ەبIنەي بوكەتوۆتIڭ حاتتارى بويىنشا ەسسە
مەدەۋ سارسەكە,
جازۋشى.
______________
ەبIنەي بوكەتوۆتIڭ حاتتارى بويىنشا ەسسە
مەدەۋ سارسەكە,
جازۋشى.
______________
بۇدان ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن ەكi مەملەكەتتە عانا ەمەس, ۇرىمتال ەكi اۋىلدا وتىرعان ادامدار بiر-بiرiنە كول-كوسiر حات جازىپ, شارۋا جايىن, جاي-كۇيiن اق قاعاز ارقىلى جەتكiزiپ, جان سىرىن دا اعىنان جارىلا شەرتەتiن ەدi. سولاردى وقىپ وتىرىپ, بۇدان ءجۇز جىل بۇرىنعى جان يەسiنiڭ ويىن, تۇرمىس تىنىسىن, نە كيiپ, نە iشەتiنiن, مiنەز-قۇلقىن دا اينا-قاتەسiز ايىرۋعا بولاتىن-دى. بۇدان جيىرما-وتىز جىل بۇرىنعى ءداستۇرلi مەرەكەلەر قارساڭىندا بiر-بiرiمiزگە اشىق حات («وتكرىتكا» اتالاتىن) جولداپ, يگi تiلەك, قۇتتىقتاۋ ايتۋ دا ۇمىت بولا باستادى. البەتتە, مۇددەلi iس تۋرالى دا قانشاما حاتتار جازدىق. سونىڭ ءبارiن قازiر سۇق ساۋساعىنداي عانا ۇيالى تەلەفون اۋىستىردى. سونىمەن-اق ءوزiمiزدi قانشاما رۋحاني توناپ, ءومiر ءسۇرۋ قىزىعىن مەيلiنشە جۇتايتىپ العانىمىزدى, ءسiرا, تۇسiنبەيمiز. قانشاما ىستىق سەزiم, ايران-اسىر قۋانىشتان جۇرداي بولدىق دەسەڭiزشi!.. وسى ءبىر وكىنىش ەسiمi ءدۇيiم ەلگە ءماشھۇر اكادەميك ەبiنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتىڭ ارحيۆiندە ساقتالعان قيساپسىز كوپ حات بۋمالارىن وقىعان كەزدە, ءتىپتى, وزەكتى ورتەيدى. حاتتار ەبiنەي ارىستان ۇلىنىڭ 1960 جىلى قاراعاندىعا, ۇعا-نىڭ حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ اۋىسىپ, سول جەردە 1983 جىلدىڭ اياعىندا وپات بولعانعا دەيiنگi 23 جىلدىق عۇمىرىن قامتيدى. ۇزىن-سانى مىڭ قارالى. جاعرافيالىق جونiنەن ماسكەۋ, لەنينگراد, كيەۆ, ۆولوگدا, دونەتس, يۆان-فرانكو, سۆەردلوۆ (ەكاتەرينبۋرگ), نوۆوسiبiر, قورعان, توم, الماتى, سەمەي, قىزىلجار, تاشكەنت, بiشكەك, تاراز, شىمكەنت, ت.ب. ونداعان قالالار, سەلولار مەن اۋىلداردان جازىلعان. ارينە, سولاردىڭ بارiنە عالىم جاۋاپ جازعان, كەيدە كوكەيكەستi iس مۇددەسiن ويلاپ, ءوزi دە كول-كوسiر حاتتار جولداعان. وكiنiشتi جايت: ۇنەمi قارا سيامەن ءارى قولىمەن جازعاندىقتان كوپتەگەن حاتتاردىڭ كوشiرمەسi ساقتالماعان; ولاردا نە جايىندا ءسوز بولعاندىعىن جاۋاپ حاتتاردى وقۋدان تۇسپالداپ ۇعۋعا بولادى; سونىڭ وزiندە سۇڭعىلا ويلى, جانى مەن جادى سەرگەك عۇلامانىڭ بۇكiل بولمىسىن, الىپ تۇرپاتىنا ساي كەسەك تۇلعاسىن جەتە ۇعىناسىڭ.
ارينە, 2005-2011 جىلدار ارالىعىندا الماتىدان, استانادان, ماسكەۋدەن ءجانە قاراعاندىدان جارىق كورگەن «ەبiنەي بوكەتوۆ» (جيىنى 6 مارتە, تارالىمى 14,5 مىڭ دانا) عۇمىرناما كىتاپتارىمدا مەن بۇل حاتتاردىڭ تاڭداۋلىلارىن اجەتiمە جاراتىپ, عالىم بەينەسiن سومداۋعا بارىنشا پايدالاندىم. بiراق, ءبار-ءبارiن ۇقساتا الماعانىم تۇسiنiكتi. تومەندە مەن ءبىرتۋار عالىم پوشتاسىن قايىرا بiر سۇرىپتاپ, بارىنشا iرiكتەپ, جان-جاقتى بiلiمدi, ونەرلi, ۇلتتىق عىلىمدى ءوزi شۇعىلدانعان سيرەك مەتالدار تەحنولوگياسى سالاسىندا دۇنيەجۇزiلiك دەڭگەيگە كوتەرگەن عۇلاما پەرزەنتiمiزدiڭ جان دۇنيەسiن وسى قىرىنان اسiرەلەۋسiز اشۋعا تالاپ جاساپ وتىرمىن…
عالىمنىڭ ويىن بۇزباس ءۇشىن كەيبىر ۇزىندىلەردى جازىلعان قالپىندا كەلتىردىم. ەندى ءبىرازىن قازاقشا ۇردىسكە ءتۇسىردىم…
ە.ا.بوكەتوۆتiڭ ب.ف.تاراسوۆقا حاتىنان (4 شiلدە 1982 جىل):
«جەتi جاسار بالاقاننىڭ جادىندا كوپ نارسەنiڭ ساقتالمايتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ, مەن سiزگە, اسا قادiرمەندi بوريس فەدوروۆيچ, مالىي كيزياكتا تۇرعان ۋاقىتتا ەسiمدە ەمiس-ەمiس قالعان كەيبiر وقيعالار كوز الدىمدا كولبەڭدەپ, ءار الۋان ويعا تۇسiرەتiنiن اشىق ايتقىم كەلەدى. سولاردىڭ بiرi – ەڭ العاشقى ۇستازىمنىڭ مەيiرمان بەينەسi. ول كiسi تولىق دەنەلi, كەكسە تارتقان ايەل ەدi, دابىرلاپ قاتتى سويلەيتiن, ءۇنi بiراق قۇلاققا جاعىمدى ەستiلەتiن-دi. ورىس تiلiن ول كەزدە مەن ءمۇلدەم بiلمەيمiن, ۇستازىم ەسiمiن اتاۋعا تiلiم كەلمەي قينالعانىم ەسiمدە. ءسiرا, سول سەبەپتەن دە ول كiسi مەنiڭ جادىمدا اگۋستاستينا بولىپ ماڭگi جاتتالىپ قالدى. بەرتiندە, سiزدiڭ حالىقتىڭ تiلiنiڭ بۇگە-شiگەسiن مەڭگەرگەن كەزدە بۇل ەسiمنiڭ اۆگۋستا ۋستينوۆنا ەكەنiن شامالادىم. ال ناقتى فاميلياسى تۋرالى مەنiڭ دە, اكە-شەشەمنiڭ دە ەشقانداي تۇيسiگi بولماعانىنا تۇسiنiكپەن قاراڭىز… ءجا, سوندا ول كiسiنi نەلiكتەن ۇمىتپادىم دەگەنگە كەلسەك؟ بۇل بولسا بiزدiڭ وتباسىنىڭ ءاردايىم سۇيiسپەنشiلiكپەن ەسكە الاتىن جانە جيi ايتاتىن اڭگىمەسى…
