حال قالاي, قازاق «مۋلتيگى»؟

«ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ەشقاشان ەسكىرمەيتىن ءبىر ءسوز بار. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتان قالىپتى دەيتىن وسى ءسوزدىڭ اياسىنا ۇلت ەرتەڭىنە, بالالار تاربيەسىنە قاتىستى بارلىق پايدالى ءىس-شارالار كىرەدى. سولاردىڭ بىرەگەيلەرىنىڭ باسىندا بۇگىندە مۋلت­فيلم تۇر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.

نەگە؟ ويتكەنى, وتباسىندا بالا-شاعاسى, نەمەرە-شوبەرەسى بار اتا-انالار مەن اتا-اجەلەر وتە جاقسى بىلۋلەرى كەرەك, كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەردىڭ قولدارى ويىنشىقتا بولسا, كوزدەرى تەلە­ديداردا. سونداعى قىزىلدى-جا­سىل­دى بوياۋلارى جارق-جۇرق ەتكەن جاقسىلى-جاماندى مۋلتفيلم قاھارماندارىنىڭ ءىس-ارەكەتى, قيمىل-قوزعالىسى, شالكەم-شالىس مىنەز-قۇلقى, ءبارى-ءبارى بالدىرعانداردىڭ جادىنا جاتتالىپ,

«ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ەشقاشان ەسكىرمەيتىن ءبىر ءسوز بار. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتان قالىپتى دەيتىن وسى ءسوزدىڭ اياسىنا ۇلت ەرتەڭىنە, بالالار تاربيەسىنە قاتىستى بارلىق پايدالى ءىس-شارالار كىرەدى. سولاردىڭ بىرەگەيلەرىنىڭ باسىندا بۇگىندە مۋلت­فيلم تۇر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.

نەگە؟ ويتكەنى, وتباسىندا بالا-شاعاسى, نەمەرە-شوبەرەسى بار اتا-انالار مەن اتا-اجەلەر وتە جاقسى بىلۋلەرى كەرەك, كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەردىڭ قولدارى ويىنشىقتا بولسا, كوزدەرى تەلە­ديداردا. سونداعى قىزىلدى-جا­سىل­دى بوياۋلارى جارق-جۇرق ەتكەن جاقسىلى-جاماندى مۋلتفيلم قاھارماندارىنىڭ ءىس-ارەكەتى, قيمىل-قوزعالىسى, شالكەم-شالىس مىنەز-قۇلقى, ءبارى-ءبارى بالدىرعانداردىڭ جادىنا جاتتالىپ, ساناسىنا ۇيالاپ جاتىر. قولدارىنداعى ديستانتسيالىق ءپۋلتتىڭ كنوپكاسىن باسىپ قالسا بولدى, ازاننان كەشكە دەيىن مۋلتفيلم «اينالدىراتىن» تەلەارنالار ەكراننان اندىزداپ شىعا كەلەدى. بايقاعانىمىز, بالالار, نەگىزىنەن, «Nickelodeon», «Disney كانال», «Multimania», «دەتسكي» («دەتسكي» رەسەيدەگى ەڭ تانىمال 20 كابەلدى تەلەارنالاردىڭ قاتارىنا ەنەدى) سياقتى شەتەل تەلەارنالارى تاراتىپ جاتقان انيماتسيالىق دۇنيەلەردى تاماشالاۋعا قۇمار.

