جاڭاشا پايىمداۋ

جازۋشى-تاريحشى عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ بۇل ءۇش كىتابى «ەجەلگى تۇرىكتەر», «شىعىستاعى تۇرىكتەر» جانە «ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەر» دەپ اتالادى. 2012 جىلدىڭ اياعىندا استانا قالاسىندا «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كورگەن. «قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگىن جانە حالىق بولىپ قالىپتاسۋىن عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى دالەلدەپ, ءبىر جۇيەگە كەل­تىرىپ, انىق-قانىعىنا جەتكىزگەن تولىق تاريح ءالى جازىلعان جوق» دەپ باس­تاي­دى ق.سالعارا ۇلى ءۇش تومدىقتىڭ العاشقى كىتابى «ەجەلگى تۇرىكتەردە».

جازۋشى-تاريحشى عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ بۇل ءۇش كىتابى «ەجەلگى تۇرىكتەر», «شىعىستاعى تۇرىكتەر» جانە «ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەر» دەپ اتالادى. 2012 جىلدىڭ اياعىندا استانا قالاسىندا «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كورگەن. «قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگىن جانە حالىق بولىپ قالىپتاسۋىن عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى دالەلدەپ, ءبىر جۇيەگە كەل­تىرىپ, انىق-قانىعىنا جەتكىزگەن تولىق تاريح ءالى جازىلعان جوق» دەپ باس­تاي­دى ق.سالعارا ۇلى ءۇش تومدىقتىڭ العاشقى كىتابى «ەجەلگى تۇرىكتەردە». «بۇعان دەيىن قازاق تاريحى ءۇش بىردەي «تسەنتريزمنىڭ»: الەمدىك مادەنيەتتىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنىڭ ءبارىن وزدەرىنەن عانا شىعارعان ەۋروپالىق كولونيزاتورلار يدەولوگياسىنىڭ جەمىسى – ەۋروتسەنتريزم; وزگە جۇرتتى جابايى, ەكىنشى سورتتى حالىق ساناپ, وزدەرىن دارىپتەگەن كونە قىتايلىق اگرەسسيالىق-گەگەمونيستىك يدەولوگيا – ازياتسەنتريزم; ءسوز جۇزىندە حالىقتار تەڭدىگى دەپ جالاۋلاتقانىمەن, ءىس جۇزىندە ۇلى ورىستىق يدەيانىڭ تۋىن كوتەرگەن كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ وزەگى – رۋسوتسەنتريزم ىقپالىمەن جازىلدى, تاريحشى ماماندارىمىز وسى شەڭبەردەن شىعا المادى, دەپ ءبىر ءتۇيىپ تاستايدى.

رەسمي تاريحقا قاراعاندا بۇگىنگى قازاق حالقى قازىرگى قازاق جەرىن ىقىلىم زامانداردان مەكەندەپ, ءبىرىن-ءبىرى ىعىستىرعان, سەڭدەي سوعىلىسىپ, جوڭكىلە كوشىپ كەتىپ وتىرعان سان حالىقتىڭ ەجەلگى جۇرتىندا قالعان ءبىر وسكىن ءتارىزدى. جاڭاشا جىل ساناۋعا دەيىنگى (ق. سالعارا ۇلى جىل ساناۋ مەرزىمىن بىلدىرۋدە تاريحتا بىرىزدىلىكتىڭ جوقتىعىن ايتىپ, داۋىرگە ءبولۋدى حريستيان ەراسىنا دەيىنگى (ح.ە.د.) جانە ودان كەيىنگى (ح.ە.ك.) دەپ اتاۋدى ۇسىنادى) ءۇىى – ءىى عاسىرلاردا بۇل دالانى ساقتار جايلاعان, بىراق ودان كەيىن ولار بەينە ءىزسىز-ءتۇزسىز عايىپ بولىپ كەتكەن ءتارىزدى. ەندى ولاردىڭ ورنىنا سيۋڭنۋ دەيتىن حالىق پايدا بولادى. بىراق ولار دا بايانداپ تۇرا المايدى. ونىڭ ورىنىن سيانبيلەر باسادى. سودان كەيىن جىۋجاندار. جاڭاشا جىل ساناۋدىڭ ءVى عاسىرىنان بۇل وڭىردە «تۇرىك» دەگەن حالىق پايدا بولادى. كەيىن ولاردىڭ ورنىن ۇيعىرلار, قارلىقتار, تۇرگەشتەر ورىن تەبەدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بۇلاردىڭ ورنىنا قىپشاقتار مەن وعىزدار كەلەدى. قىپشاقتاردى موڭعولدار تىقسىرىپ, التىن وردا ءداۋىرى باستالادى. التىن وردا ىدىراعان كەزدە قازاق حاندىعى ورنايدى. قاراپ وتىرساڭىز, بۇل دالانى مەكەندەگەن حالىق ءبىراز ايالداپ, تاعدىر تولقىنىندا ودان ءارى جوڭكىلىپ كەتە بارعانداي.