قازاقتىڭ كەڭدىگىنەن كەمدىگى بار ما, شىركىن! سوڭعى اسىم ەتىن قوناعىنا ساقتاپ, سۇراعانعا اۋزىنداعىسىن جىرىپ بەرىپ, ءوزى اش جۇرۋگە ءازىر مۇنداي ءمارت حالىق بۇل جالعاندا جوق تا شىعار. التى كۇن دىم سىزباي اشقۇرساق جۇرسە دە جۇگىن ارقالاپ بالپ-بالپ كۇيىس قايتارىپ تارتا بەرەتىن ناعىز نار سياقتى عوي, نار سياقتى. ءبىزدىڭ اۋىلدا سونداي ءبىر الپىسباي دەگەن نار ازامات بولدى. ءوزى ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ىسمەر ءارى ايدىك ەتىكشى ەدى. سول ونەرىمەن سوناۋ اشتىق جىلدارى بۇكىل اۋلەتىن اسىراپ امان ساقتاپ قالدى.
قازاقتىڭ كەڭدىگىنەن كەمدىگى بار ما, شىركىن! سوڭعى اسىم ەتىن قوناعىنا ساقتاپ, سۇراعانعا اۋزىنداعىسىن جىرىپ بەرىپ, ءوزى اش جۇرۋگە ءازىر مۇنداي ءمارت حالىق بۇل جالعاندا جوق تا شىعار. التى كۇن دىم سىزباي اشقۇرساق جۇرسە دە جۇگىن ارقالاپ بالپ-بالپ كۇيىس قايتارىپ تارتا بەرەتىن ناعىز نار سياقتى عوي, نار سياقتى. ءبىزدىڭ اۋىلدا سونداي ءبىر الپىسباي دەگەن نار ازامات بولدى. ءوزى ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ىسمەر ءارى ايدىك ەتىكشى ەدى. سول ونەرىمەن سوناۋ اشتىق جىلدارى بۇكىل اۋلەتىن اسىراپ امان ساقتاپ قالدى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا دا سول ونەرى كادەگە اسىپ, اسكەر جاسىنان اسىپ كەتكەنىنە قاراماستان وبلىس ورتالىعىنداعى مايدانگەرلەرگە كيىم تىگەتىن ارتەلگە شاقىرتىپ الىنىپ, ەڭبەك جاۋىنگەرى رەتىندە شەبەرحانادا جۇمىس ىستەدى. كەۋدەسىن وققا توسىپ, وتقا كىرىپ, قان شەشىپ جۇرگەن ساربازدار ءۇشىن تون ءپىشىپ, ەتىك تىكتى. وتباسىن قالاعا كوشىرىپ الىپ, ءتورت-بەس بالاسىمەن پاتەر جالداپ تۇردى.
كەيىن اسۇيىندە جالعىز باستى يەسى جاتاتىن ءبىر بولمەلى پاتەردە تۇرعاندا كوكشەتاۋ قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ جەتىنشى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن مەن كەلىپ سىعىلىستىم. العاش تۇرعان ءۇيىم جايسىزداۋ بولعان سوڭ اكەم ءوز اۋىلمىزدىڭ ادامى عوي دەپ مەنى وسى كىسىلەرگە اكەپ ورنالاستىردى. ءوزىنىڭ ءتورت بالاسىنىڭ ۇستىنە بىلتىر تۇرمىسقا بەرگەن قىزىنىڭ قايىن ءسىڭلىسى, ءبىر جاماعايىننىڭ پەدۋچيليششەنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقيتىن بالاسى جانە بار. «ساركەنىڭنىڭ ساباق قاراۋىنا قيىندىق تۋادى دەمەسەك, التاۋ سىيعان جەرگە جەتەۋ دە سىيادى عوي. ءبىزدىڭ ۇيگە قويساڭ قوي, ءوز بالالارىم نە ءىشىپ, نە جەسە, ول دا سونى ءىشىپ, سونى جەپ جۇرە بەرەدى عوي» دەپتى وتاعاسى اكەمە.