ونىڭ سەبەبi قاتال تاعدىر تالكەگiمەن تۋىپ-وسكەن جەرiنەن بەزiپ, بوسقىن بولعان جىلدارىندا ءۇي-iشiمiزگە سiزدiڭ اناڭىزدىڭ كورسەتكەن شىنايى كiسiلiك قىلىعىندا دەر ەدiم. مىناداي جايتكە سiز ءمان بەرە قاراڭىز: بiر جولى مەنiڭ اكەم الدەبiر تانىسىمەن وزiڭiزگە ءمالiم لەبياجi ستانساسىنا بارىپ, كۇمiستەن سوعىلعان كەيبiر زاتتارىن ازىق-تۇلiككە ايىرباستاماق بولادى, امال نەشiك, سول كۇنi ولار تىم قىراعى ميليتسيونەردiڭ قولىنا ءتۇسiپ قالادى; بiردەن-بiر اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان انام كوز جاسىن كولدەتiپ, مەنi جەتەكتەپ مەكتەپكە بارادى; اۆگۋستا ۋستينوۆنا دەرەۋ سiزدiڭ اكەڭiزگە ات جەكتiرiپ, اۋدان ورتالىعىنا جەتiپ, توركوزدi ءۇيدiڭ iشiندە ناقاقتان وتىرعان شەرمەندەلەردi بوستاندىققا شىعارادى; ەگەر ول كiسi جەدەعابىل ارالاسپاسا – بiزدiڭ وتباسىنىڭ جاعدايى نە بولار ەدi, مەنiڭ دە كەلەشەك تاعدىرىم نەندەي قيامەتكە تۇسەرiن قۇداي بiلسiن؟!
…قىسقاسى, شىنايى ۇستازىم, جۇرەگi قايىرىمدىلىققا تولى جاننىڭ كiم ەكەنiن بiلمەككە مەن قۇشتار بولدىم. تىم كەش بولسا دا ءجون-جوباسىن انىقتاۋدى ءجون كوردiم. سودان, نە كەرەك, وتكەن جىلى قورعان وبلىسىنا ارنايى بارىپ, مالىي كيزياكتى تاۋىپ, مۇعالiمiمدi سۇراستىرىپ ەدiم, سەلونىڭ جاڭا تۇرعىندارى ەشتەڭە ايتا المادى. مەكتەپ ءۇيi تىپ-تيپىل جوق بولىپتى, ونىڭ جۇرتىن بويلاپ وسكەن ەسكi ەمەننەن تانىدىم. قايتاردا دالباسا ۇمiتپەن موكروۋسوۆو قالاشىعىنداعى ولكەتانۋ مۇراجايىنا سوعىپ, ودان سiزدiڭ اعاڭىز, گەنەرال گ.ف. تاراسوۆقا ارنالعان ستەندتi كورiپ, كiشكەنتاي گەرماندى الدىنا الىپ وتىرعان كەلبەتتi ايەلدiڭ سۋرەتiنە كوزiم تۇسكەندە سiلەيiپ تۇرىپ قالدىم. «باتىردىڭ اناسى – اۆگۋستا ۋستينوۆنا تاراسوۆا» – دەگەن تۇسiنiك ايتتى مۇراجاي قىزمەتكەرi. «وعان قوسا مەنiڭ ەڭ العاشقى اگۋستاستينا ۇستازىم, وزiمە الiپپە تانىتىپ, اكەمدi تۇرمەدەن قۇتقارۋشى!..» – دەدiم كوپ جىل الاڭ بوپ جۇرگەن جۇمباقتىڭ وپ-وڭاي شەشiلگەنiنە قۋانىپ.
1997 جىلى جارىققا شىققان «ناش بۋكەتوۆ» اتتى كiتاپتا جاريالانعان ەستەلiگiندە رەسەي عالىمى, ورال پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى س.س.نابويچەنكو «بiرتۋار, ويشىل, ەڭبەكقور» دەپ ءوز باسىنان كەشكەن مىنا بiر جايتتى بۇكپەسىز اڭگiمەلەپتi:
«1978 جىلى مىس مەتاللۋرگياسىندا اۆتوكلاۆ جاراعىن قولدانۋ جايىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا دايىنداپ, عىلىمي جەتەكشiم ي.ف.حۋدياكوۆ ەكەۋمiز وپپونەنتتiڭ بiرiنە ە.ا.بوكەتوۆتi شاقىرۋدى ءجون كوردiك. ول كiسi بiردەن كەلiستi. بار جۇمىس بiتiپ, جۇمىستى قورعاۋ 1979 جىلدىڭ 7 اقپانىنا بەلگiلەنگەن… كەنەت قورعاۋعا ەكi اپتا قالعاندا ەبiنەي ارىستانوۆيچ مەنi قاراعاندىعا شاقىردى. جۇمىسىمنىڭ قولجازباسىنان كوپتەگەن ستيليستيكالىق قاتەلiكتەر كورiپتi, كەيبiر جەرiن قايتا تۇزەتۋ ءجونiندە ديكتوفونعا پiكiرiن جازىپ قويىپتى. «جۇمىسىڭ عىلىمي جونiنەن وتە ءماندi, بiراق سونى بايانداۋىڭ وتە ناشار جازىلعان, قاتە قۇرىلعان سويلەمدەر بار. عىلىم دوكتورى اتانباق بiلiكتi ورىس ادامىنا مەنiڭ, قازاق بالاسىنىڭ ورىس تiلiن بىلاي جاز دەپ اقىل ايتۋىم ىڭعايسىز نارسە…» – دەپ جۇمىسىمدى قايتارىپ بەردi. ايتىپ وتىرعانى – ەكi اپتادا تۇزەلمەيتiن ولقىلىق. ۇنجىرعام تۇسكەن مەن: «قۇپتاماعان پiكiر جازىپ بەرسەڭiز دە قورعاۋدى توقتاتپايمىن!..» – دەپ ورە تۇردىم. الايدا, ەبiنەي ارىستانوۆيچ رايىنان قايتپادى.