الايدا, ارحەولوگيالىق قازبا مۇرالار, حالىقتىڭ اۋىزشا تاريحى – شەجىرە-اڭىزدار, ەسكى زامانداردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتار, سىرت كوز قالاي اتاعاندىقتارىنا قاراماستان, بۇل دالانى ءبىر عانا حالىقتىڭ – تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى مەكەندەپ كەلە جاتقاندىعىن دالەلدەيدى. سانامىزعا سىڭدىرگەن ۇعىم بويىنشا تۇرىك حالىقتارى كوشكىنشى (ق. سالعارا ۇلى «كوشپەلى, كوشپەندى» دەگەن اتاۋلاردان گورى وسىنى ءجون كورەدى) حالىقتار, رەسمي تاريحتىڭ تانىمى دا وسى. ال اۆتور ايتادى, ولار ەشقاشاندا بىرىڭعاي تازا كوشكىنشى بولماعان, مال شارۋاشىلىعىنا باسىمدىق بەرۋمەن قاتار, ەگىن دە ەككەن, قالا دا سالعان, تەمىر قورىتىپ, قۇرالدار سوققان, ساۋدا-ساتتىقپەن دە اينالىسقان, ونەر تۋىندىلارىن دا جاساعان. كىتاپتا بۇعان تالاي مىسال كەلتىرىلەدى. وسى رەتتە ايگىلى تۇرىكتانۋشى رەسەيلىك عالىم ل. ن. گۋميلەۆتىڭ «ءحىح عاسىر پروگرەسشىل وركەنيەتتى تەك وتىرىقشى حالىقتار جاساعان, ال ورتالىق ازيانى بەينە ءبىر توقىراۋشىلىق, بولماسا جابايىلىق پەن تاعىلىق جايلاعان دەگەن تۇجىرىمدامانى بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىردى. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ ەڭ زياندىلىعى – قاتەلىگىندە عانا ەمەس, ونىڭ ەشقانداي سىناۋعا جاتپايتىن عىلىم جەتىستىگى رەتىندە ۇسىنىلۋىندا», دەگەن قىنجىلىستى پايىمداۋىن كەلتىرە كەتەيىك.تاريحتاعى تاعى ءبىر قيانات – ۇلى دالانىڭ ورتا جانە باتىس بولىگىن مەكەندەگەن ەجەلگى كوشكىنشى حالىقتاردىڭ ءبارى يران تىلىندە, كەڭ ماعىناسىندا, ءۇندى-ەۋروپا تىلىندە سويلەگەن ەۋروپالىق حالىقتار دەگەن تۇجىرىم. زەرتتەۋشى وسىعان وراي تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحىنا تىلدىك تۇرعىدان دا تالداۋ جاساعان. ەۋروپاشىل عالىمداردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىن ءۇندى-ەۋروپا تىلىندە سويلەگەن دەگەن تۇجىرىمدارىنىڭ دا قاتە ەكەندىگىن جان-جاقتى دالەلدەيدى. تۇرىك حالىقتارى, ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قازاقستان جەرىنەن تابىلعان كونە ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر – الفاۆيتتىك رۋنا جازۋلارىنىڭ ءتىلى تەك – تۇرىك ءتىلى, بۇگىنگى ءبىز تۇسىنەتىن تىلدە بولىپ وتىر. 1960 جىلى ارحەولوگ ف.ح.اسلانوۆ پاۆلودار وبلىسىندا ەرتىس وزەنىنىڭ وڭ جاعىندا بوروۆوە اۋىلى ماڭىنداعى ەسكى قورىمنان تاپقان بۇيىمدار حريستيان ەراسىنا دەيىنگى V-ءىV عاسىرلارعا جاتادى دەپ تانىلدى جانە ونداعى جازۋ وڭنان سولعا قاراي «اق مارال» دەپ وقىلدى. ال مۇنداي جازۋلار قازاقستاندا تالاس, ىلە بويىنان دا تابىلدى. تۇرىك ءتىلىن مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتكەن ورحون-ەنەساي جازۋى ءوز الدىنا ءبىر قازىنا.ق.