ءبىر عاجابى, الەكەڭ مەن بايبىشەسى ءبانۋ اپا ءوز بالالارىنان تالىمدى كەم كورگەن جوق. قايتا ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ەكى ۇلىنا مەنىڭ ۇقىپتىلىعىمدى, ۇسىناقتىلىعىمدى, وقۋعا دەگەن ىنتامدى ۇلگى ەتىپ, ونەگە عىپ وتىرادى. ءۇش سىنىپ تومەن وقىعانىمەن, ۇلكەنى مەنىمەن تۇيدەي قۇرداس, ەكىنشىسى ەكى جاستاي كىشى, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە جۇرەمىز, ءبىر توسەكتە جاتامىز. كەيدە قوناق كوبەيىپ كەتكەندە ۇشەۋىمىز دە ەسىكتىڭ اۋزىنا ىسىرىلىپ قالامىز.
ال قازاقتىڭ ءۇيى قاشان قوناقسىز بولعان. بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى اۋىلداردان كەرەك-جاراعىن ىزدەگەندەر كۇن قۇرعاتپاي اعىلىپ كەلەدى دە جاتادى. قازىرگىدەي اۆتوكولىك جوق, ات جەگىپ كەلگەندەردىڭ كوبى قوراسى كەڭ وسى ۇيگە قيسايا كەتەدى. سوندىقتان, قارا قازان وتتان ءبىر تۇسپەيدى. ەت اسىپ, ساماۋىر قويىپ, باۋىرساق ءپىسىرىپ باكەنە بويلى ءوزى قولتوقپاقتاي عانا ءبانۋ اپانىڭ ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن قارا جانىنا ءبىر دامىل جوق. كەيدە كىشى قىزى ءشامشيا ءالى قولقاناتقا جاراي قويماعان شەشەيدى قاراداي ايايسىڭ. بىراق قوناقتى قۇت كورىپ, ونسىز وتىرا المايتىن قازاق مۇنى بەينەت ەمەس, مىندەت دەپ ءبىلىپ, ونداي ەڭبەكتى ەلەۋشى مە ەدى!؟
الپەكەڭ ارشىن بويلى, اتان جىلىكتى, اتپال ازامات بولاتىن. كوبىنە جۇمىستان كەلگەن سوڭ دا دەم الماي, قولقا سالۋشىلاردىڭ بۇيىمتايىن ورىنداپ, ايەلدەردىڭ ءساندى ءتۋفليى مەن شوڭقايما ەتىكتەرىن ۇيدە تىگەتىن. كەيدە ونىڭ شالت قيمىلى مەن شالىمدىلىعىنا, شەبەر ورنەكتەرىنە تاڭدانىپ, قاسىندا ۇزاق وتىرىپ قالاتىنمىن. «ەتىكشىگە جولاما, ءسوزى تيەر وزىڭە, ءبىزى تيەر كوزىڭە» دەگەندى ەلەمەي, ونەرىنە زەر سالىپ, دەن قويعانىمدى ۇناتاتىن ول «قولىڭنىڭ ەپسەكتىگى ءتاپ-ءتاۋىر, كانە, مىنا باستامانى سەن قايىپ تىگىپ كورشى» دەپ ارا-تۇرا ماعان دا جۇمىس بەرىپ قوياتىن.
زاۋدە ءبىر موينى تالىپ شارشاعاندا ورىندىعىندا وتىرىپ ەڭسەسىن تىكتەپ, ەكى قولىن ەكى جاققا جايىپ جىبەرىپ شالقايىپ, قايتا قازديا قاپ:
– كانە, كەنجەبولات مىرزانىڭ ميراسقورى, بىردەڭە وقىشى, تىڭداپ ءبىر تىنىعايىن, – دەيتىن ارا-تۇرا. تىلەگىن ەكى ەتپەي, «ەر تارعىن» نەمەسە «قوبىلاندى باتىر» جىرلارىنان ءۇزىندىنى زاۋلاتا جونەلەتىنمىن. كەيدە قوناق كەلگەندە (كەلمەيتىن كۇن سيرەك) اس پىسكەنشە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, «مىنا مىرزانىڭ ۇرپاعى باتىرلار جىرىن ناشىنە كەلتىرىپ, جاقسى وقيدى» دەپ, مەنى سارناتىپ قويادى. ۇلكەندەردىڭ جاقسى وقيدى ەكەنسىڭ دەگەن ماقتاۋىنا ءماز بولىپ, مەن بەيباق سودان باستاپ ولەڭ-جىرلاردى ىزدەپ جۇرەتىن بولدىم. «الپامىس», «قامبار باتىر», «قاراساي-قازي», «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدى» ءتامامداپ, جاڭا جارىق كورگەن «اقبوپە», «قۇرالاي سۇلۋ» سياقتى داستاندارعا شىقتىم. قۇرداسىم قۋانىشتىڭ ولەڭ-جىرمەن جۇمىسى جوق, ال ءىنىسى جۇماعات باسى قازانداي بوپ, كوزى باجىرايىپ, قۇلاعى قالقيىپ, اڭگىمە بىتكەنگە ۇيدى دا وتىرادى.