دەگەنمەن, ەلىمىزدەگى جاڭادان اشىلعان «بالاپان» تەلەارناسى قازاق بۇلدىرشىندەرىنىڭ كوزىن مامپاسيشە قىزىقتىرعان شەتەلدىك مۋلتفيلمدەر «ەكسپانسياسىنا» از دا بولسا توسقاۋىل قويعان سياقتى. بۇل, ارينە, ارىقتاعى سارقىراپ اققان سۋدى بەكىتۋ ءۇشىن تاستاعان ءبىر كەتپەن توپىراق سياقتى تىم از. بىراق داتكە قۋاتى سول, جوقتان گورى بار. ويتكەنى, ەلدىڭ وركەنيەت دەڭگەيى ونىڭ تەلەارنالارىنىڭ كوپتىگىمەن دە ولشەنەتىنىن ەسكەرسەك, بالالارعا ارنالعان تەلەارنالار  بۇگىن بىرەۋ بولسا, ەرتەڭ ۇشەۋ, ءتىپتى ودان دا مول بولۋى مۇمكىن عوي دەپ ۇمىتتەنەسىڭ. ونىڭ ۇستىنە وڭى مەن سولىن تانىعان ءوز انيماتورلارىمىز دا تۇس-تۇستان توبە كورسەتىپ, شەتەلدىڭ تالانتتارىنان كەم ەمەس ەكەندىكتەرىن ناقتى ەڭبەكتەرىمەن دالەلدەي باستادى.بىراق, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, شەكارامىزدان شەكتەۋسىز ءوتىپ جاتقان شەتەلدىك كينويندۋستريا ونىمدەرىنىڭ تاسقىنى انيماتسيا سالاسىنداعى ءتول ونىمدەرىمىزدى ءبىر شەتكە ىسىرىپ تاستادى. مىسالى, بۇرىن  «كىشى حالىقتاردىڭ قامىن جەگەن» كسرو كينەماتوگرافيستەرى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق كسر-ءنىڭ تەلە,-كينو ەكراندارىن ءوز انيماتسيالىق فيلمدەرىمەن تولتىرىپ تاستايتىن بولسا, ەندى ونىڭ ورنىن شىعىس پەن باتىستان يمپورتتالعان مۋلتفيلمدەر «جاۋلاپ» الدى. باسىندا امەريكالىق سۋرەتشى-مۋلتيپليكاتور ۋولت ديسنەي  نەگىزىن قالاعان «The Wait Disney Company» قاھارماندارى تۇر. ءسوز جوق, ۋولت ديسنەي ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا, وقيعاسىنا, مازمۇنىنا, كوركەمدىگىنە, رەجيسسەرلىك تاپقىر شەشىمدەرىنە قارسى ەشكىمنىڭ داۋ ايتا الماسى انىق. بىراق…بىر فيلوسوف بالالىق شاقتى  پات­شالىق شاققا تەڭەگەن ەكەن. ەندەشە, ءبىزدىڭ «پاتشا كورەرمەندەرىمىزدىڭ» قامى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ۇرپاق تاربيەسىن ويلاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن «قارا بازاردا» ازاننان كەشكە دەيىن ساۋدا جاساپ جۇرگەن اتا-انالاردىڭ ساۋالى دا وسى. باسەكە شارتى, ونەر تالابى بۇعان جاۋاپ بىرەۋ دەيدى. ول – الپاۋىت مەملەكەت مۋلتيپليكاتورلارىنىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالمايتىن, الەمدىك پروكاتتار باسەكەسىنە ۇيالماي ۇمتىلعان ۇزدىك انيماتسيالىق فيلمدەر ءتۇسىرۋ ەكەن.«ساق» كينوستۋدياسى انيماتور­لارىنىڭ  وسى ءبىر قيىن دا قىزىقتى ىسپەن اينالىسقاندارىنا ون جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. ولار وسى ۋاقىت ىشىندە جيىرمادان استام مۋلتفيلم تۇسىرگەن. ۋاقىتپەن ەسەپتەسە, 400 مينۋتتان استام انيماتسيالىق ونىمدەرى بار. تاجىريبەلەرى تولىسقان ولار ەندى تولىق مەتراجدى, الەمدىك پروكاتقا ۇيالماي ۇسىنا الاتىن ۇلكەن جوباعا كىرىسپەك نيەتتە. «ايبىندى اۋلا» دەپ اتالاتىن ول جوبانىڭ وزەگىنە ءبىر اۋلاداعى ءبىر توپ ءۇي قۇستارىنىڭ ءومىرى ارقاۋ بولماقشى. ايتۋلارىنا قاراعاندا, وتە قىزىقتى جوبالارىن ءبىر ساعاتتىق ەتىپ, الەمدىك رىنوكقا شىعارعىلارى كەلەدى. نەگىزىنەن مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ارنالعان