونە تىلىندە بۇل قالا يرانباق دەپ اتالعان. وعلانەرەك قۇرىلتايدىڭ تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, قۇرىشتىڭ بۇكىل تۇقىمىن قىرىپ سالادى, كامبيز بەن بارديا دەگەن ەكى بالاسىن ولتىرەدى. سودان سوڭ, ساراي توڭىرەگىندەگى گۋشتاسپ دەگەن قۇلدىڭ دارياۋش ەسىمدى بالاسىن تاققا وتىرعىزادى. قۇرىشتىڭ ايەلى جاھانبانۋ پاتشايىمدى الدىنا كەلتىرىپ, سەن ەندى دارياۋش (داري) پاتشانىڭ ايەلى بولاسىڭ دەيدى. الايدا, كۇيەۋى مەن ەكى بالاسىنىڭ قايعىسىنا توزبەگەن جاھانبانۋ ۋ ءىشىپ ولەدى. احەمەن ديناستياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان, ءناسىلى قاڭلى قۇرىشتىڭ اۋلەتى ءوز ءومىرىن وسىلاي اياقتاعان ەكەن.اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتقانى بار, «ۇزاق جاساعان وتىرىك – شىندىققا اينالادى, ۇزاق جاساعان شىندىق, قارتايىپ, وتىرىككە اينالادى» دەپ.بىردە, سوۆەت زامانىندا جازىلعان ءبىر تاريحي زەرتتەۋدى اقتارىپ, قاراپ وتىرىپ «پارسىنىڭ رەسمي تاريحناماسىندا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا» دەگەن ءبىر ءسوزدى كوزىم شالىپ قالدى. شىنىمدى ايتايىن, ءوز كوزىمە سەنبەدىم. انىقتاپ قايتادان وقىدىم. شىنىندا دا سولاي ەكەن. پارسىنىڭ رەسمي تاريحناماسىندا شىندىقتى بەينەلەۋدىڭ, پايىمداۋدىڭ ەرەكشە «ءداستۇرى» بار ەكەن. مىنە, سۇمدىق قايدا جاتىر!تاريحي شىندىقتى جەتكىزۋدىڭ ءداستۇرى بار بولسا – ول, بولعاندى سول بولعان كۇيىندە جازۋ, كەلەر ۇرپاققا باردى بارشا ايتىپ بەرۋ.«پالەن نەمەسە تۇگەن ەلدىڭ رەسمي تاريحناماسىندا قالىپتاسقان, تاريحي شىندىقتى بەينەلەۋدىڭ ءداستۇرىنىڭ» تامىرىن قۋالايتىن بولساڭىز, بۇكىل الەمدىك اپاتتان سوڭ ىلكى ءداستۇردىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىنگى زاڭسىز ەگەمەندىكتەر داۋىرىنە بارىپ تىرەلەسىز. ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن تاريحتى بەينەلەۋدىڭ «داستۇرلەرى» وسى كەزدە پايدا بولعان. ءبىز تاريح اڭعارىندا ءتۇرلى ۆاريانت-نۇسقادا ماڭگى قايتالانىپ وتىراتىن, اينىمايتىن, وزگەرمەيتىن تاريحي ارحەتيپتەردى شىرامىتا المايمىز, ارحەتيپ پەن «نامانىڭ» اراسىن اجىراتا المايمىز.ارحەتيپ – ادام ساناسىنىڭ سترۋكتۋراسىنان تامىر تارتادى, ول – ادامنىڭ تاريح ساحناسىنداعى ادەپكى ىستەرىنىڭ كورىنىسى. ارحەتيپ, «ادام وسىلاي ءىستەيدى, سەبەبى, ادام وزگەرمەيدى» دەپ بايان ەتەدى. ياعني, شىندىقتى, پسيحولوگيالىق شىندىقتى ايتادى.ال, «ناما» (مىسالى, «ءشايباني – ناما») – كوپ جاعدايدا الدەبىر اۋلەتتىڭ, الدەبىر پاتشالىق ديناستيانىڭ اڭىزبەن استاس تاريحىن بەينەلەيدى.ياعني, ۇستەم تاريحي مەكتەپتەر كوپ جاعدايدا «نامانى» عىلىميلاندىرىپ «تاريحي شىندىققا» اينالدىرادى. مىسالى, پارسى يمپەرياسىنىڭ ساياسي تاريحى تۋرالى وقۋلىقتاردا, قۇرىش ولگەننەن سوڭ, ونىڭ بالاسى كامبيز پاتشا بولدى, سودان سوڭ, كەلەسى جىلى-اق (ياعني, ب.د.د. 530 جىلى) تاعى دا سونشاما اسكەرمەن داشتىگە جورىققا اتتاندى, سكيفتەردى قىرىپ-جويىپ باعىندىردى, وسىلايشا اكەسىنىڭ كەگىن الدى دەپ جازىلادى. ياعني, بۇكىل قارۋلى كۇشتەرى تولىقتاي جويىلعان يمپەريا تاعى دا جارتى ميلليون اسكەر شىعارادى (ونى قايدان الدى ەكەن!). اسكەردى, سول ب.د.د. 529 جىلى, اكەسى قۇرىشتان كوپ بولسا ءبىر اي كەش ولتىرىلگەن كامبيز باسقارادى!