ءبىر كۇنى قولىما ايتباي حانگەلديننىڭ جەكە كىتاپ بوپ شىققان «اقان سەرى – اقتوقتى» داستانى ءتۇسىپ, كەشكىسىن قوناقتارعا سونى وقىپ بەرمەيمىن بە. كوبى اقان اعاڭنىڭ كوزىن كورگەن, ءسوزىن تىڭداعان, ءسانىن قىزىقتاپ, ءانىن تاماشالاعان قاريالار گۋىلدەسىپ, اڭگىمە كۇبىسىن گۇمپ-گۇمپ پىسە جونەلگەنى عوي.
– وسى اقان-اعاڭنىڭ پەرىنىڭ قىزىمەن ءجۇردى دەگەنى نە ءسوز؟ – دەپ قالدى ءبىر قوناق.
– تەك, پەرىسى نە, پەريزات ەمەس پە! – دەپ تۇزەتتى ونى ەكىنشىسى.
– جارايدى, پەريزات بولسا پەريزات بولسىن, ال سەرىنىڭ سونىمەن كوڭىلدەس بولعانى شىن با, ءوزى؟
– اقان-اعاڭمەن قادىرلەس قۇتتىباي ءادىل بالۋان بىردە ازىلدەپ سەرىگە:
– اقان-اي, بۇرىنعىداي ءوڭىڭ جوق پا؟
ىلعي ويدا جۇرەسىڭ, ءدوڭىڭ جوق پا؟
بار دەيدى ءبىر باسىڭدا ءۇش پەريزات,
اعاڭا كەمپىرىنەن ءجونى جوق پا؟ – دەگەندە, سەرى ج ۇلىپ العانداي شالت جاۋاپ قايتارىپ:
– ارعى اتاڭ مالباعار باتىر ەكەن,
اداعاڭ ءاربىر ىستەن قاپىل ەكەن,
قازاقتىڭ قارا اقىماعى قايدا دەسەم,
جيىلىپ قۇتتىبايدا جاتىر ەكەن, – دەپ قاتتى شامدانىپتى دەگەن ءسوز بار. سوعان قاراعاندا الگى سىبىس سانقوي سال, سىرباز سەرىنى كورە المايتىن كۇنشىل وڭەزدەردىڭ وسەگى بولۋى دا مۇمكىن, – دەپ ءسال كىدىرگەن كەلەسى قاريا ءسوزىن ءارى قاراي ساباقتاپ: – بىراق ءبىز كورگەن اقان-اعاڭنىڭ وزگەلەردەن وعاش ءبىر مىنەزى بولاتىن. كۇندىز قوناقتا ءماجىلىس قۇرىپ, شەشىلە سويلەپ, كوسىلە كەڭەسىپ, ارا-اراسىندا ءان سالىپ وتىرىستى قىزدىرىپ وتىراتىن سەرى كۇن باتقان سوڭ تۇسكەن ۇيىنە قونباي, كول جاعاسىنا, نە ورمان اراسىنا بارىپ تۇنەپ كەلەتىن. سوندا مىنگەن اتىنا ىلەسىپ جۇرەتىن ءتورت-بەس ساياق سوڭىنان قالماي ەرە جونەلەتىن. كەيبىر سۋماڭ سوزدىلەر سول ساياقتاردى كوزگە كورىنبەي پەرىنىڭ قىزدارى ءمىنىپ جۇرەدى دەپ سىپسىڭداساتىن. مەنىڭشە, كىرپياز كىسى ءيىس-قوڭىسى بار باسقا بىرەۋدىڭ توسەگىنە جاتقاننان گورى تازا اۋادا, تابيعات اياسىندا تۇنەگەندى قالايتىن بولسا كەرەك. جارىقتىق جانە جانىنداعىلارمەن تىزەلەسىپ وتىرماي, ارادا ورىن قالدىرۋشى ەدى عوي. سونىسىن دا ءسوز قىلىپ, ەكى جاعىندا ەكى پەريزات وتىرادى ەكەن دەپ وسەكتەيتىن. ايتپەسە, ونىڭ پەريزاتىن كورگەن ءتىرى پەندە جوق.
– جو-جوق, كەيىنىرەك كورگەن ءبىر كىسى بولىپتى, – دەپ اڭگىمەگە ءۇي يەسى الپاعاڭنىڭ ءوزى ارالاستى. – ۇمىتپاسام, اتى ءابىش بولۋى كەرەك. سول شاماسى مىنا سارى بالاعا ناعاشى دا بوپ كەلەتىن شىعار, – دەپ ماعان ءبىر قاراپ قويدى دا, اڭگىمە تيەگىن اعىتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, توڭكەرىستەن ءتورت-بەس جىل بۇرىن اقان-اعاڭ ومىردەن وزعاننان سوڭعى العاشقى جاز اياعى بولسا كەرەك. ەل جايلاۋعا كوشىپ جايعاسقان سوڭ قىستاۋعا قايتىپ كەلىپ, ءتورت-بەس جىگىت قول شالعىمەن پىشەن دايىنداپ جاتادى. ءبىر كۇنى جانىنداعى جىگىتتەر كورشى اۋىلداعى ءبىر ويىن-تويعا كەتىپ, ءابىش دالا قوسىندا جالعىز قالادى. بالۋان تۇلعالى باتىر جىگىت قانشا باتىل بولعانىمەن الدە نەدەن جۇرەگى سەكەم الىپ, ىرگەدە سۇيەۋلى تۇرعان بالتانى قوسقا الا كىرىپ, باسىنا جاستانىپ جاتادى. الدەن ۋاقىتا كوزى ۇيقىعا بارا بەرگەندە قۇلاعىنا جوقتاۋ سياقتى ءبىر سىڭسىعان اۋەن كەلەدى. ىزىنشە شولپىنىڭ سىڭعىرى ەستىلەدى. جىگىت اعاسى جاسىنداعى ساقا ازامات ورنىنان اتىپ تۇرىپ, وشاقتاعى وتتى قايتا تۇتاتادى دا, بالتانى تىزەسىنىڭ استىنا باسىپ, شارتا جۇگىنىپ وتىرا قالادى. الگى اۋەن ءسال سايابىرلاپ, شولپىلاردىڭ سىڭعىرى جاقىنداي تۇسەدى. ءبىر مەزەتتە قوسقا «كەش جارىق!» دەپ باسىندا جالت-جۇلت ەتكەن ساۋكەلەسى بار, زەرلى قارا ماقپال قامزول كيگەن, جەلبىرەۋىكتى تورعىن قارا كويلەگى باقايىنا تۇسكەن جاسى قىرىقتار شاماسىنداعى ءبىر ايەل كىرەدى, سوڭىندا وزىنەن اجەپتاۋىر كىشى ءبىر بيكەش پەن ءۇرىپ-اۋىزعا سالعانداي, اي دەسە اۋزى, كۇن دەسە كوزى بار ءبىر بويجەتكەن ىلەسە كىرەدى.
البەتتە تىلسىمدالىپ قالعانداي ءتىل-اۋزى بايلانىپ سويلەي الماي قالعان ارىس ازامات تاقىمىنداعى بالتانىڭ سابىنا قولى تيگەندە:
– ءتىفا, كەت پالەكەت, شىعىڭدار كانەكەي! – دەپ ايعايلاپ جىبەرەدى.