بۇل دۇنيەنىڭ ىشىندە سپورت تا, حالىقتار دوستىعى دا, ەڭبەككە باۋ­لۋ دا باياندالادى. يۋمور دا بار. ماقال-ماتەلدەر ءمانى دە اشىلا تۇسەدى. شىمكەنتتىك انيماتورلاردىڭ  «مومىن مەن قاراقشى», «قوشقار مەن تەكە»  اتتى انيماتسيالىق فيلمدەرىن قىزىعا تاماشالاعان ءبىز ولاردىڭ بۇل جوبا بويىنشا دا ماقسات-مۇددە ۇدەسىنەن شىعاتىندارىنا كۇمان كەلتىرمەدىك. مىسالى, ۇلتتىق ناقىش پەن سالت-ءداستۇردى تەمىرقازىق ەتىپ العان ستۋديادا «قازاقيا» اتتى مۋلتسەريالدار جاسالا باستادى. وندا بالالار ۇعىمىنا لايىق باستى كەيىپكەرلەرگە اينالعان قامشى مەن اسىق سابيلەردى ۇلتتىق پەداگوگيكا ارقىلى تاربيەلەيدى. تاربيەلەگەندە, ارينە, مۇعالىم سياقتى ۇزاق-شۇباق قىپ لەكتسيا وقىپ تۇرمايدى, ءمۋلتفيلمنىڭ شالدۋار كەيىپكەرلەرى بالالارمەن بىرگە ويناپ كەتەدى. ال ويىننىڭ استارىندا «ولاي ەمەس, بىلاي عوي» دەگەن ادەمى وي, سىپايى ءتۇسىندىرۋ بار. سەريال تانىمدىق, تاعىلىمدىق تۇرعىدان العاندا دا قىزىقتى دۇنيە. بالا بويىنداعى «ۇيقىسىراي» باستاعان پاتريوتتىق سەزىمدەر مەن جاقسى قاسيەتتەردى تۇرتكىلەپ وياتا الاتىن قۋاتى دا بار.ءار سەريانىڭ بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ارنالىپ, ول 7-8 مينۋتقا سوزىلۋى دا قۇپتارلىق. مىسالى, ءبىرىنشى سەريادا ناۋرىز مەيرامى ءسوز بولادى. ناۋرىزدى تويلاۋ ءداستۇرى قاشان جانە قالاي باس­تالدى؟ ناۋرىزەك دەگەن قۇس شە؟ ناۋرىز كوجەنى قالاي دايىنداۋ كەرەك؟ ەكىنشى سەريادا قازاق ماقالدارى مەن ماتەلدەرىنىڭ پايدا بولۋى كورنەكى ءارى قىزىقتى باياندالادى. ءۇشىنشى سەريادا قازاق حالقىنىڭ اعايىندارىن قيىندىقتا تاستامايتىن قايىرىمدىلىعى «ءسوز بولىپ», اسار جاساۋ ارقىلى ءبىر-بىرىنە كومەكتەسكەن جۇرتتىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگى سۋرەتتەلەدى. «وڭتۇستىك فيلم» كوممۋنالدىق-مەم­لەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى, سەريال ستسەناريىنىڭ اۆتورى ءارى فيلم رەجيسسەرى باتىرحان داۋرەنبەكوۆتىڭ اي­تۋىنشا, «قازاقيانى» ءبىر جاعىنان رە­سەي رەجيسسەرلەرىنىڭ «سمەشاريكيىنە» دە ۇقساتۋعا بولادى. سەريالدىڭ باس­تى كەيىپ­­كەرلەرى قامشى مەن اسىق ءار سەريا­دا ءارتۇرلى وقيعالاردى باس­تارىنان كەشىرە وتى­­رىپ, «ول كىم؟ بۇل نە؟» دەگەن بالالار ءۇشىن «ماڭىز­دى» سۇراقتارعا قىزىقتى ءىس-ارەكەت ار­قىلى جاۋاپ بەرەدى. ايتار ويى دا انىق: وتانىڭدى ءسۇي, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىڭدى قۇرمەتتە, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ اراجىگىن اجىراتا ءبىل. مەملەكەت قارجىلاندىرسا سەريالدى ودان ارى قاراي شىعارماشىلىق تابىسپەن جالعاستىرا بەرۋگە بولاتىن سياقتى. سونداي-اق, «قاناتتى بارىس» تۋرالى ءمۋلتفيلمنىڭ دە تۇساۋكەسەرىن وتكىزىپتى. ياعني, ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت 45 مينۋتتىق انيماتسيالىق ەڭبەك دۇنيەگە كەلگەن.