سالعارا ۇلى بۇدان ءارى تۇرىك اتاۋىنىڭ شىعۋ توركىنىن ىزدەيدى. «تۇرىك» اتاۋىنىڭ قاي كەزدە پايدا بولعاندىعىن كورسەتەتىن ايعاقتار جوققا ءتان, ناقتىلىق جەتىسپەيدى. زەرتتەۋشى سوندىقتان جاناما دەرەكتەردى دە نازاردان تىس قالدىرمايدى. جازبا دەرەك بويىنشا – «تۇرىك» دەگەن حريستيان ەراسىنان كەيىنگى ءVى عاسىردا التايدا پايدا بولعان حالىقتىڭ جانە ونىڭ ءتىلىنىڭ اتاۋى. «التاي – تۇرىكتەردىڭ التىن بەسىگى» دەگەن ۇعىم وسىدان شىق­قان. ال ءتاۋراتتا جانە سوعان سۇيەنگەن اۋىزشا اڭىز بويىنشا: تۇرىك – نۇح پايعامباردىڭ ءۇش بالاسىنىڭ ءبىرى يافەتتىڭ سەگىز ۇلىنىڭ ۇلكەنىنىڭ ەسىمى. اڭىز بويىنشا بۇگىنگى تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ ءبارى وسى نۇحتىڭ ۇلى يافەتتىڭ تۇرىك ەسىمدى بالاسىنان وربىگەن ۇرپاق بولىپ شىعادى. اڭىز بىلاي دەيدى: توپان سۋدان امان قالعان نۇح ءۇش بالاسىن ايەلىمەن ءۇش جاققا جىبەرەدى. يافەت ەدىل مەن جايىق وڭىرىنە كەلىپ قونىس تەبەدى. ونىڭ سەگىز ۇلى بولادى: تۇرىك, حازار, ساقالاپ, رۋس, ميڭ, شىن, كەيماري (كەيمال) جانە تاريح (تارەدجا). يافەت ولەرىندە ءوز ورنىنا ۇلكەن ۇلى تۇرىكتى وتىرعىزىپ, وزگە ۇلدارىنا: «سەندەر تۇرىكتى پاتشامىز دەپ مويىنداپ, باعىنىڭدار» دەپ وسيەت ەتەدى. ابىلعازىنىڭ تۇرىك شەجىرەسىندە دە وسىلاي. بۇعان قاراعاندا تۇرىك اتاۋىنىڭ (كىسى ەسىمى نە ەلدىك اتاۋ بولسىن) كەمىندە ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحى بار بولىپ شىعادى.تاريح عىلىمى بۇعان دەيىن «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن ىزدەگەنى بولماسا, تۇرىك حالىقتارىنىڭ شىعۋ تاريحىنا ءمان بەرە قويماعانىن ايتىپ كەتتىك. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, «تۇرىك» – ۇلى دالانى مەكەندەگەن تەكتەس, تىلدەس رۋ-تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇلكەن ەتنوساياسي بىرلەستىكتىڭ اتاۋى. «ءتۇر» (تۇر, تۋر) سوزىنە «ىك» جۇرناعى جالعانۋ ارقىلى (تۇر+ىك) جاسالعان اتاۋ. وسى رەتتە كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ءسوزدىڭ جاراتىلىسىن, ءتۇپ ماعىناسىن زەردەلەمەي, سوزدىكتەردە بار سوزدەردىڭ ۇقساستىعىنان الىپ, «تۇرىك» ءسوزىن «جاساۋشى, ادام», «تاستاۋ, جايىنا قالدىرۋ», «كۇش, قۋات» جانە وسى سياقتى ءارتۇرلى ۇعىمدارعا اپارىپ تەلۋى دە كەزدەسەدى ەكەن. بۇل رەتتە پروفەسسور تۇرىكتانۋشى عالىم ا. ن. كونونوۆتىڭ «تۇرىكتى» قازاقشا «توركىن», موڭعولشا «تۇركىن», بۋرياتشا «ءتورحۇم» سوزدەرىنىڭ ءتۇبىر ۇقساستىعىنان ىزدەۋىن دە قاتەلىك دەپ ەسەپتەپ, ءوزىنىڭ الگىندە ايتىپ كەتكەن تۇجىرىمىن ۇسىنادى.وسى رەتتە عالىم رەسمي تاريحتا ورنىققان تۇرىكتەردىڭ ءتۇپ اتاسى اشىنا (اشينا) دەگەن تانىمعا دا توقتالىپ, بۇلاردىڭ قاتە پىكىر ەكەندىگىن جان-جاقتى دالەلدەيدى. «اشىنا» ەجەلگى تۇرىكتەردىڭ «بۇرىنعى», «اۋەلگى», «العاشقى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن «اشنۇ» («اشىنۇ») دەگەن ءسوزى ەكەندىگىن, تاريحتا قولدانىلاتىن «اشينا تۇرىك» تىركەسى «بۇرىنعى تۇرىك», ياعني «ءبىرىنشى تۇرىك قاعاناتى» دەگەن ءسوز ەكەنىن دالەلدەپ, بەرىك تۇجىرادى.