– سابىر, باتىر, سابىر ەت. اۋەلى تىزە بۇگەيىك تە. ءبىز جاتىڭ دا, جاۋىڭ دا ەمەسپىز سەنىڭ, – دەپ كەكسە ايەل بوساعاداعى تەكشەلەپ قويعان وتىنعا بوكسە باسىپ, جانىنا بويجەتكەن مەن بيكەشتى جايعاستىرادى.
– ءابىش-جان, سوزىمە قۇلاق سال, مەن اعاڭنىڭ اماناتىن ورىنداعالى كەلىپ وتىرمىن, – دەيدى بەيتانىس ايەل.
– اعاڭ كىم؟
– اقان-اعاڭدى ايتامىن دا. سول سەرى اعاڭنىڭ جانداي سۇيگەن جارى – پەريزاتى مەن بولامىن. مىناۋ مەنىڭ ءسىڭلىم, اعاڭنىڭ بالداي ءتاتتى بالدىزى, ال اناۋ اقان-اعاڭنىڭ جالعىز قىزى, اسىلدىڭ تۇياعى, التىننىڭ سىنىعى. جارىقتىق ومىردەن وتەرىنىڭ الدىندا وسىنى ەلىمنىڭ ءبىر اتپال ازاماتىنا قوس دەپ امانات ەتىپ ەدى. سول اماناتىن ورىنداعالى, كوزىمنىڭ اعى مەن قاراسىنداي وسى قارعاشىمدى وزىڭە قوسقالى اكەپ وتىرمىن.
– جوق, ءۇيلى-باراندىمىن.
– ايەلىڭ بولسا, ءومىر سەرىگىڭ شىعار, مىناۋ كوڭىل سەرىگىڭ بولار. تىم قۇرىسا جانىڭا شاقىرىپ, قارىنداسىڭ عوي, ماڭدايىنان يىسكەشى.
– جوعا, جوعالىڭدار! – دەپ ءابىش تىزەسىنىڭ استىنداعى بالتانى ج ۇلىپ الىپ, ماڭىنا جولاتپاي وتىرىپ الادى. وسىنداي سالعىلاسۋمەن ءسۇت ءپىسىرىم شىلدە ءتۇنىنىڭ دە كوبەسى سوگىلىپ, تاڭ بىلىنەيىن دەدى. تاڭ بىلىنە:
– جارايدى, ايتقانعا سەنبەدىڭ عوي, سەنبەگەنىڭ – كونبەگەنىڭ.
بەيتانىس ايەل ورنىنان تۇرىپ قاسىنداعى ەكەۋىنە يەك قاعىپ, قوستان شىعا بەردى. ىزىنشە ءابىش تە ورنىنان تۇرىپ, سىرتقا شىقسا, الگى ۇشەۋى ءىزىم-عايىم, ءۇشتى-كۇيلى جوق…
– سودان الگى ءابىشتىڭ ەكى كوزى قىزارىپ كەتىپتى. بەرتىن ەلىرمە سىرقاتقا شالدىققان دەيدى ساباز, – دەپ اڭگىمەسىن اياقتاعان الپاعاڭ تاعى دا ءبىر ءۋاج ايتتى.
– اقان سەرى ءومىر ەسىگىن اشقان «كەڭاششى» اۋىلى جاقسىلىق قاراۋىلدىڭ مالتابار, شۇڭعىرشا دەگەن ەكى بالاسىنىڭ ۇرپاقتارىنان تۇرادى. اقاننىڭ اقتوقتىعا قوسىلا الماعان سەبەبى, ولار اتالاس: مالتابار بالالارى. جەتى اتاعا تولماعان سوڭ, قوسىلۋىنا رۇقسات بولماعان. ال ءابىش – شۇڭعىرشا, اقان سەرىنىڭ قىزىن شۇڭعىرشا جىگىتىنە قوسۋدىڭ شاريعاتقا ەش قايشىلىعى جوق.
الپاعاڭنىڭ ءابىشتى ماعان ناعاشى دەۋىنىڭ جانى بار. شۇڭعىرشانىڭ بايسارىسىنان شاحامان, سارباس, سارت تۋادى. سارباستان – ۇلتاي, ۇلتايدان – قويانباي, كوشىمباي. قويانبايدان ءابىش تە, كوشىمبايدان مەنىڭ ناعاشى اتام ءادىلالى تارايدى. بارلىعىن بۇرىنعىشا قويانباي اۋىلى اتايدى. بالا تۇرماي جۇرگەندە ماعان ىرىم قىلىپ, تۇپكى ناعاشى اتامنىڭ اتىن قويعان.