تاعى ءبىر كىتاپتا دارياۋش (داري گۋشتاسپ) سونشاما اسكەرمەن, ول دا داشتىگە جورىققا شىعادى, بىراق جولى بولماي, سكيفتەردى تابا الماي ەلىنە قايتادى. ياعني, تۇمار اجە تاققا وتىرعىزعان, قوندىگەر-قاڭلىنىڭ قۋىرشاعى دارياۋش ءوزىن بيلىككە جەتكىزگەن ەلدى شابۋعا اتتانادى!مىنە, قۇرمەتتى اعايىن, پارسىنىڭ (بۇگىنگى يراننىڭ) «رەسمي تاريحناماسىندا قالىپتاسقان تاريحتى تاڭبالاۋدىڭ ءداستۇرى» دەگەنىڭىز وسى.پارسىنىڭ تاس كىتاپتارىندا مىناداي ءبىر سۋرەت بار. داري (دارياۋش) پاتشا تاقتا وتىر. الدىندا مويىندارىنان جىپكە تىزىلگەن ادامدار. پارسىنىڭ «تاريحناماسىنداعى رەسمي داستۇرگە» ءسايكەس «پايىمداۋلار» بويىنشا, دارياۋش – الەمنىڭ پاديشاسى ەكەن. ال, مويىندارىنان جىپكە ءتىزىلگەن بەيشارالار ونىڭ قول استىنداعى حالىقتار ەكەن. دارياۋشقا قۇلدىق ۇرىپ, وعان باعىنعاندىعىن ايان ەتۋگە كەلىپتى. بۇگىندە, يراننىڭ ۇياتى بار كەيبىر عالىمدارى بۇل تاس سۋرەت ناۋرىزدى تويلاۋعا كەلگەن حالىقتاردىڭ بەينەسى ەكەنىن ايتادى. ياعني, كوكتەم سايىن ءتىرىلىپ وتىراتىن تاممۋز قۇدايدىڭ بەينەسى دارياۋشتىڭ بەينەسى دەپ ايتىلىپ, اتالمىش ەرتەگى «تاريحنامادا قالىپتاسقان ءداستۇر» بويىنشا عاسىرلار بويى قايتالانىپ, اقىرىندا «تاريحي شىندىققا» اينالىپ كەتكەن. ارينە, وسى قالىپشا وتىرىكتىڭ ىشىندە شىندىق تا بار ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.قاڭلىلار پارسىنى جاۋلاعاننان كەيىن ءبىر توسىن وقيعا بولادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە, قۇرىشتىڭ ۇلى بارديا ولمەپتى, ءتىرى ەكەن, كوپ اسكەرمەن «اكەمنىڭ تاعىن الام» دەپ يرانباققا كەلە جاتىر ەكەن دەگەن حابار جەتەدى. قاڭلىلار العاشىندا بۇنى داقپىرت, قاۋەسەت دەپ ويلايدى. بىراق, اڭگىمە باسىلمايدى. اقىرىندا بارلاۋشىلار حاباردى راستايدى. ءبىر ادام شىنىندا دا, كوپ اسكەر جيناپ استاناعا قاراي كەلە جاتقانى انىقتالادى. ءۇش مىڭداي قاڭلىنىڭ اسكەرى «اكەسىنىڭ تاعىن الۋعا» كەلە جاتقان «پاتشازادانى» قازىرگى يراكتىڭ, بۇرىنعى ۆاۆيلوننىڭ جەرىندە قارسىلايدى. بۇل ەلدى دۇرلىكتىرىپ كەلە جاتقان گاۋماتا ەسىمدى ساحابا ەدى. اننان-مىننان جيناعان بىرنەشە مىڭ «اسكەرى» بار. قاڭلىلار العاشىندا ك ۇلىپ, اقىماق ساحاباعا, ونىڭ سوڭىنان ەرگەن اقىماق توبىرعا ءىستىڭ جايىن تۇسىندىرمەك بولادى. رايلارىڭنان قايتىڭدار, بارديا دا, كامبيز دە باياعىدا ولگەن, پارسىنىڭ قازىرگى پاتشاسى دارياۋش, سوعان باعىنىڭدار, اقىماق بولماڭدار دەيدى. بىراق, گاۋماتا كونبەيدى, ال ونىڭ سوڭىنان ەرگەن «اسكەرى» وزدەرىنىڭ سوعىسۋعا دايار ەكەنىن ايتادى. قاڭلىلار, امال جوق, قارۋلارىن سۋىرادى. قاندى جەبە ءبىر كومىپ وتكەندە گاۋماتانىڭ «ارمياسى» جالبارىنىپ جەرگە جاتا كەتىپتى. سونىمەن, گاۋماتا قول-اياعى كىسەندەلىپ استاناعا جەتكىزىلەدى. وسى جەردە قاڭلىلار, بۇكىل يمپەريانىڭ اقسۇيەك ەليتاسىن جيناپ, سولاردىڭ كوزىنشە گاۋماتانىڭ باسىن شابادى. جينالعاندارعا, وسىنداي بۇلعاقشىل ادام, دارياۋشتىڭ بيلىگىنە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزسە, سول جەردە ۇستاپ, ءبىزدىڭ قولىمىزعا تابىستاڭدار دەپ تاپسىرادى.