ەندى وسى «تۇرىك حالىقتارى كىمدەر» دەگەن ماسەلەگە كەلەيىك. زەرتتەۋدە بۇعان مول ورىن بەرىلگەن, تاريح عىلىمىندا ورنىققان پىكىرلەردىڭ نەگىزگى ارقاۋىنىڭ جاساندىلىعىن كورسەتە وتىرىپ, ءوز تۇجىرىمدارىن ناقتى دەرەكتەر ارقىلى دالەلدەيدى. ەجەلگى تۇرىكتەكتەستەر ءالى مەملەكەتتەر مەن حالىقتارعا بولىنبەي, رۋ-رۋ, تايپا-تايپا بولىپ جۇرگەندە گەوگرافيالىق-اۋماقتىق ورنالاسۋىنا قاراي, ءوزارا: «عۇزدار, ياعني وزەن-سۋ بويىنداعىلار», «دالالىقتار, ياعني قىپشاقتار» جانە «ورمان ادامدارى, ياعني اعاش ەرى» اتالىپ, ءۇش بىرلەستىك قۇراعان. وسىنىڭ عۇزدارى ءوز تاراپىنان ءىش عۇزدار جانە تىس عۇزدار بولىپ ەكىگە بولىنگەن. ىشكى عۇزدار باتىسقا قاراي ءورىس كەڭەيتىپ, قارا تەڭىز جاعالاۋىن تۇگەلدەي يەمدەنەدى, الدىڭعى جانە كىشى ازياعا وتەدى. ەۋروپالىقتاردىڭ «سكيفتەر» دەپ جۇرگەندەرى وسى ىشكى عۇزدار. سىرتقى عۇزدار كاسپي تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس بەتىن مەكەندەگەن, ولار پارسىلار بەرگەن «ساق» اتاۋىمەن تاريحتا بەلگىلى.زەرتتەۋشى اسا كوڭىل بولگەن تاعى ءبىر ماسەلەسى سول – «ساق» اتاۋىنىڭ شىعۋ ءمانىسى. ونىڭ ءبىر كەزدە قۇل يەلەنۋشى مەملەكەت قۇرعان كونە شۋمەرلەردىڭ «ساگ» دەگەن سوزىنەن شىققاندىعىن, اۋەلدە «قۇل» دەگەن ماعىنادا بولعانىمەن, كەلە-كەلە «قىراعى, كۇزەتشى, قورعاۋشى, قاراۋىل» دەگەن مانگە اينالعاندىعىن ايتادى. تاريحقا تۇرىك حالقىنىڭ اتى وزگەرىپ پارسىشا «ساق» (گرەكتەرشە – «سكيف») بولىپ ەنگەنىمەن, جەرىنىڭ اتاۋى سول كۇيىندە ساقتالىپ بۇگىنگە جەتتى, ول – تۇران.اڭىزدارعا, ارحەولوگيا, لينگۆيس­تيكا, تاريح دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, تۇرىك-ساقتاردى وسىلاي تەگى, ءتىلى, قۇرامى, تارماقتالۋى, اتاۋى, شارۋاشىلىعى, قونىستانۋى, قونىس اۋدارۋلارى تۇرعىسىنان جان-جاقتى بۇتارلاپ تالداپ, تاريحشى ماماندار ايتقان الۋان پىكىرلەردى تۇتاستاي دەرلىك قامتىپ, سارالاي كەلە وزىنشە وي ءتۇيىپ, ءتىپتى تىڭ پىكىرلەر ۇسىنعان زەرتتەۋشى ق.سالعارا ۇلى: «تۇرىك-ساقتاردا مەملەكەت بولدى ما, جوق پا؟» دەگەن تاعى ءبىر ءتۇيىندى ماسەلەگە دە توقتالادى. كەڭەستىك تاريح بايىرعى تۇرعىنداردىڭ بىرلەستىگى – تايپالار وداعى بولعان دەۋ­مەن شەكتەلەدى. ال سوندا وسىنداي بىرنەشە تايپانىڭ باسىن بىرىكتىرگەن وداق «ءتورت قۇبىلانىڭ پاتشاسى» اتان­عان كيردىڭ, بۇكىل كىشى ازيانى بيلەپ-توستەگەن ءداريدىڭ, ۇلى جاۋگەر ماكەدونسكيدىڭ جاسانىپ كەلگەن جو­رىعىن قالاي قايتارا العان دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ەۋروپالىق عالىمدار كوش­كىنشىلەر مەملەكەتىنە «دالالىق» دەگەن انىقتاۋىش قوسىپ اتاعان, سول ار­قىلى ونىڭ وتىرىقشى ەلدەر ۇعى­­­­­مىن­داعى مەملەكەتتەن وزگەشەلىگىن كور­سەت­كەن. ق. سالعارا ۇلى وسىعان سۇيەنىپ تۇرىك-ساقتاردا مەملەكەت بولدى دەپ تۇجىرادى.دالالىق مەملەكەتتە بار بيلىك ءبىر قولعا – ۇلى حانعا ( ۇلىع حان) شوعىر­لانعان. ونىڭ جانىندا حان كەڭەسى بولعان. ءىرى مەملەكەتتىك ماسەلەلەر وسى كەڭەستە تالقىلانىپ شەشىلگەن. ۇلى حان مەملەكەتتى ءۇش اۋماققا ءبولىپ, ونى بالالارى مەن باۋىرلارىنىڭ باسقارۋىنا بەرگەن. ولار كىشى حان (كىشىگ حان) دەپ اتالعان. كىشى حان قاراۋىنداعى اۋماق تا بىرنەشە ايماققا بولىنەدى, ايماق تايپالاردان قۇرالادى, تايپالار رۋلارعا جىكتەلەدى. بۇل – ءار زامانادا ءبىرىنىڭ ورنىنا ءبىر كەلگەن تۇرىك-ساق مەملەكەتتەرىنىڭ بارىنە ورتاق بەلگى. بۇلايشا بيلەۋ ءداستۇرى ۇزىلمەي كەلىپ, قا­زاق حاندىعى تۇسىندا دا ءۇش جۇزگە ءبو­لىنۋ ارقىلى جالعاسىن تاپقانى بەلگىلى.