مەنiڭ قوزعاۋىممەن سۆەردلوۆتان تەلەفون شالعان عىلىمي كەڭەستiڭ توراعاسى مەن ونىڭ ورىنباسارىنىڭ ءوتiنiشiن, توتەنشە جاعدايدى تۇسiندiرۋگە تىرىسقان ۇگiت سوزدەرiن قۇلاعىنا قىستىرعان جوق. ايتارى بiر-اق ءسوز: «شالاعاي دا ساۋاتسىز جازىلعان جۇمىستى تالقىعا جiبەرۋگە بولمايدى!». امال قانشا, قورعاۋ مەرزiمiن بiر ايعا شەگiندiردiك. مەنiڭ سورىما قاراي, عىلىمي كەڭەستiڭ وكiلدiك مەرزiمi بiتiپ, اقىرى ونى بiر جىل كەشiگiپ, 1980 جىلدىڭ اقپان ايىندا قورعادىم. ەبiنەي ارىستانوۆيچتiڭ رەتسەنزياسى وڭدى بولدى, كەڭەس مۇشەلەرi ءجۇز پايىز داۋىس بەرiپ سەنiم كورسەتتi, جارىم جىلدان سوڭ ۆاك-تىڭ ماقۇلداعان قارارىن الدىم…
ارينە, سول كەزدە مەن ول كiسiگە كەكتەنە قاراپ, ۇساق-تۇيەككە سونشاما شۇيiلگەنiنە رەنجiپ ءجۇردiم. ارادا بiراز ۋاقىت وتكەن سوڭ كەلەشەك ءومiر جولىما ۇلاعاتى مول ساباق العانىمدى ءتۇسiندiم. سودان بىلاي ويىمدى ناقتىلاپ جازۋدى, ءار سويلەمنiڭ تۇسiنiكتi دە جيناقى بولۋىن قاتتى قاداعالايتىن بولدىم, ونى از دەسەڭiز, شاكiرتتەرiمنەن دە سونى تالاپ ەتەتiن ادەتكە بويسۇندىم. البەتتە, سول بiر تاباندى دا قاتاڭ تالابى ءۇشiن قازاق ارiپتەسiمە ءومiر باقي قارىزدارمىن. مۇنداي قىلىق وتە كۇشتi, ايتقانىنا كامiل سەنiمدi ۇلكەن تۇلعادان تۋاتىنى تۇسiنiكتi…».
* * *
«قارعام ەسلامبەك! 1943 جىل. جازعىتۇرىم. جوباسى, مارت ايى. اكەي مارقۇم 1942 جىلدىڭ 9 دەكابرىندە قايتىس بولدى. جيعان-تەرگەنiمiزدi اكەمiزدiڭ باتاوقىرىنا تۇگەل جۇمسادىق. ويتكەنi, «ءولiم باردىڭ مالىن شاشادى, جوقتىڭ ارتىن اشادى…» دەگەن ناقىل بار. يماندى بولعىر ءبالتاي شەشەمiز الدى-ارتىنا قاراعان جوق, قولداعىنىڭ ءبارiن اس بەرۋگە سالدى. قىزىل سيىر كوتەرەم بوپ جەر قاپتى. كوك بيەدەن دە ايىرىلدىق, اسىراي المادىق… – دەگەن ءسوزدەردi ەبiنەي ارىستان ۇلى ارتىنان ەرگەن ءتورت iنiسiنiڭ ەڭ كiشiسiنە 1981 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە جولداعان. ءسiرا, قاراعايلى قورعاسىن كومبيناتىنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ وتىرعان باۋىرىنىڭ كەۋدە كەرەتiن وكتەم قىلىعىن ۇناتپاي, قانداي جاعدايدا وسكەنiن ەسiنە سالىپ قويۋدى ءجون كورگەن سىڭايلى. – مەن ولگينكادا مۇعالiممiن, ايىنا بiر پۇتتاي پاەك الامىن, ءۇي-iشiمiز سوعان قاراپ قالدى. ءسويتiپ جۇرگەندە بiر كۇنi, تالونعا زات بەرەتiن ءراسiم بولۋشى ەدi, سونىڭ بiرەۋiنە ساعان كiشكەنتاي باتەڭكە الىپ كەلدiم. «قارعام-اۋ, – دەدi شەشەمىز. – مۇنى قايتۋشى ەدiڭ, سونىڭ ورنىنا… بiر كويلەكتiك ماتا الساڭ ەدi…» سوندا دا ويىما كەلگەن iستi بايقايىن دەپ, سەنiڭ ەكi جارىم جاستاعى كەزiڭ, ەكi اياعىڭ شيدەي, مەشەلسiڭ (تويا تاماق iشپەۋدiڭ سالدارى), جۇرمەيسiڭ. سەنi الدىما الىپ باتەڭكەنi كيگiزدiم. باۋىن بايلاپ وتىرعاندا سەن: «ءاي-ءاي-ءاي!..» دەپ قۋانىپ, مەنi قۇشاقتاپ تۇرەگەلiپ ءتاي-تايلاپ جۇرە باستادىڭ…
ءبالتاي مارقۇم اعىل-تەگiل جىلاسىن, وعان قوسىلىپ مەن دە ەگiلدiم. ءسiرا, سەنiڭ سول ساتتە قالت-قۇلت ءجۇرiپ كەتكەنiڭە قۋانعاننان جىلاساق كەرەك… كويلەكتiك پۇل الماعانىم ۇمىت بولدى. سول ساتتە جۇدىرىق تاتەمiز كەلiپ: «اكەسi بار بالا دا مۇنداي باتەڭكە كيگەنiن كورسەم – كوزiم شىقسىن!..» – دەپ ءارi كۇندەپ, ءارi جەبەپ, بۇرقىلداپ سويلەپ-سويلەپ شىعىپ كەتتi.