قىرقىسقان قيسارىلاركەمەڭگەر تۇمار اجەمىز نەمەرەسى اسپارا ولگەننەن كەيىن تاعى ءبىر مۇشەل ءومىر ءسۇرىپتى. قۇرىش پاتشامەن سوعىسقاندا جاسى الپىس بىردە دەلىنگەن جادىگەردە. ال قاڭلىنىڭ ودان سوڭ كەيىنگى قازاقتىڭ ادام جاسىن ساناۋ داستۇرىندە انانىڭ قۇرساعىنا ۇرىقتىڭ دارىعان كۇنىنەن باستاپ دۇنيەگە جاراتىلعانعا دەيىنگى ارالىقتاعى 9 اي – 1 جاس بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ولاي بولسا, اجەمىز قاڭلى مەن پارسىنىڭ سوعىسى كەزىندە الپىستا. وعان ءبىر مۇشەلدى قوسساق, جەتپىس ەكى جاس بولادى. دەمەك, تۇمار اجەمىز جەتپىس ەكى جاسىندا دۇنيەدەن قايتقان. نيسان ايىنىڭ باسى, ەرتە كوكتەم ەدى دەلىنگەن (نيسان – سول كەزدە قابىلدانعان ۆاۆيلون كالەندارى بويىنشا ءساۋىر ايىنا سايكەس كەلەدى). تاعى ءبىر جۇرەك ەلجىرەتەرلىك جولدار بار. قاڭلىنىڭ اناسى تۇمار قىس تۇسەردىڭ الدىندا ەل اعالارىن جيناپ, ارداگەرلەردىڭ ەلىنەن حابار كەلدى, بيىل ءولى قالاعا قاراي كوشتى تۇزەڭدەر دەپ ايتتى دەلىنەدى. ارداگەرلەر ەلى – تىلسىمعا كەتكەن بابالاردىڭ ارۋاقتارى. نيساننىڭ كوك جاۋىنى سەلدەتىپ تۇرعاندا, ارداگەرلەر كەلىپ تۇمار انانى التى قاناتى بار اق اتقا مىنگىزىپ, قوش ايتىسىپ بەنگۋتاشتان ارى اسىرىپ الىپ كەتتى دەلىنگەن. بۇل جەردە, شاماسى, قاڭلىنىڭ پاتشالاردى جەرلەۋ ءراسىمى سيپاتتالعان. ال تۇمار انانىڭ ءمايىتى قاي جەرگە جەرلەنگەنى جايىنداعى مالىمەت بۇلدىر. ءولى قالا, الما كوپ وسەتىن ءبىر ۇلكەن شاتقالعا ورنالاسقان, ول المانى جەگەن سوقىر ادامنىڭ كوزى اشىلادى ەكەن دەلىنگەن. بارى وسى. كىم بىلەدى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىر جەرىنەن ۋكوك حانشايىمنىڭ قابىرى تابىلدى. الايدا, ۋكوك, زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, جاستاي ولگەن ايەل ەكەن. الما كوپ وسەتىن شاتقال دەگەن مالىمەتكە قاراپ, كەيدە, الماتىنىڭ ماڭايى, ەسىك قورعانى ەمەس پە ەكەن دەپ ويلايسىڭ. ارينە, بۇنىڭ ءبارى جورامال.پاتشازادا اسپارا جايىندا دا جارىتىپ ەشتەڭە ايتىلماعان. ولگەنى عانا ايتىلادى. ال قاي جەرگە قويىلعانى جايىندا ەشقانداي مالىمەت جوق. كەيىندە «التىن ادام» تابىلعاندا, قازاق الەۋمەتى «التىن ادام» دەپ جۇرگەنىمىز سول حانزادا اسپارا ەمەس پە ەكەن» دەپ ءبىر دۇرلىككەن. ارينە, بۇل دا جورامال عانا.يشپاقايدان تارعىتاي تۋىپتى. تارعىتاي, اكەسى عاجامعا بارىپ, سول جاقتا قازا بولعاندا 12 جاستاعى بالا ەكەن. كوشپەندىلەر ەرتە ۇيلەنەتىن بولعان. «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەيدى قازاق. ولاي بولسا, تارعىتاي اكەسىنەن كامەلەتكە كەلگەن كەزىندە ايىرىلعان. بورگەلتاي دەگەن اعاسى قابىلەتسىز بولىپتى. تاقتا كوپ وتىرا الماي, بيلىكتى ىنىسىنە بەرەدى. تارعىتايدىڭ ۇلدارى كوپ بولعان, بىراق, بارلىعى سوعىستا ولگەن. ەكى قىزى بولعان دەلىنەدى. بىراق, ەكىنشى قىز تۇماردان ۇلكەن بە, كىشى مە, ونىڭ تاعدىرى نە بولدى – بۇل جايىندا دا ەشتەڭە ايتىلمايدى. سونىمەن, تارعىتاي ولگەننەن كەيىن, ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ تاققا تۇمار وتىرادى. «ءبىراز ۋاقىتتان سوڭىنىڭ» مىناداي سەبەبى بار. قيسارىلاردىڭ قولىندا قامباردىڭ پاتشاسىنىڭ بالاسى اماناتتا وتىرادى. بىراق, قامباردىڭ ءوز ىشىندە وسى پاتشانىڭ تۇقىمىمەن باقتالاس, بيلىككە تالاسىپ جۇرگەن باسقا ءبىر ازۋلى تۇقىمنىڭ ادامدارى اقىلداسىپ, ءبىر كۇنى تاپا-تالتۇستە كەلىپ ەشتەڭەدەن قاۋىپتەنبەي وتىرعان تارعىتايدى ءولتىرىپ كەتەدى. قاڭلىنىڭ زاڭى بويىنشا, بۇندايدا, قارسى شارا رەتىندە اماناتتا وتىرعان پاتشازادا ءولتىرىلۋى كەرەك. ال, ول امانات – قامباردىڭ پاتشاسىنىڭ جالعىز ۇلى ەكەن. پاتشانىڭ جاۋلارى, تاقتىڭ مۇراگەرى سول اماناتتان قايتپاي قالسىن, سول جاقتا ءولتىرىلسىن دەپ جاساعان قۋلىعى ەكەن. ماقسات – مۇراگەرى ولگەن پاتشا كوز جۇمعاندا, بيلىكتى