«شىعىستاعى تۇرىكتەر» كىتابى ۇلى دالانىڭ شىعىسىندا ءومىر سۇرگەن مۇڭ­عۇل جانە تاتار, سونداي-اق ولارمەن قوڭسىلاس, ارالاس-قۇرالاس بولعان باسقا دا بايىرعى تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحىن سارالاۋعا ارنالعان.«رەسمي تاريحتا كۇللى تۇرىك حالىق­تارىنىڭ اتاتەگى دەپ تانىلعان سيۋڭنۋ (حۋننۋ, حۋن, عۇن) حالىقتارى تۋرالى ەكى-ءۇش عاسىر بويى ۇزبەي جازىلىپ كەلە جاتقانىمەن, ولاردىڭ تاريحى تولىق قامتىلىپ, تەگى انىقتالدى, كىمنىڭ كىم ەكەنى اشىلدى دەي المايمىز», دەيدى ق. سالعارا ۇلى. سيۋڭنۋ حريستيانشا جىل ساناۋعا دەيىنگى ءىىى عاسىرداعى وقيعالارعا قاتىستى قىتايلار بەرگەن اتاۋ, ماعىناسى – «وركوكىرەك قۇل, كەكتى قۇل» دەگەنگە سايا­دى, ياعني حالىقتىڭ ءتول اتاۋى ەمەس. دەمەك, كونە قىتايلاردىڭ وعان دەيىن بۇل حالىقتى بىلمەگەنى, قوڭسى قونىپ, ءوزارا ارالاسپاعان دەگەن تىڭ وي تۋىندايدى. تالاي زەرتتەۋشى حالىقتاردىڭ تەگىن انىقتاۋدا قىتايلار بەرگەن اتاۋلاردى دىبىس ۇندەستىگىنە ۇقساس سوزدەردەن ىزدەپ اداسىپ ءجۇر. وسىعان وراي سيۋڭنۋلاردىڭ تەگى تۇرىكتەر, موڭعولدار, فيندەر, سلاۆياندار دەگەن پىكىرلەر بار ەكەن.ق. سالعارا ۇلى وسىعان بايلانىستى ەڭبەكتەردى, ونىڭ ىشىندە راشيد اد-ءديننىڭ, ابىلعازىنىڭ جانە ءبىرسىپىرا عالىمدار تۇجىرىمىن سارالاي كەلە, ەجەلگى مىڭعۇلدار اۋەلگىدە قازىرگى قازاقستان جەرىن مەكەندەگەنىن, جازدا ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋدى جايلاپ, سىردىڭ ساعاسىن, بورسىق قۇمىن قىستاعانىن العا تارتادى. مىڭعۇلدار مەن تاتارلاردىڭ تەگى ءبىر تۇرىك تەكتەس حالىقتار ەكەندىگىن دالەلدەيدى. قىتايلار مىڭعۇلداردى «سيۋڭنۋ», تاتارلاردى «دۋنحۋ» («شىعىستاعى جابايىلار») دەپ اتاعانىن كورسەتەدى. قازىرگى رەسمي تاريحتا ايتىلىپ جۇرگەنىندەي, «سيۋڭنۋ» اتاۋىنىڭ بالاماسى «تۇرىك» تە, «عۇن» دا ەمەس, «مىڭعۇل», ياعني سيۋڭنۋ ءسوزى وسى مىڭعۇل اتاۋىنىڭ قىتايشا اۋدارماسى. سوندىقتان ەندىگى جەردە حالىقتىڭ اتاۋىن «عۇن» دەمەي, ءوزىنىڭ ءتول اتاۋىمەن «مىڭعۇل» دەپ اتاۋ كەرەك دەگەندى ايتادى اۆتور.وسى ورايدا بۇل مىڭعۇلدىڭ قازىرگى موڭعولدارعا قاتىسى بار ما دەگەن ساۋال الدان شىعادى. مۇنىڭ ەكەۋى دە ءتۇبى ءبىر تۇرىك تەكتەس حالىقتار, بىراق ەجەلگى مىڭعۇلدار (سيۋڭنۋ) ءبىرىڭ­عاي تۇرىك تەكتى حالىقتان قۇرالسا, كەيىن موڭعول اتانعاندار مىڭعۇل, تاتار, كيدان, تۋنگۋس-ءمانجۋر تايپالارىنان قۇرالادى, ءتىل ەرەكشەلىكتەرى دە ايتارلىقتاي. ەجەلگى مىڭعۇلدار ءتاڭىر دىنىندە بولسا, قازىرگى موڭعولدار بۋددا دىنىندە. ەجەلگى مىڭعۇلداردىڭ مەملەكەتتىك تاريحى حريستيان ەراسىنا دەيىنگى ءۇىى عاسىردان باستالىپ, جاڭاشا جىل ساناۋدىڭ ءى عاسىرىنىڭ سوڭىندا اياقتالادى. مىڭعۇلداردى (سيۋڭنۋلاردى) جاڭاشا جىل ساناۋدىڭ 93 جىلى قىتايلار قىرعىنعا ۇشىرا­تادى, سودان امان قالعان ولاردىڭ ءبىر بولىگى قاشىپ بارىپ, التاي تاۋىنىڭ «ەرگەنە-قون» دەپ اتالعان ءبىر قۋىسىن پانالايدى. تاريحقا «موڭعول» دەگەن اتپەن تانىلعان حالىقتىڭ تاريحى, مىنە, وسىدان, ەرگەنەقوندىقتاردان باس­تالادى. «مىڭعۇل» ءسوزىن بۇرمالاپ, ءتىل ەرەكشەلىگىنە قاراي «موڭعولعا» اينالدىرىپ جۇرگەن شەتەلدىك تاريحشىلار. كەيىن ەرگەنەقوندىقتار تاريحى ءحىىى عا­سىردا نەگىزىن شىڭعىس حان قالاعان موڭعول يمپەرياسىنا جالعاسادى.