بۇعان قاراپ «شىمكەنتتەن شىققان مۋلتيپليكاتورلاردىڭ مۇرتىن بالتا شاپپايدى ەكەن عوي» دەپ, توقمەيىلسۋ دۇرىس ەمەس. «وڭتۇستىك فيلم» كوم­مۋنال­دىق-مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەك­تورى باتىرحان داۋرەنبەكوۆ پەن «ساق» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى نۇريددين پاتتەەۆپەن بولعان اڭگىمە بارىسىندا ولاردى ون ويلاندىرىپ, ءجۇز تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ دە شاش-ەتەكتەن ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.– قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى كىمگە بارمايىق «مۋلت­فيلم­مەن اينالىسامىز»  دەسەك, «مىرس» ەتە قالادى. مىسالى, ۇكىمەتتىڭ جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەسىنە ءبىر كاسىپكەر شاعىن ءوندىرىس ورنىن اشسا, جەرگىلىكتى بيلىك: «مىنەكي, مىنا ازامات 15 ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەردى» دەپ, جارياعا جار سالادى. ال ءبىز 25 ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, ايلىقتارىن تولەپ وتىرمىز, – دەيدى باتىرحان داۋرەنبەكوۆ. بىراق جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورى نەمەسە تاعى باسقا دا كاسىپكەرلەردى قارجىلاندىرۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارىنا بارىپ «كاسىبىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ستۋدياعا دا قارجى كەرەك» دەسەك, كۇلەدى. «نەگە؟» دەيسىڭ, ىڭعايسىزدانىپ. «سەندەردىڭ اينالىسىپ جۇرگەن كاسىپتەرىڭ كاسىپ­كەرلىكتى قولداۋ باعدارلاماسىنا جاتپايدى» دەيدى ولار. وسىدان كەيىن ءبىزدىڭ: «ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىز عوي» دەگەن ءسوزىمىزدىڭ ءمانى جوق سياقتى بولىپ شىعادى. تۇسىنگەنىمىز, ءبىز «ءوندىرىپ» جاتقان مۋلتفيلمدەر وندىرىسكە جاتپايدى ەكەن. مۋلتفيلمگە اقشا بولىڭدەر دەگەن باعدارلاما جوق ەكەن, تاعىسىن تاعىلار. «ماقۇل, كاسىپكەرلەر ادامدارعا ارناپ ازىق-ت ۇلىك وندىرسە, ءبىز سول ادامداردىڭ رۋحاني بايلىعى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جاتقان جوقپىز با؟» دەيمىز سوندا دا مويىنسۇنباي. جوق, بىلق ەتپەيدى. ەڭ بولماسا «مىنا ايتىپ وتىرعان ماسەلەلەرىڭ ويلاناتىن دۇنيە ەكەن, جانايقايلارىڭدى جوعارى جاققا جەتكىزىپ, مادەنيەت, رۋحانيات, ونەر, كينويندۋستريا سالاسىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردى دە قارجىلاي قولداۋ تۋرالى باعدارلاما قابىلداتۋعا كۇش سالۋ كەرەك ەكەن» دەيتىن جاناشىرلاردى دا كورمەدىك. قازىر, مىنە, بىرەۋدىڭ  پاتەرىنە اي سايىن 40 مىڭ تەڭگە جالاقى تولەپ, جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.بۇگىندە اتا-انالاردىڭ بالالارىنا, نەمەرەلەرىنە ەرتەگى ايتىپ وتىراتىن ۋاقىتتارى جوق. ازاننان كەشكە دەيىن بازاردا جۇرەدى, قىزمەتتە بولاتىنى بار, كەشكە ۇيىنە كەلىپ, تاماعىن ءىشىپ, ۇيقىعا كەتەدى. ەرتەگىنىڭ ورنىنا بازاردان «پيراتسكي» ءبىر ديسكىنى ساتىپ اكەلىپ بەرە سالادى. ال بالالارى شەتەلدىڭ مۋلتفيلمدەرىنە ۇڭىلەدى.– سوندا سەندەردىڭ كاسىپتەرىڭدى قانداي كوزدەردەن قارجىلاندىرۋعا بولادى دەپ ويلايسىزدار؟– مىسالى, ءبىزدىڭ جاساپ جاتقان ونىمدەرىمىزدى بۇكىل تەلەارنالار ساتىپ السا بولادى عوي. بىراق, ولار ساتىپ المايدى. نەگە المايدى دەيسىز بە؟ ولار «ءبىز اناۋ-مىناۋ ەمەس, الەم مويىنداعان «ۋولت ديسنەي» مۋلتفيلمدەرىنىڭ جىلدىق پروكاتىن نەبارى 300 اقش دول­ل­ارىنا ساتىپ الامىز. سونى قازاق تىلىنە اۋدارىپ كورسەتسەك تە جەتەدى. سەندەردىڭ مۋلتفيلمدەرىڭدى نەعىلامىز؟» دەيدى. بۇل – ۇرپاق تاربيەسىنە دەگەن بارىپ تۇرعان نەمقۇرايلىلىق. «ۋولت ديسنەي» ءوزىنىڭ جاڭا ونىمدەرىن مۇنداي اقشاعا ەشقاشان ساتپايدى. ولاردىڭ جاڭا مۋلتفيلمدەرىنە, «مەگاورتالىققا» بارىپ كورسىن, بالالار ءبىر فيلمگە 1500 تەڭگە تولەپ كىرىپ جاتىر. ال زامانى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن, شەتەلدە پروكاتتان مۇلدە قالعان, باياعى ءبىر-ءبىرىن قۋالاپ, بالعامەن باستارىنان ۇرىپ جۇرەتىن توم مەن دجەرريدى قايتالاپ كورسەتكەندەرىنە كوڭىلدەرى توق. ءبىر تانىسىم مىسىقتىڭ باسىنان بالعامەن ۇرىپ وتىرعان بالاسىنا «مۇنىڭ نە؟» دەسە, «توم مەن دجەرريدە» وسىلاي ۇرادى عوي, بىراق مىنا مىسىقتىڭ باسىنان نەعىپ «شيشكا» شىقپايدى» دەپتى.مىسالى, پروكۋراتۋرا, ىشكى ساياسات باسقارمالارى «بالالار مەن جاستار اراسىندا, مەكتەپتەردە قىلمىس كوبەيىپ كەتتى» دەپ, ءجيى-ءجيى جينالىس جاساپ جاتادى. ال كومپيۋتەر ويىندارىنا توسقاۋىل قويمايدى. مىسالى, سول كومپيۋتەر ويىندارىنىڭ كەيبىرىن ويناۋ ءۇشىن الدىمەن… قارۋ تاڭدايسىز. اناۋ-مىناۋ ەمەس, ادامدى ولتىرەتىن قارۋ. بالتامەن بە, پىشاقپەن بە, مىلتىقپەن بە؟ اسەرلى بولۋ ءۇشىن كومپيۋتەرلىك ويىنداردا ادامدى قۋىپ ءجۇرىپ ولتىرتەدى. ءتىپتى, ادامدى بالتالاپ جاتقاندا «قانى شاشىراپ» كەتەدى. وسىنى جىل بويى ويناعان بالانىڭ اياۋشىلىق, جاناشىرلىق دەگەن نازىك سەزىمدەرى ءولىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە ناعىز باسكەسەرگە اينالىپ كەتۋى مۇمكىن عوي دەپ شوشيسىڭ. ويتكەنى, مۇنداي «تاربيەنىڭ» سوڭى – ونىڭ ءبىر بالامەن توبەلەسىپ, جەڭىلىپ قالعان جاعدايدا قارۋ قولدانۋ ارقىلى كەك قايتارۋى سياقتى قايعىلى اياقتالۋى دا مۇمكىن ەمەس پە؟.. ونداي بالالار ىستەگەن ءىسىنىڭ ارجاعىن, ياعني سوتتالاتىنىن, اباقتىعا جابىلاتىنىن, ءسويتىپ, بولاشاعىنا بالتا شابىلاتىنىن ويلامايدى. ول تەك سول مەزەتتەگى ۇستەمدىكتى, سول زاماتتاعى قايتقان كەكتى عانا ويلايدى.– مۋلتفيلمگە قالاي كەلدىڭىزدەر؟بىزدىڭ بۇل ساۋالىمىزعا نۇريددين پاتتەەۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:– ءبىز بىرنەشە جىگىت ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى كوللەدجدى بىتىرگەنبىز. ارينە, ول جەردە مۋلتفيلم ءوندىرىسىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتپەيدى. بىراق, كىشكەنتاي كەزىمىزدەن سۋرەت سالۋعا قۇمار بولىپ وسكەندىكتەن بە, ستۋدەنت كەزىمىزدە شەتەلدەردە وتە قاتتى دامىعان كوميكستى سالۋدى قولعا الدىق. ياعني, ءوزىمىز وقيعاسىن جازدىق تا, سول بويىنشا قىزىقتى سۋرەتتەر سالدىق. توقسانىنشى جىلدار عوي, ءبىر اعامىز «مىنالارىڭ جاقسى ەكەن, سەندەرگە كومەكتەسەيىن» دەپ, كوميكسىمىزدى باسپاحانادان شىعارىپ بەردى. وسىدان كەيىن «انيماتسيالىق ستۋديا قۇرساق قالاي بولادى» دەپ ويلانا باستادىق.  ونىڭ قانداي باعدارلامادا جاسالاتىنىن دا بىلدىك. اۋەلى مۋلتفيلم-جارنامالارمەن اينالىسىپ كوردىك. 