قولعا الۋ. الايدا, جاس كەزىنەن اقىلدى, ايلاكەر تۇمار قامباردىڭ ساياساتىنىڭ سىرىن تۇسىنەدى. اماناتتى ولتىرمەي قويا بەرەدى. قويا بەرگەنى بىلاي تۇرسىن, ەلىنە امان-ەسەن جەتكىزىپ سالادى. تارعىتايدىڭ كەگىن الامىز دەپ كوتەرىلگەن قيسارىنىڭ باتىرلارى پاتشايىمنىڭ بۇل قادامىن تۇسىنبەيدى, اقىرىندا نارازى بولىپ, تۇماردى اعاسى بورگەلتايمەن قوسا تاستاپ, ايدالاعا كوشىپ كەتەدى. الايدا, بيلىككە تالاسىپ, بىرنەشە جىل مامىلەگە كەلە الماي قىرقىسقان قيسارىنىڭ رۋلارى, سوڭىندا قايتادان كەلىپ تۇماردىڭ اياعىنا جىعىلادى. وسىلايشا تۇمار پاتشانىڭ تاعىنا وتىرادى. پاتشايىمنىڭ كىممەن باس قوسقانى, قانشا پەرزەنت سۇيگەنى بەلگىسىز. اسپارانىڭ جالعىز نەمەرە ەكەنى عانا ايتىلادى. ياعني, اسپارا – يشپاقاي اۋلەتىنىڭ سوڭعى تۇياعى. نەمەرەسى ولگەننەن كەيىن تۇمار بۇكىل حالىقتى جيناپ جايىق دەگەن جاس اسكەرباسىنى قالعا, تاق مۇراگەرى ەتىپ سايلايدى. سودان بەرى قيسارىلاردى جايىقتىڭ تۇقىمدارى بيلەدى دەپ جازادى تاريحشىلار.
قامبار اۋلەتىنىڭ اقىرىقامبار – قاڭلىنىڭ ەڭ ازۋلى كۇشتى رۋلارىنىڭ ءبىرى بولعان, قيسارىمەن ءومىر بويى بيلىككە تالاسىپ, تالماي كۇرەسكەن. اتادان بالاعا كوشكەن جاۋلىق, اقىرىندا اسقىنا كەلە ەكى رۋدىڭ اراسىنداعى ەشقاشان بىتىسپەيتىن قاندى كەككە ۇلاسادى.قامباردىڭ باسىنا ءبىر رەت اجال تونگەن ەكەن. پارسىنىڭ ارمياسى تالقاندالىپ, قۇرىش ولگەننەن كەيىن قاڭلىنىڭ اسكەرباسىلارى «قامباردىڭ تۇقىمىن قۇرتايىق» دەپ سەرت قويىسادى. ءىستىڭ ناسىرعا شاپقانىن سەزگەن قامبارلار, ءدال سول كەزدە بۇكىل قاڭلىنىڭ بىرىككەن اسكەرىن باسقارىپ وتىرعان تۇمارعا تارتۋ-تارالعىسىمەن ەلشى جىبەرەدى. ءبىر قىزىعى ساسان تاريحشىلارى وزدەرىن تاريحشى ەمەس «كوشىرمەشىمىز, حاتشىمىز» دەپ اتايدى. ياعني, ولار تاريحتى جازباعان – بۇرىننان بار ءجادىگەرلەردى كوشىرىپ قۇراستىرعان. بۇنى ايتىپ وتىرعانداعى سەبەپ مىنادا. حيكايانىڭ باسىندا قۇرىشتىڭ ءوزى قامبار رۋىنان ەكەنى عانا ايتىلادى. بىراق, پارسى اسكەرىنىڭ قۇرامىندا قامبارلاردىڭ بولعاندىعى, ولاردىڭ قۇرىشقا ەرىپ بۇكىل قاڭلىعا قارسى سوعىسقانى ايتىلماعان. الايدا, قاڭلىنىڭ اسكەرباسىلارى نەگە قامبار اۋلەتىن جويۋ كەرەك دەپ سەرت قويىسادى؟مەن وسى جايىندا كوپ ويلاندىم. اقىرىندا ۇزاق تولعانىستىڭ بارىسىندا بابالارىمىزدىڭ تاريحي ساناسىنىڭ تاعى ءبىر وزىق قاسيەتىنە كوزىمدى جەتكىزدىم.قاڭلىلار تاريحتى وتكەن-كەتكەننىڭ بارلىعىن جىپكە تىزەتىن, جادىگەر جينايتىن عىلىم دەپ قاراماعان. قاڭلىلار ءۇشىن تاريح – ەشقاشان تاۋسىلمايتىن ەكزيستەنتسيالدىق حيكايا. ومىردە نە بولمايدى, الايدا, ەرتەڭگى ۇرپاق تاتۋ بولۋ ءۇشىن, بۇگىنگى كەكتى تاسقا باسىپ, تاڭبالاپ قالدىرىپ كەرەگى جوق. جاۋىڭ رايىنان قايتسا, قىرمىزى كىلەمنىڭ ۇستىندە وتىرىپ ءتوس قاعىستىرىپ دوستاسسا, وندا ونىڭ كەشەگى قياناتىن ىندەتىپ كەرەگى جوق. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا». كوڭىل جاڭا, جۇرەك جاڭا. الماعان جاۋ, بىتىرمەگەن داۋ قويماعان, وسى بۇگىنگى الەمدىك تاريحتىن كوسموسىن جاساعان بابالارىمىز باسىنان وتكەن كەكتىڭ تاريحىن جازۋدى كەرەك دەپ تاپپاپتى.قۇرمەتتى وقىرمان, گازەتتىك ماقالانىڭ اياسى قاڭلى مادەنيەتىنىڭ بۇل تاڭعاجايىپ قۇبىلىسىن ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمە ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.