سيۋڭنۋلار (مۇڭعۇلدار) مەملە­­كەتىندە اتا-بابا داستۇرىنە نەگىزدەلگەن ءوز زاڭدارى بولىپتى. قىتايدىڭ كونە جازبالارى ارقىلى جەتكەن بۇل زاڭنىڭ باپتارى ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەردى بيلەگەن بۋمىن قاعاننىڭ, ءحىىى عاسىرداعى شىعىس حاننىڭ, ءحۇىىى عاسىرداعى قازاق تاۋكە حاننىڭ زاڭدارىمەن تامىرلاسىپ جاتۋى نازار اۋدارتادى. سيۋڭنۋ (مۇڭعۇل) زاڭى بويىنشا: ادامدى ءولىمشى ەتىپ جارالاۋ ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى; ۇرلىق جاساۋ – مال-م ۇلىكتى تاركىلەۋگە سوقتىرادى; جەڭىل قىلمىس جاساۋ – بەتىن تىلۋگە (قازاقتىڭ «بەتىڭ تىلىڭگىر» دەيتىن قارعىسىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز) ۇيعارىلادى جانە وسى سياقتى باپتارى بار.ق. سالعارا ۇلى سيۋڭنۋ جانە ءسيانبي يمپەريالارىنىڭ جۇرتىندا پايدا بولعان ون التى مەملەكەتتىڭ تاريحىنان دا مول مالىمەت بەرەدى. بۇل دا قازاق تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى ءسوز بولماعان تىڭ تاقىرىپ.رەسمي تاريح سكيف-ساقتارمەن قاتار ءۇندى-ەۋروپالىق تىلدەس حالىقتارعا جاتقىزعانداردىڭ ءبىرى – ۋسۇندار. ءتىپتى ولاردى گەرمان تايپالارىنا, ورىس­تاردىڭ تەگىنە جاتقىزعان عالىمدار دا بارشىلىق ەكەن. قىتاي جازبالارى ولاردى سيۋڭنۋلارعا ۇقسايدى دەپ كورسەتكەن. ۋسۇنداردىڭ كورشىلەرىنىڭ ءبارى تۇرىك تىلدەس حالىقتار ەكەندىگىن انىقتاعان زەرتتەۋشى ۋسۇنداردى دا تۇرىك حالقىنا جاتقىزادى. بىراق ولاردىڭ تىلىندە ءۇندى-ەۋروپا حالىقتارى تىلدەرىنىڭ بەلگىسى, ءتىپتى جەكەلەگەن سوزدەر دە جوق.بۇدان باسقا, قىتايشا «ۋ-سۇن» ءسوزى «قارانىڭ ۇرپاعى» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. تۇرىك حالىقتارىنىڭ ىشىندە قىپشاقتار عانا وزدەرىن قونىستانۋ رەتىنە قاراي بەس تۇسكە بولگەنى بەلگىلى. ۋسۇنداردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى دا سارى ءۇيسىن جانە قارا ءۇيسىن بولىپ جىكتەلەدى. وسىنداي جاناما دەرەكتەردى قورىتا كەلە ق. سالعارا ۇلى ۋسۇندار تۇرىك حالقىنا جاتادى, سولتۇستىك قىپشاقتار بىرلەستىگىنەن, ياعني قارا قىپشاقتاردان شىققان دەگەن قورىتىندى جاسايدى.مىڭعۇلدار (سيۋڭنۋلار) مەملەكەتى سياقتى ۋسۇندار مەملەكەتىنىڭ قۇلاۋىنا دا قىتايدىڭ «يمپەراتور قىزى» اتانعان ب ۇلىكشىل قىزدارى باستى ءرول اتقارعان. بۇل رەتتە عالىم كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋىن «كوشكىنشىلەر مەملەكەتىن قۇلاتۋداعى «يمپەراتور قىزدارىنىڭ» ءرولى» دەپ اتاپ, ولاردىڭ تۇرىك حالىقتارى مەملەكەتتەرىن قۇلاتىپ, حالقىن قىتايلار بودانىنا قالاي اينالدىرعان استىرتىن ارەكەتتەرىن اشكەرەلەۋگە ارناعان. اۆتور تاريحي وقيعالاردى قىتاي دەرەككوزدەرى ارقىلى بايانداعاندا وسىناۋ تاريح ورەسىندە بىردە ورلەپ, بىردە قۇلدىراعان تەگى ءبىر تۋىس حالىقتار بيلەۋشىلەرىنىڭ ءوزارا قىرقىسۋىنا قىتايلاردىڭ ىقپالى كوپ بولعانىنا, «جابايىلاردى جابايىلاردىڭ قولىمەن قىرعىنعا ۇشىراتۋ» جىمىسقى سايا­ساتىنا, ولاردىڭ مەملەكەتتەرىن جويىپ, ءوز مەملەكەتتەرىن كۇشەيتىپ وتىر­عانىنا, وسى رەتتە ارنايى جانسىز­دىق­قا دايىنداعان قىزدارىن «يمپەرا­تور قىزى» ەدى دەپ كوشكىنشى ەلدىڭ بيلەۋ­شىلەرىنە ايەلدىككە بەرىپ, ەل اراسىندا ىرىتكى سالۋ ارقىلى داۋىرلەپ تۇرعان دالالىق يمپەريالاردى قۇلاتىپ, حالقىن قىتايدىڭ بودانىنا اينالۋىنا ءماجبۇر ەتكەنىن دەرەكتى ايعاقتارمەن كوز جەتكىزە دالەلدەيدى. وسى جايلاردى عالىم رەسەيدىڭ قازاقتاردى ءوز بوداندىعىنا اينالدىرۋدا قولدانعان, تۇتاس قازاق ەلىن اۋەلى بىرنەشە ۇساق حاندىققا, ودان ءارى حاندىقتى جويىپ, ايماقتارعا بولشەكتەپ, قازاق حالقىنىڭ كۇشىن بىتىراتىپ جىبەرگەن ءادىس-ايلاسىمەن شەندەستىرەدى.ەندى «ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەر» كىتابىنا توقتالساق, بۇل الەمگە ايگىلى تۇرىك قاعاناتىن قۇرعان تۇرىكتەر تاريحىنا ارنالعان. اۆتور مۇندا دا تۇپنۇسقالىق دەرەككوزدەردى سارالاي وتىرىپ, وسىعان دەيىن قالىپتاسقان ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىك اياسىنان شىعىپ, سونى سۇرلەۋگە تۇسەدى.رەسمي تاريحتا ءۇى عاسىردا, ياعني 545 جىلى تۇرىكتەر قۇرعان مەملەكەت تۇرىك قاعاناتى دەپ اتالعانىمەن, ولار ءوز مەملەكەتىن «ماڭگى ەل» دەپ اتاعان. قاعاناتتى قۇرۋشىلار رەسمي تاريحتا ايتىلىپ جۇرگەنىندەي التاي تاۋىنىڭ ەرگەنە-قون دەگەن جەرىنەن شىققاندار ەمەس ەكەن. ولاردىڭ اتالارى بارىپ پانالاعان «التىن تاۋ» گاۋشاننىڭ سىرتىندا ورنالاسقان بوعدا تاۋى. وسى تاۋدان شىعىپ, اتاقتى تۇرىك قاعاناتىن قۇرعاندار دا رەسمي تاريحتا ايتىلىپ جۇرگەنىندەي, تۇرىكتەردىڭ اتاتەگى ەمەس, ءبىر بۇتاعى عانا ەكەنىن دالەلدەيدى. قاعاناتتىڭ العاشقى ءۇش بيلەۋشىسى: بۋمىن (مومىن), ءىستىمي (ىستى-بي) جانە مۇقان (ديزابۋل) قاعاندار جونىندە دە مول دەرەكتەر بەرەدى. بۇرىن بولعان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى تۇرىك قاعاناتىنىڭ السىرەۋى ءتورتىنشى قاعان تاسپار (توبو) قاعان قايتىس بولعاننان كەيىن باستالادى. بۇعان بيلىك توڭىرەگىنە «اقىلگوي» كەڭەسشىلىككە كىرىپ العان قىتاي جانسىزدارى «زور ۇلەس» قوسادى. اعايىندىلار اراسىندا ورشىتىلگەن تاق تالاسىنان اۋىسقان بيلىك سىمو قاعاننىڭ قولىنا تيگەندە ول «ءوز تايپاسىنىڭ اتىنان كوك ۇلىنىڭ تەرىستىك شەكاراسىن ۇرپاقتان ۇرپاققا تاڭ مەملەكەتى ءۇشىن يت بولىپ ءۇرىپ قورعاۋعا ۋادە بەرۋىمەن» قاعاناتتىڭ كۇنىن قاراڭ ەتەدى, تاۋەلسىزدىكتەرى ءۇشىن باس كوتەرگەن قانداستارىن يتشە تالاپ, قانسىراتىپ وتىردى. قىتايلار «جابايىلاردى جابايىلاردىڭ قولمەن قۇرتۋ» ساياساتىن وسىلاي دايەكتى جۇرگىزگەن. ورحون ەسكەرتكىشىنىڭ ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كوشىرمەسىندە جازىل­عان كۇلتەگىن باتىردىڭ: «تۇرىك حالقى تابعاش جۇرتىنا تەكتى ۇلدارى قۇل بولدى, پاك قىزدارى كۇڭ بولدى. تۇرىك بەكتەرى «تۇرىك» اتىن جوعالتىپ, تابعاش بەكتەردىڭ تابعاش اتىن تۇتىنىپ, تابعاش قاعانعا باعىندى. ەلۋ جىل ءىسىن, كۇشىن سوعان بەردى» دەپ كۇيىنەتىنى سول زار زامان. باتىستا ۆيزانتيا مەن پار­سى­نى دىرىلدەتىپ, شىعىستا قىتايعا سالىق تولەتكىزىپ, بوداندىعىندا ۇستاپ, شىعىستا حينگان تاۋلارىنان باتىستا قارا تەڭىزگە دەيىنگى بايتاق جەردى الىپ جاتقان تۇرىك يمپەرياسىنىڭ داۋرەنى وسىلاي اياقتالادى.