سول جىلدىڭ جازى. ون بەس جاسار قامزاباي ەرتەلi-كەش سالپاقتاپ سيىردىڭ سوڭىندا (كولحوزدىڭ تابىنىن باعادى). تاماق از, اياعىندا شاركە. تاڭ اتپاي تۇرىپ, بۋىنى سىلقىلداپ ارەڭ كەتەدi. مەن مۇعالiمدiك جۇمىسىمنان بوساپ ۇيگە كەلگەمiن. ەرتە تۇردىم دا اعاشقا كەتتiم. قورشاۋى بۇزىلعان باقشانىڭ iشiنە مال كiرiپ كەتiپتi. سىرىق كەسiپ, ولاردى بۇتاقتان ارىلتىپ, قورشاۋدىڭ اشىق جەرiن قايتا قىمتاعانشا ءتۇس بولدى. اياعىمدى سۇيرەتە باسىپ, ۇيگە تيتىقتاپ ارەڭ جەتتiم. شەشەمiز ماعان iرiمشiك جاساپ, بەتiن شۇبەرەكپەن جاۋىپ قويىپتى. سونى ىمداپ كورسەتiپ, جەپ ال دەگەندەي بولىپ, سەنi, شابدان مەن جاركەندi (جارتاس – م.س.) ۇيدەن شىعارىپ جiبەردi. ال سەندەر, شەشەمiزدiڭ قۋلىعىن سەزiپ قالىپ, ەسiك الدىنان كەتپەي قويدىڭدار. تەگەشتi الدىما الىپ, iرiمشiك تولى قاسىقتى اۋزىما اپارا بەرگەنiم سول ەدi, ۇشەۋiڭ جەتiپ كەلدiڭدەر دە باس سالدىڭدار. قىسقاسى, مەنiڭ سىباعامدى تورتەۋمiز ءبولiپ جەدiك. ءبالتاي مارقۇم قايتا كەلگەندە: «ءاۋ, مىنا كۇشiكتەر قاشان كiرiپ كەتكەن؟..» – دەپ سەندەرگە ۇرسىپ ءجۇرiپ شاي قويدى. ءسويتiپ, شارشاپ, قارنىم اشىپ كەلگەندە وزiمشە تويعان كiسi بولىپ, سىر بiلدiرمەي جاتا كەتتiم. شەشەمiز سوندا مۇلدەم اش جۇرەدi, قاتتى شارشايدى. سەندەرگە دە: «بۇل جەتiمدەردi ءومiرi اسقا تويعىزا المايسىڭ» – دەپ رەنجيتiن…»
الماتىعا وقۋ iزدەپ كەلiپ, قانداي قيىنشىلىقپەن وقىعانىن دا (1945-1950 ج.ج.) عالىم iنiسiنە جولداعان وسى حاتىندا, ءسiرا, ويلانسىن دەگەن نيەتپەن جازسا كەرەك, ەشقانداي بۇركەۋسiز قاز-قالپىندا اڭگiمەلەپتi.
«ستۋدەنتتiك كەز. ءبالتاي مارقۇم, قامزاباي ەكەۋi اڭدا-ساڭدا پوسىلكا جiبەرەدi. مەن مايىن جەمەيمiن, بازارعا ساتىپ, وزدەرiنە شاي جiبەرەمiن. بiر جولى مايدى اشسام, 1947 جىلدىڭ كۇزi-اۋ دەيمiن, iشi جۋان-جۋان يiرiلگەن قۇرت (تۇزداماي جiبەرگەن). پليتكاعا قويىپ قايناتىپ, تورتاسىن شىعارىپ, ونى دا ساتىپ, شايعا اينالدىرىپ, ۇيگە قايتاردىم. ولاي iستەمەسەم كۇنكورiستەرi قيىن: قامزابايدىڭ ايلىعى 300 سوم, مەنiڭ ستيپەنديام 300 سومنىڭ ۇستiندە; شەشەي كيiم تiگەدi, اقكوڭiلدiگiمەن كوبiنە تەگiن تiگەدi, ازداپ بiردەمە تاپسا – كوپ تاپقانداي بولىپ قۋانىپ وتىرادى… شەشەمiزدiڭ ول مiنەزiن بiلەمiن, ءۇي جاعدايىمىزدىڭ جۇدەۋ ەكەنiن دە بiلەمiن. قامزاباي حات جازعان سايىن مەنi شيراتىپ, تۇرمىسىمىز تاماشا دەۋدەن تانبايدى. ەكiنشi كۋرستا وقىعان جىلى جازدا شاۋىپ كەتكەن ءشوبiمدi قاراشولاق دەگەن قۇبايدىڭ بەلسەندi اعاسى بولاتىن, سول نەمە الiمجەتتiك جاساپ كولحوزدىڭ جەرiنەن شاپتىڭ دەپ قامزابايدان تارتىپ الىپتى… اعاڭ قامزابايدىڭ سەندەردi اسىرايمىن دەپ كەشكەن بەينەتi مەنiڭ ازابىمنان تيتتەي دە كەم بولمادى. «وقۋىڭدى قويا تۇر!» – دەپ ءسويتiپ ءجۇرiپ ماعان ايتقان جوق. ەلۋiنشi جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيiن بiزدiڭ وتباسى تۇرمىس جۇدەۋلiگiنەن ارىلا قويمادى…
سەندەر ءسويتiپ وسكەن بالالار ەدiڭدەر. ەندi كۇللi تۋىستان قامزاباي ەكەۋمiز, ەكi شال عانا قالىپ وتىرمىز… جاقىننان سىيلاۋدى تiلەيتiن جاسقا كەلدiك… اعايىنعا وكپەلەگەننەن جاقسى اعايىن تابىلمايدى. اقىلدى ادام اعايىنعا وكپەلەمەيدi. جالپى وكپەلەۋ – ناداننىڭ iسi… وكپەلەمەي, اقىلىڭ مەن پاراساتىڭا جەڭدىرىپ, مiنەزiڭدi جوندەۋ كەرەك!..»