ەندى حيكايامىزدىڭ باسىنا كەلەيىك. تۇمار اجە, قامباردىڭ ەلشىلەرىنە كوڭىلىندەگى كىردىڭ بارلىعىن ايتادى. قيسارىنىڭ جولى ۇلكەن بولسا دا, جوسىقسىز بيلىككە تالاسىپ ءومىر بويى كۇرەستىڭدەر, ول از بولعانداي, ءوزىڭ قاڭلى بولساڭ دا جاۋ جاعىنا (پارسى جاعىنا) شىعىپ, سوعىسقا قاتىستىڭدار, اتالاس اعايىننىڭ قانىن توكتىڭدەر. قۇرىشقا كومەكتەسىپ, پارسىنىڭ تۋىنىڭ استىندا تۇرماساڭ, مەن, اكەم تارعىتايدى ولتىرگەندەرىڭدى دە ۇمىتار ەدىم, دەيدى. ەلشىلەر دە وزدەرىنىڭ ۋاجدەرىن ايتادى. سودان سوڭ قامباردىڭ بىرەۋى تۇمار اجەنىڭ كەۋدەسىنە باسىن قويىپ, «مىنە, ومىراۋىڭا ەرنىم ءتيدى, ەندى بالاڭمەن ەمشەكتەسپىن, ەندى دە كەشىرمەيسىڭ بە؟» دەيدى. بۇل قاڭلىنىڭ جان القىمعا كەلگەندە ىستەيتىن ىرىم-كادەسى ەكەن. تۇمار اجە امالسىز كەشىرەدى. بىراق قامباردىڭ جۇرتىن كەسىپ بەرەدى, وسى سەنىڭ كوشى-قونىڭ دەيدى. شامامەن قازىرگى وزبەكستاننىڭ تەرريتورياسىنا قامالعان قامبارلار ساحاراعا شىعا المايدى, سەبەبى, جولىن كەس-كەستەپ قاڭلىنىڭ باسقا رۋلارى تۇر. وسىلايشا, جيدەلى-بايسىننان باستاپ قازىرگى رۋمىنيا مەن ۆەنگرياعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان دالالىق – ۇلى داشتىدە سودان بەرى قامباردىڭ كوشى ءبىر رەت تە كورىنبەپتى.تۇماردان كەيىن پاتشا بولعان جايىق پەن ونىڭ تۇقىمدارىنىڭ كەزىندە دە, قامبار مەن قاڭلىنىڭ باسقا رۋلارى نە دوس, نە جاۋ ەكەنى بەلگىسىز, ەكى عاسىرداي ۋاقىت امالسىز توڭ-تورىس كورشى بولىپ وتىرىپتى. ارينە, قانقۇمار قامبارلار ەكى عاسىر تىپ-تىنىش وتىردى دەگەنگە ەشكىم سەنبەس ەدى. ءبىر-ەكى رەت قامباردىڭ جاساعى قازىرگى اۋعانستاننىڭ جەرىندە وتىرعان پارسىنىڭ شەتكى جۇرتتارىن شابادى. شابادى دا… پارسىنى بيلەپ وتىرعان قيسارىعا بەتپە-بەت كەلەدى. جولى جان-جاقتان كەسىلگەن, توردىڭ ىشىندە وتىرعانداي كۇي كەشكەن قامبارلار, توردىڭ ىشىندەگى اڭنىڭ كەبىنە ءتۇسىپتى, ەكى ءجۇز جىل بويى بىرىمەن-ءبىرى ىرىلداسىپ, شايناسىپ, كۇيكى, ۇساق كۇرەستىڭ ۇستىندە كۇنىن وتكىزىپتى.سونىمەن زاماننان زامان ءوتىپ, اتادان اسىپ تۋسا دا ابىرويسىز ءومىر كەشكەن قامباردىڭ سوڭعى كۇنى تاقايدى. قامباردىڭ تۇبىنە جەتكەن ادام – ەسكەندىر زۇلقارنايىن ەدى دەپ جازادى جادىگەرلەر. ورىستىڭ تاريحي ادەبيەتىندە الەكساندر ماكەدونسكي دەپ اتالاتىن جيھانگەر كەيىنگى مۇسىلمان دۇنيەسىندە قوس ءمۇيىزدى ەسكەندىر دەگەن اتتى يەمدەنگەن. دۋلىعاسىندا التىننان قۇيعان ەكى ءمۇيىز بار ەدى, سول ءۇشىن قوس ءمۇيىزدى ەسكەندىر اتاندى دەلىنەدى. ونىڭ كىمنەن تۋعانى, قالاي ورلەگەنى, داڭقتىڭ اسپانىنا قالاي شىققانى مىڭداعان تاريحي زەرتتەۋلەردە ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلعان, ونى بۇل جەردە قايتالاپ كەرەگى جوق.ءبىر-بىرىمەن باقاس, ۇنەمى جاۋلاسىپ وتىراتىن گرەكتىڭ ۇساق قالا-مەملەكەتتەرىن تەز ارادا باعىندىرعان ەسكەندىر ەندى قولداعى بار كۇشتى توپتاپ پارسى يمپەرياسىمەن سوعىسقا دايىندالادى. پارسىمەن سوعىسۋعا بولادى, جەڭىپ جاۋلاۋعا دا بولادى. تەك… ارادا قاڭلىنىڭ اسكەرى تۇرماسا. ءيا, قۇرمەتتى وقىرمان, بار كىلتيپان پارسىنىڭ جەرىندە قونىستانىپ وتىرعان, الەمدە ەشكىم جەڭە الماعان قاڭلىنىڭ اسكەرىندە ەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ قاڭلىنىڭ ۇزىن سانى وتىز مىڭ سايىپقىران اسكەرىن پارسىنىڭ جەرىنەن قالاي كەتىرۋ كەرەك؟ تاعى ءبىر كوپ ايتىلا بەرمەيتىن مالىمەت: ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ جانىنداعى اقىلشى-ۋازىرلەرىنىڭ بارلىعى… باياعى بابىلدان قاشقان ساحابالار ەكەن. ال, ولار قاڭلىنىڭ جايىن جاقسى بىلەدى. العاشىندا ەسكەندىر قاڭلىنىڭ اسكەرباسىلارىنا «سەندەر ەجەلدەن پارسىمەن جاۋ ەمەس پە ەدىڭدەر, ەندى ولاردى نەگە قورعاپ تۇرسىڭدار, پارسىلار بىزگە دە جاۋ, قاڭلى مەن گرەك بىرىگىپ نەگە پارسىنى شاپپاسقا؟» دەپ حات جولداماق بولادى. الايدا, ساحابالار ونى بۇل جولدان اينىتىپتى. قاڭلىلار ءدال قازىر پارسىنى بيلەپ وتىر, سوندىقتان ولار سەرتىنە بەرىك حالىق, سەنىڭ ايتقانىڭا كونبەيدى, سەن ۇلى جورىقتىڭ قارساڭىندا سىرىڭدى ءبىلدىرىپ الاسىڭ دەيدى. «ولاي بولسا نە ىستەۋىمىز كەرەك؟» دەيدى ەسكەندىر. قيسارىلاردىڭ ەجەلگى جاۋى قامبارلارعا ەلشى جىبەرۋ كەرەك دەيدى ساحابالار. سونىمەن جىن-پەرى ساياساتتىڭ دوڭعالاعى اينالىپ جونەلەدى. قىرىق شاقتى ساحابادان تۇراتىن ەسكەندىردىڭ ەلشىلىگى اينالما جولمەن, قازىرگى ينديانىڭ جەرىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ اقىرى قازىرگى وزبەكستان, تاجىكستان جەرىندە تار شاتقالدا قامالىپ وتىرعان قامبارلارعا دا جەتەدى. بۇل كەزدە قامباردىڭ پاتشاسى سالباق تەگىن دەگەن ادام بولعان. ايتا كەتۋ كەرەك, قامباردىڭ پاتشاسى, باياعىدا تۇماردىڭ اكەسى تارعىتايدى ءولتىرىپ كەتكەن سالباق تەگىن باتىردىڭ تۇقىمى ەكەن. اتاسىنداي ەر بولسىن دەپ سونىڭ اتىن قويىپتى. قامباردىڭ قانداي كۇيدە وتىرعانىن كورگەن ساحابالار ءتاتتى تىلمەن ءۇيىرىپ كەلىسسوزدى باستايدى. اۋەلى اتا جۇرتتان قۋىلعان ەلدىڭ نامىسىن قايراپ الىپ, سودان سوڭ نەگىزگى ماسەلەنى قوزعايدى. جەر دۇنيەنى جاۋلاپ ەسكەندىر دەگەن جيھانگەر كەلە جاتىر. جاراتقان يە وعان ەرەكشە مىندەت جۇكتەگەن, وسى جولى ەندى قاڭلى جۇرتى تۇتاستاي جويىلادى. تەك ازىن-اۋلاق كومەك كەرەك دەيدى. قامباردىڭ پاتشاسى ول نەندەي كومەك دەيدى. ساحابالار ايتادى, ەگەردە قيسارىلارعا قارسى سوعىس اشساڭ, سوندا كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىز جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن سەندەردى جارىلقايمىز, بۇكىل ءداشتىنى ماڭگى يەلىگىڭە الاسىڭ, بىزبەن تاتۋ-ءتاتتى كورشى بولىپ, اتا جۇرتىڭدا كوشىپ-قونىپ جۇرەسىڭ دەيدى. سالباق تەگىن بۇكىل قامباردىڭ اسكەرباسىلارىن جيناپ ەكى كۇندەي قۇپيا كەڭەس قىلىپ, اقىرىندا بارلىعىن سوعىسقا كوندىرەدى. سەرت الىسقاننان كەيىن ساحابالار قايتىپ كەتەدى. سالباق تەگىن قامباردىڭ اسكەرىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناپ, قار جاۋىپ تۇرعان قارا كۇزدە قيسارىعا قارسى جويقىن جورىق باستايدى. اتامەكەننەن قۋىلعان, ەكى عاسىرداي ءداشتىنىڭ حوش ءيىستى اۋاسىن جۇتا الماي ابدەن قۇسا بولعان, اشىنعان قامبارلار العاشىندا ۇلكەن جەڭىسكە جەتەدى, ويىندا ەشتەڭە جوق, بولەك-بولەك بولىپ قىسقى قىستاۋىنا كەتىپ بارا جاتقان قيسارىنىڭ تالاي كوشىن شاۋىپ, قانشاما ادامدى قىرىپ جىبەرەدى. قيسارىلار دا تەز ەس جيىپ, قول جينايدى. قاڭلى مەن قاڭلى كەسكىلەسكەن اياۋسىز مايدان باستالادى. سوعىس قىس بويى جالعاسىپ, كوكتەم كەلىپ, قار ەرىپ جەردىڭ ميى شىققاندا ءبىر تولاستاپ, جەر كەپكەننەن كەيىن قايتادان جالعاسادى. قاڭلىنىڭ باسقا رۋلارى بۇل سوعىسقا ارالاسپايدى. وسى كوكتەمنىڭ باسىندا قيسارىنىڭ پاتشاسى پارسىعا, سوندا تۇرعان قيسارىنىڭ جاساعىنا, تەز ارادا قايتسىن, ءداشتىنى ءورت الدى, سوعىسىپ جاتىرمىز دەپ حابارشى جىبەرەدى. قيسارىنىڭ اسكەرباسىلارى حابار العاننان كەيىن داري ءىىى-ءشى پاتشامەن قوشتاسىپ, اسىعىس داشتىگە اتتانادى. ءبىر مىڭداي قاڭلى عانا پارسىلارعا قالدىرىلعان ەكەن.