جاز ايلارىن بالا كۇنىمدە ۇدايى ناعاشىلارىمنىڭ اۋىلىندا وتكىزەتىنمىن. اتالارىنىڭ اتىن اتاۋدى وبالسىنىپ, اۋىلدىڭ بارلىق ايەلدەرى مەنى «ساركەن» دەپ ەركەلەتەتىن.
سونان دا ما ەكەن, الگى وقيعا ماعان بالالارمەن باۋرايىنان بالا كۇنىمدە جيدەكتى كوپ تەرەتىن جاراعاشتىڭ قويناۋىندا وتكەندەي كورىنگەن. جاراعاشتىڭ باۋىرىندا تۇرىپ, ەن شالقار قوسكولدىڭ شەتسىز, شەكسىز ايدىنىن تاماشالاۋشى ەدىم.
اشارشىلىقتان ءبىر جىل بۇرىن وسىناۋ ايدىن شالقار داريا ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە جوق بولىپ كەتىپتى. كولدىڭ ورتاسىنان ءبىر اپپاق بۇلت اسپانعا اتىلدى دا تۇردى دەسەدى كوزى كورگەندەر. جۇرت ونى كولگە ايداھار ءتۇسىپ, جۇتىپ قويدى دەپ اڭىز ەتەدى. زايىرى, جەر جارىلىپ, بارلىق سۋ جەر استىنا سارقىلسا كەرەك. كول تابانىنا كوكوراي شالعىن ءشوپ شىعىپ, سول شۇيگىندە مال جايىلىپ جۇرگەنىن كىشكەنتاي كۇنىمدە ءوزىم دە كورگەنمىن. ۇلى وتان سوعىسى باستالاتىن جىلى قار كوپ بولىپ ءارى كۇرت ەرىپ, قوسكولگە سۋ قايتا ءتۇستى, بىراق بۇرىنعى ارناسىنا تولعان جوق. جاعاسىنا جارىم شاقىرىمداي جەتپەي قالدى. بۇل دا ءبىر تابيعاتتىڭ تىلسىمى عوي.
جاراعاشتىڭ باۋىرىندا بولدى دەگەن جۇمباق وقيعا دا سونداي تىلسىمنىڭ ءبىرى شىعار. بىراق, مەنىڭ قيالشىل كوڭىلىمنەن تاڭ بوزارا قوستان شىعىپ, ساعىمعا ءسىڭىپ كەتكەن ءۇش پەريزات ۇزاق ۋاقىت شىقپاي, قۇپياسىن اشقىزباي-اق قويىپ ەدى. تۇيتكىل ءتۇيىنىن اراعا قىرىق ەكى جىل سالىپ, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ۇلى اقىنىمىز ماعجان جۇماباەۆ اقتالعاننان كەيىن تاپقانداي بولدىم. اقان اعاسىنا دارىنى دا, جالىنى دا, ورلىگى دە, سەرىلىگى دە ۇقساس ءسوز زەرگەرى ماعجان ەل اۋزىنان سىرشىل سەرى اقىننىڭ ولەڭ-جىرلارىن جيناپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلى ەڭبەك جازعان عوي. سوناۋ قىرىق جەتىنشى جىلى جەتكىنشەك بالا كۇنىمدە اۋىل اقساقالىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن جوعارىداعى وقيعانى ەلۋ جىلدان كەيىن عانا اقتالعان ۇلى اقىننىڭ اقان سەرى تۋرالى وچەرك-ەسسەسىنەن ۇشىراتقانىمداعى سەزىمىمدى ايتىپ جەتكىزۋ استە مۇمكىن ەمەس. سوندا قاراپايىم ەتىكشىنىڭ قۇيما-قۇلاق زەردەلىلىگىنە قايران قالعانمىن. ەسسەدەگى وقيعا الپاعاڭنىڭ اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەمەن ەگىز تامشىداي ۇقساس ەكەن.