«ارداقتى, سۇيiكتi iنiم ەسلامبەك!.. قاسىڭدا ءجون ايتار اقىلشىڭ جوق. بiلەمiن. مۇندايدا ادام ءوز قايراتىنا سەنۋi كەرەك. اكەمiز بiر ادامعا وكپەلەۋدi بiلمەيتiن قايىرىمدى جان ەدi. وقىماعاننىڭ اقىلدىسى دا. شەشەمiز ءبالتاي مارقۇم دا مەيiلiنشە اقكوڭiل بولدى, سiڭiرi شىعىپ ءجۇرiپ بiرەۋگە كومەكتەسكiسi كەلiپ ەمەشەسi ءۇزiلiپ تۇراتىن… ەسلامبەك, مەن سەنi جاس كۇنiڭنەن اسىراپ ەدiم دەپ بۇلدانعالى وتىرعام جوق. انا جىلى تۇڭعىشىڭدى الىپ كەلگەنiڭدە… سونىڭ ءبارi قايتقان. بۇدان ارتىق اعانى سىيلاۋ بولمايتىن شىعار دەگەمiن. العىسىم مەن باتامدى سوندا بەرگەمiن…» – دەپ 1983 جىلعى جولداۋىندا كەنجە iنiسiنە ريزالىق ءسوزiن ايتسا, ودان ەكi جىل بۇرىنعى حاتىندا: «بۇل بالانى مەن سەنەن سۇراعام جوق-تى, بiراق تا تۇڭعىشىن ءوزi ۇسىنعانى – مەنi اكەسiنiڭ ورنىنا ۇستاعانى… دەپ تۇسiنگەم-دi. ءالi دە سولاي تۇسiنەم… سەنiڭ ءمارت كوڭiلiڭ, وسى بالانىڭ سابيلiك ءلاززاتى زۇكەڭ ەكەۋمiزدi قايتادان جاسارتتى… بۇل بالا جۇرت الدىندا بولسا قۋانار ەدiم, جۇرت الدىندا بولماي وسسە – ءبارiبiر تiرi بولسام كەمدiكتە ۇستاي المايمىن. ءوزi جەكە قالعاندا قايدان بiلەيiن, تاعدىرى قانداي بولاتىنىن…» – دەپ تiرشiلiك كۇيتiنiڭ قيىن بiر مۇڭىن iنiسiنە جەتكiزگەن.
جوعارىدا ەسكەرتكەنiمiزدەي, ەبەكەڭ ارحيۆiندە ءوز قولىمەن جازعان حاتتار كوپ ەمەس, ساناۋلى. حات جازۋشى مارقۇم بولعاننان كەيiن مۇراجايىنا قايتارىلعاندار عانا. سونىڭ بiرi – ماسكەۋدەن تۋعان جۇرتىنداعى ەل اقساقالىنا جولداعان حاتى.
«ارداقتى احا! بۇل حاتتى ماسكەۋدەن جازىپ وتىرمىن. جاتقان جەرiمدi – ينستيتۋت كارديولوگي اكادەمي مەديتسينسكيح ناۋك يم. مياسنيكوۆا دەپ اتايدى. ەلiمiزدەگi جۇرەك ەمدەۋ جونiندەگi ەڭ ءۇلكەن ورتالىعىمىز. كارديو – جۇرەك دەگەن ءسوز, كارديولوگيا – جۇرەك عىلىمى ماعىناسىندا. مۇندا ءارi ەمدەيدi, ءارi ەمنiڭ جاڭا ادiستەرiن عىلىم جولىمەن iزدەستiرەدi. قازiرگi جاعدايىم جاقسى سياقتى, بۇدان ءارi وسىلاي بولا بەرسە – جاقسارعانى, مۇلدەم قالپىنا كەلتiرۋ قيىن كورiنەدi, بiراق ەمدەپ, رەمونتتاپ, سالاقسىراتپاي ۋاقىتىندا قاراتىپ وتىرسا – ەپتەپ كۇنكورiسكە جارامدى بولادى دەگەن جورامالدى دارiگەرلەر ءتۇسiندiرiپ جاتىر.
باسىندا ءوزiم قورقىڭقىراپ تا قالىپ ەدiم – بۇل ءومiردiڭ ءوزi ۇزاعىراق بولماعانى ما دەپ, قازiر تاۋبەشiلiك ايتىپ وتىرمىن. ويتكەنi, اكەم مارقۇم ايتقان ەدi – بوكەت اتامىز 52 جاسىندا قايتىس بولدى, بiزدiڭ تۇقىم ۇزاق ءومiر سۇرمەيدi دەپ. بiراق, ىبەكەڭ اقساقال (بوكەتتiڭ ەكiنشi ۇلى – م.س.) 82-گە كەلگەنiن كوڭiلگە مەدەۋ تۇتتىم, ەمحانادا شالقاسىنان بوس جاتقان ادام نەنi ويلامايدى…
اناداعى سiزدiڭ ۇيدەگi بالانىڭ, ءۋايiستiڭ (بۇرىنعى سەرگەەۆ, قازiردە شال اقىن اتىنداعى اۋداننىڭ ورتالىعىندا تۇراتىن قۇرداسىن ايتىپ وتىر – م.س.) بiر بالاسىنىڭ مەن اۋىرىپ قالىپ كوڭiل اۋدارماعان سوڭ رەتi كەلمەدi-اۋ دەيمiن, بiراق دەن ساۋ بولسا كەلەشەگiن اقىلداسارمىز. بالالار ءوزiمiزدiڭ ۇرپاق قوي, ولارعا قولعابىس تيگiزبەگەندە كiمگە كومەك جاسايسىز؟! تەك ءوزiڭ ادەيi كەلگەندە اياقسىزداۋ بولعانىنا كوڭiلiم ازداپ قوبالجىدى, بiراق ءومiردiڭ وڭى مەن سولىن جوبالايتىن اعامىز… رەنجiمەگەن بولار دەگەن ويدامىن…
اۋىلداعى اقساقالدارعا – ساكەڭە, ماۋتاي-اعاما, باكەڭە, قاسىم-كاكiمدەرگە, ۇلكەن-كiشiسiنە دۇعاي سالەم! بالدۋ مەن سiزدiڭ ۇيدەگi بالالارعا جانە سالەم. دەرتiم ساۋىعىپ, جاقسى بولسام – قۇبايدىڭ ۇيiنە, ءمۇسليما جەڭگەمiزگە باتا قىلۋعا ادەيiلەپ بارامىن.