ەرتەڭىنە-اق, قاڭلىنىڭ پارسىدان كەتكەنى جايلى حاباردى ەستي سالا ەسكەندىر زۇلقارنايىن ءوزىنىڭ جورىعىن باستايدى. ەكى سوعىس بولىپتى. بىرەۋى, گرانيك دەگەن وزەننىڭ جاعاسىندا, ەكىنشىسى گاۆگامەلا دەگەن جەردە. وسى ەكى ۇرىستا دا پارسىنىڭ ارمياسى جەڭىلەدى. دارياۋش پاتشا قاڭلىنىڭ اسكەرىن وتقا دا, سۋعا دا سالىپتى. بىراق, قيسارىنىڭ مىڭ اسكەرى, قانداي ەر بولسا دا, ەسكەندىردىڭ جەر قايىسقان اسكەرىنە توتەپ بەرە المايدى (كەيبىر دەرەك بويىنشا ەسكەندىردىڭ اسكەرىنىڭ سانى 80 مىڭ ەكەن). سالماقتى ۇنەمى قاڭلىعا سالىپ ۇيرەنگەن پارسىنىڭ ءوز اسكەرى تىم-تىراقاي قاشىپ, كوبى سول قاشىپ بارا جاتىپ سەمسەر مەن نايزاعا ىلىنگەن ەكەن. دارياۋش ايەلى مەن بالالارىن, ازىن-اۋلاق وققاعارلارىن الىپ قاشقاننان قاشىپ وتىرىپ, داشتىگە شىعىپ كەتىپتى. وسى جەردە, شامامەن ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا, ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ تىنىمسىز قۋعىنىنان ابدەن قاجىپ شارشاعان وققاعارلار دارياۋشتى ءولتىرىپ, باسىن كەسىپ الىپ, پاتشانىڭ بالا-شاعاسىمەن بىرگە گرەكتەرگە بەرىلەدى.ەسكەندىر زۇلقارنايىن پارسى يمپەرياسىن ەكى-ءۇش جىلدا جاۋلاپتى. ماكەدوندىق جيھانگەردىڭ جاۋلاۋ تاكتيكاسى قۇرىشتىڭ تاكتيكاسىنداي بولعان. ءبىردى-ەكىلى قالا عانا قارسىلاسىپ كورگەن. يمپەريانىڭ قالعان شاھارلارى, سول باياعىداي, قاقپاسىن اشىپ جاڭا جاۋلاۋشىنى قۇشاق جايا قارسى الادى. مىنە, « ۇلى جيھانگەر» ەسكەندىر پارسىنى «جاۋلاپ» جاتقاندا, قامبارلار توقتاۋسىز سوعىسىپ, قيسارىلاردى ەشقايدا مويىن بۇرعىزباي ۇستاپ تۇرىپتى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە قيسارىلار پارسى مەملەكەتىنىڭ كۇيرەپ, ەسكەندىر زۇلقارنايىنىڭ تابانىنىڭ استىنا تۇسكەنىن ەستيدى. تاعى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ءداشتىنىڭ شەتىنە ەسكەندىردىڭ ءوزى دە جەتەدى. قامبار مەن گرەكتىڭ اسكەرى قوسىلادى. بۇنى كورگەن, باستارى قوسىلا بەرمەيتىن قاڭلىنىڭ باسقا رۋلارى اعايىنعا كومەككە كەلەدى, قيسارىعا قوسىلادى. جويقىن ۇرىس قازىرگى وزبەكستاننىڭ جەرىندە وتەدى. وسى ۇرىستا قاڭلىلار «ەشقاشان ەشكىمنەن جەڭىلىپ كورمەگەن» ەسكەندىردىڭ كەۋدەسىن باسىپ, مەنمەن وتىن ءوشىرىپتى. قامبار مەن گرەكتىڭ بىرىككەن ارمياسى ماسقارا بولىپ جەڭىلەدى. ابىرويدان ايىرىلعان ەسكەندىر قاڭلىدان ساۋعا سۇراپ, قالعان اسكەرىن ازەر امان ساقتاپتى. ەندى «جيھانگەر» قازىرگى تاجىكستان مەن اۋعانستاننىڭ تاۋ-شاتقالدارى ارقىلى سولتۇستىك يندياعا عانا كەتە الاتىن بولادى. كەتەرىندە قامبارلارعا «بىزبەن جۇرىڭدەر» دەگەن ەكەن. بىراق, سالباق تەگىن بۇنداي ۇسىنىستان باس تارتادى, «نە كورسەك تە وسى جەردە كورەمىز» دەيدى.گرەكتەر كەتكەننەن سوڭ, قامبارمەن ءسوز قىسقا بولىپتى. تاعى ءبىر ۇرىستان كەيىن قامبار تولىقتاي كۇيرەپتى. قاڭلىنىڭ بىرىككەن اسكەرىن جايىقتىڭ تۇقىمى بۇيداكەن دەگەن پاتشا باسقارعان ەكەن, سالباق تەگىندى بۇكىل اسكەرباسىلارىمەن الدىنا الدىرىپتى. «ەگەر الدىما تىزەرلەپ تۇرىپ, بەلدىگىڭدى موينىڭا سالىپ, اتالارىڭنىڭ بۇكىل قياناتى ءۇشىن, ءوزىڭنىڭ بۇگىنگى ساتقىندىعىڭ ءۇشىن كەشىرىم-ساۋعا سۇراساڭ جانىڭ قالادى, ەي, قامبار, بىراق, بۇدان كەيىن بولەك-بولەك قىلىپ ءار رۋعا ولجا قىلىپ تاراتىپ جىبەرەمىز» دەيدى. سالباق