وسى رەتتە ەكىنشى شىعىس تۇرىك قاعاناتىن قۇرعان قۇتلىعقا اقىلشى بولعان ءيۋان-ءجىن (يۋان-چجەن) مەن توڭۇكوك (تۋنيۋيگۋ) ءبىر ادام با الدە ەكى كىسى مە دەگەن ساۋالعا ولاردىڭ ەكى كىسى ەكەندىكتەرىن دالەلدەپ, نۇكتە قويعانداي بولادى. سونىمەن قاتار, قۇتلىعتىڭ ولگەن جىلى 693 جىل ەمەس, 691 جىل ەكەندىگىنە دالەل كەلتىرىلەدى.ق. سالعارا ۇلى ۇسىناتىن تاعى ءبىر تىڭ وي: «داناگوي توڭۇكوك پەن قورقىت اتا ەكەۋىن ءبىر ادام» دەگەن بولجام. عالىم ەكەۋىنىڭ ومىرىندەگى ۇقساستىقتارىن جانە ايىرماشىلىقتارىن سالىستىرا وتىرىپ, جان-جاقتى سارالايدى. توڭۇكوك تە, قورقىت تا ولاردىڭ ءتول ەسىمدەرى ەمەس, لاقاپ اتى بولسا كەرەك. وسى رەتتەگى ءبىر قيىنشىلىق – قىتاي جازبالارىندا تاريحي كىسى اتتارىنىڭ بۇرمالانىپ, قىتايشا بەرىلۋىندە. ەكەۋى دە ءبىر كەزەڭنىڭ پەرزەنتى – ءۇىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە تۋىپ, ءۇىىى عاسىردىڭ باسىندا قايتىس بولادى. ەكەۋى دە وعىز تايپاسىنان. ەكەۋى دە ءۇش حانعا ءۋازىر-كەڭەسشىلىك قىزمەت ەتەدى. بۇل ەكەۋى ءۋازىر بولعان حانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى دە بىردەي. تەك ايىرماشىلىقتارى: اڭىز بويىنشا قورقىت سىر بويىندا, توڭۇكوك التايدا كوز جۇمعان. بىراق ماعجان جۇماباەۆتىڭ «قورقىت» داس­تانىندا ونىڭ التايدان كەتكەنى ايتىلعان. بۇگىنگى ناقتىسى – قورقىتتىڭ مازارى قازاقستاندا سىر بويىندا, توڭۇكوكتىكى – موڭعوليادا. بىراق تۇرىك حالىقتارىندا ايگىلى ادامداردىڭ مازارى بىرنەشە جەردە بولا بەرەتىنىن ەستە ۇستايىق. ماسەلەن وسى قورقىتتىڭ مازارى داعىستاندا دەربەنتتە دە بار. قوبىلاندىنىڭ, ماناستىڭ مازارلارى دا بىرنەشەۋ. جالپى, عالىمدار قورقىتتىڭ ومىردە بولعان ادام ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيدى.ءسوزىمىزدى قورىتا ايتار بولساق, جازۋشى-تاريحشى عالىم قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ وتىز جىلدىق ىزدەنى­سىنىڭ قورىتىندىسىنداي ءۇش تومدىق ەڭبەگى تاريحشى ماماندار تاراپىنان سارالانىپ, باعاسى بەرىلۋگە لايىق. بۇل ەڭبەكتىڭ باس­تى ەرەكشەلىگى – تۇرىك حالىقتارىنىڭ كونە تاريحىن زەرتتەگەن ەۋروپالىق تا, رەسەيلىك تە, كەڭەستىك تە تاريحشىلار ايتقان, كەسىپ-ءپىشىلدى, اقيقاتى وسى دەيتىن تۇجىرىمدارعا بىرىڭعاي باس شۇلعي بەرمەۋى, ءاربىر تۇجىرىمدى, تۇرىك حالقىنىڭ ءتول پەرزەنتى رەتىندە وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ جاڭاشا پايىمداردى العا تارتۋى جانە ونى ناقتى تاريحي دەرەكتەرمەن نەگىزدەپ وتىرۋى. بۇل رەتتە ول شەتەلدىك, اسىرەسە, قىتايلىق دەرەككوزدەرىنە سۇيەنگەنىمەن, ولارعا دا سىن كوزىمەن قارايدى. استامشىل استارىن اڭدايدى, حالىقتىڭ اۋىزشا تاريحىنىڭ دەرەكتەرىمەن سالىستىرا قاراستىرادى. بۇرىن ايتىلماعان توسىن پىكىرلەر, باتىل بولجامدار, جاڭا تۇجىرىمدار كوپ. ەندى وسى جاڭالىقتار تۇرىكتەردىڭ كونە تاريحىن جاڭاشا پايىمداۋعا, تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا ۇرپاعىن جاڭاشا كوزقاراستارمەن تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.

اقايدار ىسىم ۇلى,جۋرناليست-زاڭگەر,قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى.استانا.