قۇرمەتپەن, جاقسىلىقپەن كورiسۋگە تiلەكتەس iنiڭ ەبiنەي, 27. 09.1976 جىل.
ءماۋتاي-اعاما ايتارسىز: جالعىز ءوزiنiڭ ماسكەۋگە ىزدەپ كەلگەنi – سۇگiردiڭ التى بالاسىنان كەم قورعانىش بولعان جوق كورiنەدi دەپ…»
***
«مەدەۋ! ماعان گەرت پەن براگين (قازاقستاندىق جازۋشىلار – م.س.) سەنiڭ كiتابىڭ شىعىپتى دەپ جازدى. قانەكەڭ جونiندەگiڭدi ايتام. قۋانىشىم قوينىما سىيماي كەتتi. ەرجiگiت, قاجىرلى جiگiت ەكەنسiڭ, راقمەت!
بۇل جاقتا ول ازiرشە جوق. بiر ەكزەمپليارىن جiبەرسiڭ, جالپى ماعان ءارi قاراي جازۋىما كومەكتەسسەڭ – العىس قانا ايتاتىن بولام, ويتكەنi مەن ءالi مىجعىلايتىن ءتۇرiم بار.
كەلiنگە, ءۇي-iشiنە سالەم. جاڭا جىلىڭ قۇتتى بولسىن!
قۇرمەتپەن اعاڭ بوكەتوۆ, 18 يانۆار 1981 جىل».
«باتىر مەدەۋ iنiم! سەنiڭ حاتىڭدى العالى ەداۋiر كۇن بولىپ قالدى, بiر قاۋىرت جۇمىسىم بولىپ, بiردەن جازا المادىم, ءاتۇستi جازعىم كەلمەدi. بۇگiن قول بوسانقىراپ ساعان حاتقا كiرiسiپ وتىرمىن. تاعى دا قايتالاپ ايتام: سەنiڭ بۇل iسiندi ورىس تiلiندە «پودۆيگ» دەپ اتايدى… كiتاپ تا تاماشا بولىپ شىققان. حالىق ساعان, تiپتi ەسكiشە ايتايىق, ارۋاق ساعان ىرزا!..
مەدەۋ, مىنا كiتابىنا پiكiر قاراستىرعىڭ كەلەدi, جوباسى. باسپا پiكiردi ايتىپ وتىرمىن. ول قاجەت-اق بولار ەدi, جازار دا ەدiك, بiراق سونى باساتىن كiم بار؟ سونى ويلان. ەگەر مەنi قالاساڭ… دايىنمىن. ءار نارسەنiڭ كەمشiلiگi دە, جەتiستiگi دە بولادى جانە اركiم ءوز پiكiرiن ايتىپ جاتادى, ايتا تۇرا تەك مەنiڭ ايتقانىم دۇرىس دەيتiنi دە بولادى. ماسەلە وندا ەمەس, ماسەلە قانەكەڭنiڭ حالىق ءۇشiن iستەگەن iسiن كوپكە ۇلگi ەتۋدە عوي. بۇل جونiندەگi سەنiڭ ەڭبەگiڭدi كiم وشiرە الادى؟ سونى ايتۋ قاجەت قوي, قانەكەڭدi تاعى دا ايتۋ قاجەت قوي, ويتكەنi تiرiسiندە كوپكە پاراساتى مەن شاراپاتى تاراعان كiسiنiڭ ارۋاعى دا قۇدiرەتتi بولماق قوي. (…) بۇل كiتابىڭ ولمەيتiن كiتاپ, انا تiلiندە دە شىعارارسىڭ, بiر شىعىپ قانا قويماس, شىققان سايىن جوندەپ تە جاتارسىڭ. (…) بiراق, سەنi قازiر قولداۋ قاجەت ەدi, وعان دارمەن بولماي جاتقان جوق پا! جاعداي سولاي, اينالايىن مەدەۋ.
قولجازبانىڭ ەڭ جۋانىن بەر ماعان. سەنiڭ ەڭبەگiڭدi ماداقتاپ وتىرماسام, كەمiتە كورمەن. مەنiڭ ويىم الىستا, بiراق شامامنىڭ كەلەتiن-كەلمەيتiنiن بiلمەيمiن. باسپالار مەنەن اۋلاقتاپ ءجۇر, بiراق ۋاقىتشا بولار دەگەن سەنiم مول. دەگەنمەن, ەڭبەك جەڭەر دەگەن ويدامىن. بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىستارعا كوڭiل بولمەي, جۇمىس iستەي بەرۋدi «قاسىمنىڭ قاسقا جولى» دەپ تاۋىپ وتىرمىن. سوندىقتان, ماعان قانەكەڭنiڭ تۇلعاسى بۇكiل ءومiردi كورسەتەرلiك سياقتى. مەن بۇل iسكە قازiر وسىنداي كەڭ تۇرعىدان قاراۋدامىن. سوندىقتان, سەنiڭ جۋان قولجازباڭ دا, ءوزiڭ دە ماعان تالاي قاجەت بولاسىڭ… ءومiرi اقىلداسپاي جۇمىس iستەپ كورگەن ادام ەمەسپiن, كوپ اقىلداسقاننىڭ پايداسىن بولماسا, زيانىن كورگەم جوق.
وسىمەن ءتامامدايىن. كەلiنگە, بالالارعا سالەم. بەك ساۋلىق تiلەيمiن.
ەبiنەي بوكەتوۆ. 22 فەۆرال 1981 جىل, قاراعاندى».