2004 جىلى العاشقى ءمۋلتفيلمىمىز ەكرانعا جول تارتتى. بىراق, تاجىريبە ازدىعىنان 10 مينۋتتىق دۇنيەنى ءبىر جىلعا سوزدىق. دەگەنمەن, قىزىعىپ ىستەگەن جۇمىستا قينالعانىڭدى بىلمەيسىڭ. وسىدان كەيىن قولىمىزدان مۋلتفيلم يندۋسترياسىمەن شۇعىلدانۋ كەلەتىنىن بىلدىك تە, ارى قاراي باتىل كىرىستىك. «الدار كوسە مەن شايتانداردى» جانە اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ «تولاعاي» اتتى جىرى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن مۋلتفيلمدەرىمىزدى دە بۇلدىرشىندەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارى جىلى قابىلدادى.– بۇگىندە قانشا مۋلتفيلمدەرىڭ بار؟– جيىرماعا جۋىق.– «قازاقياعا» بايلانىستى ينتەرنەتتەگى كوممەنتتەردىڭ بىرىندە «اسىقتىڭ ءتۇرى سانچ بوبقا ۇقساپ كەتىپتى» دەپ جازىپتى.– ءبىز سانچ بوبقا ۇقساسا ۇقساي بەرسىن دەدىك. جاقىندا ءبىر قىزدى كوردىم, قۇلاعىنا سانچ بوپ بەينەلەنگەن سىرعا تاعىپ الىپتى. بۇل ول ۇيىقتاسا دا, تۇرسا دا سانچ بوبپەن ءومىر سۇرەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان ءبىزدىڭ كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرىمىزدى ۇلتتىق قاھارماندارعا «قايتارۋ» ءۇشىن كەيىپكەرىمىزدى سانچ بوبقا ۇقساستاۋ ەتىپ الدىق.  ال بولاشاقتا اسىقتىڭ بەينەسىن بىرتە-بىرتە ايقىنداي تۇسەتىن بولامىز.– نەگىزى, انيماتسيالىق فيلم «ءتۇسىرۋ» وتە قيىن بولۋ كەرەك. ويتكەنى, «قازاقفيلم» دۇنيەگە كەلگەلى قان­شاما تولىق مەتراجدى كوركەم فيلم شىعارىپ تاستادى. بىراق امەن قايداروۆتىڭ «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» دەگەن مۋلتفيلمىنەن باسقا ەستە قالاتىن دۇنيەلەردى كورگەن جوقپىز. ارينە بار عوي, بىراق ءىلىپ الارى از. ال ەندى, اناۋ الماتىدا ۇلكەن قارا شاڭىراق – «قازاقفيلم» تۇر. بەلگىلى ونەر وردالارىن قانشاما رەجيسسەرلەر ءبىتىرىپ جاتىر. ماسكەۋگە بارىپ وقىپ كەلىپ جاتقاندارى دا جەتەرلىك.– انيماتسيا – ينەمەن قۇدىق قازعان­داي وتە قيىن شارۋا. ءبىر سەكۋندتىق كورىنىس ءۇشىن باقانداي 25 سۋرەت سالىپ, بوياۋ كەرەك. ال 3, 5, 7 جانە 10 مينۋتتىق مۋلتفيلمدەردە قانشاما كورىنىس بولاتىنىن ساناساڭىز, باسىڭىزداعى شاشىڭىز جەتپەيدى. بۇل كوزدىڭ مايىن تاۋىساتىن ءبىر قيىندىق بولسا, جۇيكەگە سالماق سالاتىن ەكىنشى قيىندىعى تاعى بار. ول – قارجى ماسەلەسى. سەبەبى, مۋلت­فيلم وندىرىسىنە قارجى وتە از بولىنەدى. قازىر تولىق مەتراجدى كوركەم فيلم­دەرگە قارجى اجەپتاۋىر كوپ بولىنە باستادى عوي. بىراق مەكتەپتەگى ءبىلىم بالاباقشادان باستالاتىنى سياقتى, بولاشاق كورەرمەندەردى قالىپتاستىرۋ دا انيماتسيادان باستالاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. رەسەي مۇنى باياعىدا ءبىلىپ, باياعىدا ءتۇسىنىپ قويعان. سوندىقتان ولاردىڭ انيماتسياسى دا, باسقاسى دا جەتەرلىك. «ەرالاشتارىنىڭ» ءوزى ءبىر توبە. سول سياقتى, انيماتسيانىڭ ۇلت بولاشاعى – ۇرپاق تاربيەسىندە ءرولى زور ەكەنىن رەسەيمەن بىرگە قىتاي دا ءبىلىپ الدى. مىسالى, قىتاي شەتەلدەردىڭ مۋلتفيلمدەرىن يمپورتتاۋعا تىيىم سالىپتى دەپ ەستىدىم. «تەك قانا ءوز مادەنيەتىمىزگە بايلانىستى ونىمدەر شىعارىڭدار, قانشا اقشا كەرەك بولسا دا بولەمىز» دەپتى-مىس دەيدى. ال, ءبىز بولساق ءوز ەكراندارىمىز