پەريزاتتى كورگەن كىسىنىڭ ەسىمى دە تۋرا ءوزى. «شۇڭعىرشا قاراۋىل ءابىش دەگەن جىگىت ءشوپ شاپقالى قىستاۋعا بارىپ, ىڭىردەگى شوشالادا بالتا قايراپ وتىرادى, – دەپ جازادى ەسسەدە. – ورتادا وت بىقسىپ جاتادى. شوشالانىڭ ءىشى قارا كولەڭكە. ءبىر مەزگىلدە جەل شىققانداي, قىستاۋدىڭ جەلكەسىندەگى قالىڭ قايىننىڭ جاپىراقتارى سىلدىرلاعانداي بولادى. جەلمەن اشىلعانداي اقىرىن عانا ەسىك اشىلىپ كەتەدى دە, ۇيگە ءۇش ايەل كىرەدى. الدىڭعىسى دەنەلى – بايبىشە, ەكىنشىسى ورتا جاستاعى ايەل, ءۇشىنشىسى – تالداي نازىك تالدىرماش ءبىر قىز. ۇشەۋىنىڭ دە جۇزىنەن سورعالاپ ساۋلە توگىلىپ تۇرعانداي. كيىمدەرىنە كوز توقتامايدى. ۇشەۋى دە قولدارىمەن ءجۇزىن تاسالاي بەرەتىن ءتارىزدى. كەلىپ, بوساعاعا وتىرىسادى. ءابىش قالتىراپ توڭعانداي, ءتىسى ساقىلداپ, «قۇلھۋاللانى» وقي باستايدى. مۇسىلمان پەرى قۇراننان قاشا ما, ءۇش ايەل وتىرا بەرەدى. ءبىرازدان سوڭ بايبىشە سارى ىنگەندەي ىڭىرانىپ ءسوز باستايدى. «شىراعىم, ءابىش, تانىماعان سوڭ سەن ءبىزدى جاتسىنىپ وتىرعان شىعارسىن. مەن قورامسا اتاڭنىڭ ۇيىندەگى شەشەڭمىن. مىناۋ – اقان-اعاڭنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەڭ, اناۋ – مەنىڭ كىشى بالام. تازا جۇرەتىن مۇسىلمان ادامعا بەرمەك ويىم بار ەدى. ءۇي-ءىشىمىز بولىپ, سەنى ۇناتىپ, ساعان قوسقالى كەلىپ وتىرمىن», – دەيدى. بايبىشە سوڭعى سوزدەردى ايتقاندا, سۇلۋ قىز سىلاڭداعان اققۋداي كەرىلىپ, ك ۇلىمدەپ قويادى. ابىشتە زارە-قۇت جوق. «ءالھاممۋديلادان», «قۇلھۋاللادان» قايران بولماعان سوڭ, جاندارمەن تىزەسىنىڭ استىنداعى جاتقان بالتانى الىپ ۇمتىلادى. سول ۋاقىتتا ءۇش ايەل كۇبىر-كۇبىر سويلەسكەندەي بولىپ, سۋدىرلاپ ۇيدەن شىققانداي كورىنەدى».
زەر سالىپ, زەردەلەي قاراساڭ, سول سارىن, سول وقيعا. جالعىز عانا ايىرماشىلىعى ۇلكەن پەريزاتتىڭ اقاننىڭ ەمەس, اكەسى قورامسانىڭ بايبىشەسى بولۋىندا. اسىلى, مۇنىڭ اقىن-ءانشى, سال-سەرىلەردى وسەك قىلىپ, جىن-سايتاننىڭ جەتەگىندە جۇرگەن جاندار دەپ بىلەتىن نادان جۇرتتىڭ شايتانمەن شاتىستىق سەرىنىڭ وزىنە عانا ەمەس, تۇقىم-تۇعيانىنا ءتان دەپ اقان-اعاڭدى مۇقاتۋ ءۇشىن ادەيى ويدان شىعارعان وسەك-اياڭ ەكەنىندە داۋ جوق.