ەبiنەي ارىستان ۇلىنىڭ سىر عىپ شەرتكەن وسىناۋ شەرلi ويىن مەن ونىڭ ماسكەۋلىك اكادەميك ۆ.ي. سپيتسينگە 1979 جىلدىڭ 30 تامىزىندا جولداعان ۇزاق حاتىنىڭ سوڭعى بەتiنەن جانە ۇشىراتتىم: «ساتباەۆتىڭ ارامىزدا جوعىن زور وكiنiشپەن ەسكە الامىن, – دەپتi عالىم وندا. – ال ول كiسi, ەسiمدە ساقتالعان iس, كومiر حيمياسىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋدى وتە-موتە جيi ايتىپ, تۇپتەپ كەلگەندە كومiردi حيميالىق جولمەن پايدالانۋ ماسەلەلەرiن زەرتتەيتiن اكادەميالىق ينستيتۋت اشۋدى ماقسات ەتكەن ەدi. بiز ول كەزدە جاستىقتىڭ اسەرiنەن, الدە اقىلىمىز جەتپەگەندiكتەن تۇڭعىش تا ازiرشە بiردەن-بiر ۇلتتىق اكادەميگiمiزدiڭ كورەگەندiكپەن تىم ەرتەدەن بولجاعان, امبە جانى اۋىرا ويلاعان ماڭىزدى iسiنە ءمان بەرمەدiك, امال قانشا…»
بiزدiڭ شامالاۋىمىزشا, ەبiنەي ارىستان ۇلىنا كومiر حيمياسىمەن تۇبەگەيلi شۇعىلدانۋعا پارمەندiرەك تە ەرەكشە اسەر ەتكەن ەكiنشi ادام – سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيزيكالىق حيميا ينستيتۋتىنا كوپ جىلدار بويى ديرەكتور بولعان, ۋران حيمياسىنىڭ اسا زور بiلگiرi, اكادەميك ۆيكتور يۆانوۆيچ سپيتسين.
«…قاراعاندى سiرەسكەن كومiردiڭ ءۇستiندە تۇر, دەمەك ونى سۇيىلتۋ ماسەلەسiمەن شۇعىلدانۋدى سiزگە تاعدىردىڭ ءوزi جازعان… ارينە, كومiردi سۇيىلتۋ iسi بiردەن ءورiس الىپ كەتە قويماس, بiراق ءجۇردiم-باردىمعا سالىپ ۋاقىتتان ۇتىلۋعا تاعى بولمايدى. مەن سiزگە الداعى ۋاقىتتا وتەتiن كەڭەستەر, كونفەرەنتسيالار تۋرالى ۇدايى حابار بەرiپ وتىرامىن. بۇلارعا سiزدiڭ قاتىسۋىڭىز قاجەت. سونىمەن قاتار, سiز ءوز تاراپىڭىزدان قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنان نەمەسە قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتiنەن قابiلەتتi ەكi-ءۇش حيميكتi iرiكتەپ الىپ, ماسكەۋگە, كسرو كومiر ونەركاسiبi مينيسترلiگiنiڭ پايدالى جانعىش قازبالار ينستيتۋتىندا تاجiريبە جيناقتاۋى ءۇشiن ۇزاق مەرزiمگە جiبەرگەنiڭiز ءجون بولار ەدi… مەن ولاردىڭ بiر جىل, از دەگەندە التى اي الاڭسىز جۇمىس iستەۋiنە جاعداي تۋعىزار ەدiم», – دەپتi ماسكەۋلىك عالىم 1979 جىلدىڭ اياق شەنiندە اكادەميك بوكەتوۆكە جولداعان حاتىندا.
عالىمنىڭ تەتەلەس iنiسi قامزاباي بوكەتوۆتىڭ «ورتالىق قازاقستان» گازەتiندە «ۆيكە مەن ەكە» دەگەن اتپەن 1990 جىلى جاريالانعان دەرەكتi حيكاياتىندا باياندالاتىن ۇلاعاتتى جايتتار جانە ناق سول كiسiنiڭ زور iلتيپاتپەن بiزگە سىي ەتكەن – ەبiنەي ارىستان ۇلىنىڭ ۆ.ي.سپيتسينگە جازعان 6 حاتى مەن ماسكەۋلiك اكادەميكتiڭ وعان جولداعان 3 حاتىنىڭ كسەروكوشiرمەسiمەن تانىسۋ مەنiڭ كوڭiلiمدە ءتۇرلi-ءتۇرلi تولعانىستار تۋعىزعانىن مويىنداۋعا تيiسپiن. اسىلىندا وتاندىق عىلىمعا اسا سيرەك كەزدەسەتiن ەلەمەنتتەردiڭ حيمياسىن زەرتتەۋ, اسiرەسە, اتومدىق ونەركاسiپكە قاجەت شيكiزاتتى ءوندiرۋ سالاسىندا ولمەس ءماندi ەڭبەكتەر جاساعان اتاقتى عۇلاما, سول كۇندە جاسى سەكسەنگە ەنتەلەگەن ءماسكەۋلiك كەكسە عالىم مەن ونىڭ قازاقستاندىق ارiپتەسi, امبە ودان قيلى جاس كiشi قاراعاندىلىق عىلىم يەسiنiڭ 1978-1983 جىلدار ارالىعىندا جازىسقان حاتتارىندا رەسمي دە عىلىمي حابارلامالار باسىم سياقتى كورiنگەنiمەن سونىڭ بارiنە دە سىنالاي كiرiپ, ارقيلى تiرشiلiك تاۋقىمەتتەرi كوڭiل كۇيلەرi جايلى ارەدiك ءوزارا سىر شەرتiسكەن, شىنايى ادامگەرشiلiك ءجۇرەكتەردەن شىققان جىلى لەبiزدەردi تەبiرەنبەي وقۋ مۇمكiن ەمەس.