ارقىلى اتتارى اتالعان جانە اتالماعان شەتەل مۋلتفيلمدەرىن قازاقشالاپ, كەڭىنەن ناسيحاتتاپ جاتىرمىز. بۇل, ارينە, «قازاق مۋلتفيلمدەرى از نەمەسە جوق» دەگەن سوزگە قاراعاندا جاقسى. بىراق وسىنىڭ يدەولوگيالىق استارىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ قاراساڭىز, شەتەلدىڭ مىنەز-قۇلقىن, سالت-ءداستۇرىن, تاربيەسىن, تاعى باسقالارىن ءبىز جاھاندانۋ پروتسەسى ارقىلى «جۇتىلىپ كەتۋ» قاۋپىنە قاراماستان ءوز ۇرپاقتارىمىزدىڭ ساناسىنا ءوز قولىمىزبەن, ياعني توتەلەپ جەتكىزىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ سالدارىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مىسالى, جاڭا جىل مەرەكەسىندەگى بالالاردىڭ ۇستىندەگى مەرەكەلىك كيىمدەرىن قاراڭىز: ورمەكشى ادام, تاسباقا نيندزا, شرەك, سانچ بوب جانە تاعى باسقالار. نەگە ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءوزىمىزدىڭ باتىرلار جىرىنداعى قاھارماندار بولىپ كيىنبەيدى؟ ويتكەنى, ولاردىڭ ساناسىندا قازاق مۋلتفيلمدەرى قالىپتاستىرعان ونداي تيپتىك قاھارمان بەينەلەرى جوق. ەرتەگىلەردەن وقىپ, اۋىزەكى اڭگىمەلەردەن ەستىسە ەستىگەن شىعار قازاق باتىرلارى مەن سۇلۋلارى تۋرا­لى, بىراق قازاق انيماتسياسىندا تۋرا ورمەكشى ادام مەن تاسباقا نيندزا سىقىلدى قاھارماندار جوق قوي.– دەمەك, انيماتسياعا ارناپ مىقتى ستسەناريدىڭ جازىلماۋى, رەجيس­سەر­لەردىڭ قيىن ىسكە تاۋەكەل ەتپەۋى سياق­تى ماسە­لەنىڭ ءبىر ۇشى قارجىعا كەلىپ تىرەلىپ تۇر دەمەكسىزدەر عوي؟–  ءيا, وسى جانە باسقا دا ماسە­لە­لەرىمىز­دى شەشۋ جولىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ءبىز قازىر قازاقستان انيماتورلار اسسوتسياتسياسىن قۇرىپ جاتىرمىز. ويتكەنى, شىمكەنتتە ءجۇرىپ «داۋسىمىز» الىسقا جەتپەيدى ەكەن. سوندىقتان استانادان اسسوتسياتسيامىزدى اشىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرلەرىندەگى انيماتورلاردىڭ باسىن قوسىپ, داۋسىمىزدى قاتتىراق شىعاراساق دەيمىز, – دەدى باتىرحان داۋرەنبەكوۆ.– ەلىمىزدە انيماتسيامەن اينالىساتىن قانشا ستۋديا بار؟– شىمكەنتتە 3-4 ستۋديا بار, سودان كەيىن استانا, الماتى جانە كوكشەتاۋدا بار.– امەن قايداروۆ اتالارىڭىز اق باتاسىن بەرگەن بولار؟– ءيا, ول كىسى بىزگە وتە ريزا. ءوزى ارنايى كەلىپ, انيماتسيامىزدىڭ تۇساۋىن كەسىپ, باتاسىن بەرگەن. ستۋديامىزدى اشقان كەزدە ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر نەبارى 7 مىڭ تەڭگە ايلىقپەن جۇمىس ىستەدى. ولارعا دا جاعدايدى تۇسىندىردىك, «شىداڭدار, ءالى-اق مەملەكەتىمىزدىڭ جاعدايى تۇزەلەدى, تۇزەلگەن كەزدە انيماتسياعا دا كوڭىل بولەدى» دەپ سەندىردىك. مىنە, سودان بەرى ءبىراز جىل ءوتتى, ەلىمىزدىڭ جاعدايى تۇزەلدى, ەۋروپا ەلدەرى قارجىلىق داعدارىسقا ۇشىراپ جاتقان كەزدە, ءبىزدىڭ ەلىمىز دامىپ جاتىر. ال, ءبىز وسى جىلدار ىشىندە تەك قانا ۇلتتىق مازمۇنداعى فيلمدەر جاساپ كەلدىك. «قازاقفيلمنىڭ» رەداكتورلارىنىڭ ءوزى «الماتى مەن شىمكەنتتىڭ اراسى ءتيىپ تۇرسا دا, الماتىلىق رەجيسسەرلەردىڭ تۋىندىلارىنا قاراعاندا سەندەردىڭ مۋلتفيلمدەرىڭنەن قازاقتىڭ مىنەزى كورىنىپ تۇرادى» دەپ مويىندايدى.