تەگىن ك ۇلىپ تۇرىپ بۇيداكەننىڭ اياعىنىڭ استىنا ءبىر تۇكىرەدى. بۇل «اناڭدى قاتىن قىلدىم» دەگەن قورلىق ءسوز ەكەن. بۇيداكەن سول جەردە سەمسەرىن سۋىرىپ, سالباق تەگىننىڭ باسىن ءبىر-اق شاۋىپ ءتۇسىرىپتى. سودان كەيىن ادام ايتقىسىز سۇمدىق باستالادى. بۇل وقيعا ۆارزوب دەگەن شاتقالدا بولعان ەكەن. قاڭلىلار قامباردىڭ ەركەك كىندىكتىسىن, ءبىرىن قالدىرماي قىرادى, ءتىپتى سوعىسقا قاتىسقان ءجاسوسپىرىم بالالاردى اياماي ولتىرەدى. ەس بىلمەيتىن كىشكەنتاي سابيلەر مەن ايەلدەردى عانا ولتىرمەپتى, ءار رۋعا ولجا قىلىپ تاراتىپ جىبەرىپتى. تاۋ-تاسقا تىعىلعان تاجىكتەر زارەلەرى ۇشىپ, وسى سۇمدىق قانتوگىستى باقىلاپ تۇرىپتى.قاڭلىنىڭ قامبار رۋى وسىلاي جەر بەتىنەن كوشكەن ەكەن. سانى كوپ ەدى, ەر ەدى, بىراق پاتشالارىنىڭ اقىماقتىعىنان وسىلاي بولدى دەپ جازادى جادىگەرلەر. ارينە, ازىن-اۋلاق قامبار شاڭىراقتارى ەسكەندىرگە ىلەسكەن ەكەن. بۇگىندە يندياداعى كەيبىر رادجپۋت تۇقىمدارى وسى قامباردان تاراعان ەكەن دەلىنەدى.ءوز جورامالىمىز: قامبارلاردىڭ كەي تۇقىمدارى وعىز, سەلجۇك تايپالارىنا دا ءسىڭىپ كەتۋى مۇمكىن. مىسالى, ازەربايجانداردا گامبار دەگەن ات, گامباروۆ دەگەن فاميليا كوپ كەزدەسەدى.ال ەسكەندىر سولتۇستىك يندياعا بارىپ پور دەگەن پاتشامەن سوعىسىپ, سونىڭ ەلىن باعىندىرادى. سودان سوڭ دارياۋشتان قالعان ۇلى يمپەريانى مەڭگەرۋگە كىرىسەدى. پارسىنىڭ ءبىر اقسۇيەگىنىڭ ء(بىر مالىمەتتە دارياۋشتىڭ) راۋشاناق (بىزشە – راۋشان, ورىسشا, ەۋروپاشا – روكسانا) دەگەن قىزىنا ۇيلەنەدى, ودان ءبىر ۇل بالا كورەدى. ول بالانى تاق مۇراگەرى دەپ جاريالايدى. الايدا, بارلىق ۋاقىتتاعىداي جاۋلانعان ەلدىڭ ەليتاسى جاڭا پاتشانى ازدىرا باستايدى. ەسكەندىر شاراپقۇمار, قاتىنقۇمار, ناشاقورعا اينالادى, پارسىنىڭ شاحينشاحتارىنا ەلىكتەپ ءوزىن قۇداي دەپ جاريالايدى. ءوزىن پالەكەتتەن ساقتاندىرماق بولعان ۇستازى كالليسفەن دەگەن فيلوسوفتى ارىستانعا تالاتىپ ولتىرەدى. وزىمەن ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ وسكەن كەشەگى بالالىق شاقتىڭ دوستارى, بۇگىنگى اسكەرباسى – ديادوحتارعا, الدىما كەلگەندە ەتپەتتەپ جاتىڭدار, شاپانىمنىڭ ەتەگىن سۇيىڭدەر دەگەن سياقتى تالاپتار قويا باستايدى.ەسكەندىردىڭ ءولىمىنىڭ ءۇش بولجامى بار. ءبىرىنشىسىندە, ديادوحتار ءبىر ءىشىستىڭ ۇستىندە سەمسەرلەرىن سۋىرىپ ەسكەندىردى كەسكىلەپ ولتىرەدى. ەكىنشىسىندە, ەسكەندىر بەزگەكتەن ولەدى. ۇشىنشىسىندە, ەسكەندىر ساحابالاردىڭ قولىنان ۋ ءىشىپ ولەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا وسى ءۇشىنشى بولجام-ۆەرسيا شىندىققا كەلەدى, سەبەبى, ساحابالاردىڭ قاشانعى ساياساتى بويىنشا قىزمەتىن وتەپ بولعان ادام وسىلاي ولتىرىلەدى. يمپەريا قۇرىلدى, ەندى ەسكەندىردىڭ كەرەگى جوق. ونىڭ ورنىنا ايتقاندى ورىندايتىن, نوقتانى ۇزبەيتىن باسقا ادام وتىرعىزىلادى.ەسكەندىر ولگەندە راۋشاناق تاق مۇراگەرىن الىپ سارايدان قاشادى. الايدا, ديادوحتار اقتارماعان جەر قالدىرماي ءتىنتىپ ءجۇرىپ «جيھانگەردىڭ» جەسىرىن تابادى, بالاسىمەن قوسىپ ولتىرەدى.پارسى يمپەرياسىنىڭ تەرريتورياسىندا ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز, ال ەڭ باستىسى ءبىر-بىرىمەن باقاس, جاۋ بىرنەشە مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولۋى دا ساحابالاردىڭ تاماشا ساياساتىنىڭ كورىنىسى.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.