ماعجان دا مۇنى تاپ باسىپ, سىرىن ءدال اشاتىن سەكىلدى. ونىڭ جازعانىنا قاراعاندا, اقان قىرىققا اياق باسقاندا, سۇلۋلىقتىڭ اسىعى – جارىنان, كوڭىلىنىڭ دە, ءومىرىنىڭ دە پىراعى – تۇلپارىنان ايىرىلىپ, تىرلىك ايدىنىندا ءان سالىپ ءجۇرىپ, اققۋ قاناتى قايىرىلىپ, جۇيرىك جانى وي دارياسىنا شومىپ, جاراسىمى جوق بىلىق, بىلاپىت تۇرمىستان بەزگەندە, جان-سىرىن ۇعا الماي, جۇمباعىن شەشە الماي, حالىق ونى الىپ بارىپ پەرىگە بالايدى. «بىراق حالىق سوقىر سەزىممەن كەشەگى ەركە سەرىسى – اقانىنىڭ ساف اسىل بولمىسىنا كىر جاققىسى كەلمەي, جاندى زاتتاعى سۇلۋ پەرىگە اپارىپ قوسادى» دەپ تۇجىرادى ءادىل تارازى سىندارلى سىنشى, سۇڭعىلا اقىن (ماعجان جۇماباەۆ شىعارمالارى, جازۋشى, 1989 جىل).
شىنىندا دا, ەركىن دە ەركە ءوسىپ, ءسان-سالتاناتتى كۇيتتەپ, عۇمىر بويى اسەمدىك پەن ادەمىلىكتى مۇرات تۇتىپ وتكەن سەيدىن كوڭىل سەرى اقىن كۇيبەڭى كوپ كۇيكى تىرلىكتەن ءوزى اڭساعان ساف اسىل سۇلۋلىقتى تابا الماي, ونى قيال الەمىنەن, باسقا ءبىر تىلسىم تىرلىكتەن ىزدەپ شارق ۇرعانى ايدان انىق. وسى ءبىر وعاش كورىنەتىن وقشاۋ مىنەزىن وزىنشە جورىپ, جۇمباق جانىن تۇسىنبەگەن جۇرت ونى ادەتتەن تىس تىرلىك ورتاسىندا كورگىسى كەلىپ, قايداعى ءبىر قيال قىزى – پەريزاتتارعا تەلىگەنى راس. بالكىم, بۇل ءوز سەرىسى قايدا جۇرسە دە, قىزىققا شۇيگىپ, جۇمباق بولسا دا تەك سۇلۋلىقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرسىن دەگەن ارماننىڭ دا جەمىسى بولار. سەرىنىڭ ءوزى دە تەك سۇلۋلىقتى عانا ءسۇيىپ وتكەن عوي.
مەيلى, قيال بولسا قيال بولسىن, ال سول قيالدىڭ ءبىر قاناتىندا سەرىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردە تۋىپ وسكەن, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا عۇمىر كەشكەن, ومىردە ناقتى بولعان اتپال ازامات ءابىش قويانباي ۇلىنىڭ ءجۇرۋى ءبىر قىزىق ەمەس پە. ءابىشتىڭ كىندىگىنەن جالپى ءتورت ۇل, ءۇش قىز تارايدى. ۇلدارى: قاسىمعالي, اشىمعالي, احمەتقالي, مولداعالي بەرتىنگە دەيىن بولدى. قاسىمعاليدان – قالتاي, اشىمعاليدان – توقبولات, احمەتقاليدان – جاسۇلان, مولداعاليدان – جانبولات باستاعان ءۇش-ءتورت ۇل بار. ولار ءوسىپ-وربىگەن, نەمەرە-شوبەرەلەردىڭ ءوزى جۇزگە جاقىنداپ قالعان شىعار. دەمەك, قويانبايدىڭ ابىشتەن تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ ءوزى اقار-شاقار ءبىر اۋىل. ولاردىڭ وسىلاي ءوسىپ-ءونىپ, وركەن جايۋىنا اقاڭ-اعاڭنىڭ ارۋاعىنىڭ دا شاراپاتى تيگەن شىعار, ءسىرا. ءتان ولگەنمەن جان ولمەي, جارقىن رۋح جاساي بەرمەك قوي, ءاسىلى.
سارباس اقتاەۆ,
جازۋشى.