قايبىر جىلدارى قاتتى قينال­عانىمىز سونشا, وسىنىڭ ءبارىن قويىپ كوممەرتسيالىق جوبالارمەن اينالىسىپ كەتسەك پە دەپ تە ويلاعانبىز. بىراق وزىڭە-ءوزىڭ وكپەلەپ, ەلدەن بەزىپ كەتپەيسىڭ. ونىڭ ۇستىنە جوبا دا, وي دا كوپ. تا­ريحىمىزدى تۇگەلدەي مۋلتفيلمگە اينالدىرىپ شىقساق, بالاباقشاداعى بالالار مەكتەپكە بارماي تۇرىپ-اق ءبىراز بىلىممەن سۋسىنداپ قالار ەدى. فيزيكا, حيميا, ماتەماتيكا, بيولوگيا, جاعرافيا جانە باسقا پاندەر بويىنشا كورنەكى ۇگىت قۇرالدارىن نەگە قىزىقتى مۋلتفيلم ەتىپ شىعارىپ, تاراتپاسقا؟ سوسىن قازاق انيماتسياسىنىڭ, جوعا­رىدا ايتقانىمىزداي, جاڭا ۇلتتىق قاھار­ماندارىن ويلاپ تاپساق دەيمىز.– بىرەۋلەرگە, مىسالى, مۋلتفيلم ەرىككەندەردىڭ ەرمەگى سياقتى. بىراق ولاي ەمەس, مۋلتفيلم ناعىز تاربيە قۇرالى. مىسالى, ەكى جاستان باستاپ «Nickelodeon» تەلەارناسىنان ورىس تىلىندە مۋلتفيلم كورەتىن بالا سونى كورە-كورە ورىسشا ۇيرەنىپ الدى دەگەنگە سەنەسىز بە؟ مەن سەنەم. ويتكەنى, ءوز كوزىممەن كوردىم. ەگەر ءبىزدىڭ تەلەارنالار دا وسىلاي جۇمىس ىستەيتىن بولسا, بۇكىل قازاقستاندىق بالالار قازاق ءتىلىن باياعىدا ۇيرەنىپ الار ەدى.–­ نۇرعالي ءاشىموۆتىڭ قامقورلىعى كەزىندە ءبىر شابىتتاندىرىپ تاستادى دەپ ەستىدىك؟– ءاشىموۆتىڭ ارقاسىندا اقش-قا جولىمىز تۇسكەنى راس. مادەنيەت پەن ونەرگە جانى جاقىن نۇرەكەڭ وبلىسقا اكىم بولىپ تۇرعان كەزدە ءبىزدىڭ تالابىمىزدى قولداپ, گولليۆۋدكە, ۋولت ديسنەيگە بارۋىمىزعا ەرەكشە جاعداي جاسادى. اسىرەسە, ۋولت ديسنەيدەن كورگەنىمىز بەن كوڭىلگە تۇيگەنىمىز وتە كوپ.* * *كەڭەستىك يمپەريا ساياساتكەرلەرىنىڭ كينەماتوگرافيا سالاسىنداعى سو­لاقاي ساياساتتارىنىڭ سالدارىنان «كىشى حالىقتاردىڭ» ۇلتتىق مۋلت­فيلمدەرىنە ونشا كوڭىل بولىنبەدى. «قازاق ءمۋلتفيلمىنىڭ «التىن قورىندا» قانداي بايلىعىمىز بار؟» دەگەن سۇراققا رەجيسسەر امەن قاي­داروۆتىڭ «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» دەگەن دۇنيەسىنەن باسقا ەشتەڭە تاپپاي, كۇمىلجىپ قالاتىنىمىز دا سوندىقتان. ويتكەنى, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ءوزىنىڭ ەڭ جۇلدىزدى جىلدارىنىڭ وزىندە دە انيماتسيالىق فيلمدەر جاساۋ تۇرعىسىنان كوپ كەنجەلەپ قالعانى بەلگىلى. ابىروي بولعاندا, ءبىر «قارلىعاشتىڭ» وزىمەن-اق شىعىس پەن باتىس كينوسىنشىلارىن الەمدە قازاق دەگەن حالىق پەن ونىڭ وتە عاجايىپ اڭىزدارى مەن ەرتەگىلەرى, ولاردى انيماتسيا تىلىندە سويلەتە بىلەتىن شەبەر سۋرەتشىلەرى مەن رەجيسسەرلەرى بار ەكەنىن جاريا ەتكەن.ءبىز بۇگىن ءبىر عانا «ساق» كينو­ستۋدياسىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىن ءسوز ەتە وتىرىپ, قازاق ەلىندەگى بارلىق انيماتورلاردىڭ ويىنداعى وزەكتى ماسەلەنى قوزعادىق دەپ بىلەمىز. ال ەل امان, جۇرت تىنىش بولسا, ماسەلە قانشا بولسا دا, قاشان بولسا دا شەشىلەدى. ەندەشە, ۇلت مۋلتيپليكاتورلارىنان الەم بۇلدىرشىندەرى ەلىگىپ قارايتىن, جەلىگىپ قايتالايتىن, ياعني «وتقا سالسا جانبايتىن, سۋعا سالسا باتپايتىن» سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جاڭا قاھار­ماندارىنىڭ تولىققاندى بەينەسىن كۇتەيىك.كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,«ەگەمەن قازاقستان».تاراز – شىمكەنت – تاراز.