«اسا قۇرمەتتi دە قىمباتتى ۆيكە! سiزدiڭ ءۇنiڭiزدi ەستiپ قاتتى قۋاندىم جانە سiزدiڭ جەكسەنبi كۇندەرi دە جۇمىستى, كوكەيتەستi iستi ۇمىتپايتىن قاسيەتiڭiزگە قاتتى تاڭ قالعانىم سونشا, تiپتi بۇل جايىندا جيi-جيi ەسiمە الىپ ءجۇرمiن. ال بiزدەگi كەيبiر بويكۇيەزدەر جەكسەنبi كۇندەرiن اپتا بويى تاۋ قوپارىپ, تاس تاسىعانداي, بەرi سالعاندا ءشوپ شاپقانداي-اق ءۇزدiگە كۇتەدi…» – دەپ ەبiنەي ارىستان ۇلى اعىنان جارىلا سىر شەرتسە, ناق سونداي شىنايى ادامگەرشiلiك لەبiزدەرمەن وسى حاتقا جاۋاپ جازا وتىرىپ, ماسكەۋلiك عالىم دا: «قىمباتتى ەكە… سiزدiڭ كومiردi گيدروگەنيزاتسيالاۋ (سۇيىققا اينالدىرۋ – م.س.) ءۇشiن سۋتەگiن قولدانۋ جونiندەگi سونى ويىڭىز ماعان ۇنايدى. سوعان قوسا مەن نازارىڭىزدى وسى پروتسەستەن شىعاتىن سۇيىق زاتتاردىڭ سيپاتىن انىقتاۋعا دا اۋدارۋعا كەڭەس بەرەمiن… سiزدەر اۆتوكلاۆتىڭ قانداي ءتۇرiن قولدانىپ ءجۇرسiزدەر؟ بiز مۇندا اۆتوكلاۆپەن بiرشاما جۇمىس iستەدiك, قاجەت دەسەڭiز – ءتاجiريبەمiزبەن ءبولiسۋگە دايىنبىز…» دەپ ناقتىلى قولعابىس ەتۋگە ءازiر ەكەندiگiن iلتيپاتپەن بiلدiرەدi.
ە.ا.بوكەتوۆ: «… كومiر حيمياسى ءجونiندەگi تiرلiك بiرشاما وزگەشەلەۋ بولىپ تۇر. امال نە, ەرتەگi تەز ايتىلعانىمەن ءومiردە ونداي تەزدiك جوق. سiزدەردە جاتتىعۋدان وتكەن جولداس كەيبiر ۋاقىتشا جاعداياتتارعا بويسۇنىپ بۇل جۇمىستان باس تارتتى. ىڭعايسىز-اق iس بولدى, جاعدايدىڭ كەيدە بiزدiڭ ىرقىمىزدان تىس ۋاقىتشا اۋەندەرگە تۇسەتiنi بەلگiلi.»
***
اكادەميك ءا.ح.مارعۇلان, 7 ءساۋiر 1973 جىل, الماتى – ە.ا. بوكەتوۆكە:
«ارداقتى ەبكە! سانسىز سالەم. (…) قانىش جايىندا كiتاپ جازۋ ارينە وڭاي ەمەس. بiراق, جازۋ كەرەك. جانە ونى جاي كiسi جازعاننان گورi ينجەنەرلiك ونەردi جۇيرiك بiلەتiن, تەحنيكا عىلىمىنىڭ يەسi جازۋى كەرەك. ولاي بولماسا كوپ نارسەنiڭ ۇستiنەن وتە شىعىپ, نەگiزگi ماسەلەلەر قالىپ قويۋى مۇمكiن. سiز ءۇشiن قانىشتىڭ ينجەنەرلiك داۋرەنi وتە تۇسiنiكتi, ايقىن كورiنiپ تۇراتىن بولۋعا تيiستi. ونى ەشكiمنەن سۇرامايسىز دا, تەك ۋاقىت تاۋىپ ەسكە ءتۇسiرiپ, شەتiنەن كەرتiپ جازا بەرەسiز.
سiزگە كومەسكiلەۋi – قانىشتىڭ اۋىلداعى بالا كەزi. قانداي ورتادا ءوسiپ, قانداي تاربيە العاندىعى. تەگiندە قانىش تۋرالى جازۋ – بۇكiل قازاق حالقى تۋرالى جازۋ دەگەن ءسوز. مۇحتار جازعان «اباي» – اقىن ابايدىڭ ءوز باسىنىڭ داۋرەنi عانا ەمەس, بارلىق قازاق حالقىنىڭ سۋرەتi, تiرشiلiك جاساۋى, كۇنكورiس-تۇرمىس, الەۋمەتتiك, ساياسي جاعداي بارلىعى بار. قانىش تۋرالى دا وسىنىڭ بارلىعىن قامتۋ كەرەك دەپ ايتپايمىن, بiراق ولشەمدi تۇردە ورىن الۋى قاجەت.
قانىشتىڭ گەولوگ جولداستارى, ونىڭ اسا بiلiمدi, مادەنيەتتi ەلدiڭ وزiندە سيرەك كەزدەسەتiن جارقىن مiنەزiنە, سىپايىلىعىنا, بوتاداي ەلبiرەپ تۇرۋىنا تاڭ قالاتىن. قانىشتى ەسكە تۇسiرۋدەگi بiر جيىلىستا پروفەسسور ي.ي. بوك: «تاعى, نادان ەلدەن وسىنداي كiسi شىعۋ مۇمكiن بە؟» – دەپ ماعان سۇراق قويدى. ول كiسi قانىشتىڭ اكەسiن, قازاق حالقىن تۇسiنبەي, ادەبيەتتە جالپى قالىپتاسقان سارىنمەن ايتىپ وتىر. اشىق ايتقاندا, قانىشتىڭ سىپايىلىعى, كوپ بiلۋi اكەسiنەن اۋىسقان قاسيەت. قانىش پەن بiز بالا كۇنiمiزدi كەمەڭگەر اكەنiڭ باۋىرىندا وتكiزiپ, كۇن سايىن ولاردىڭ عاجايىپ اڭگiمەلەرiن ەستiپ وستiك. ولار قازاق حالقىنىڭ گەوگرافياسىن, تاريحي لەگەنداسىن تەرەڭ بiلەتiن. ەسiم حان مەن تاۋكە حان زامانىنان بەرگi ۋاقيعالار (XV-XVII) جازۋلى تۇرعان كiتاپتاردان كەم بولمايتىن.
قانىشتىڭ اكەسi يمانتاي وسى كۇنگi ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتىپ جۇرگەن پروفەسسورلاردىڭ كوبiن ۇيرەتە الار ەدi. ول كiسi ءوزiنiڭ بايتاق بiلiمiمەن گ.ن.پوتانينگە دە كوپ كومەك كورسەتكەن. يمەكەڭمەن ستۋدەنت كۇنiمدە اڭگiمەلەسكەنiمدi «جارقىن بەينە» دەگەن بiر اڭگiمەمدە ايتقامىن («قازاقستان مەكتەبi», 1969 جىل, 4 ءنومiر). قانىشتىڭ جاس كۇنi دە ايتىلعان, تولىعىن سودان وقيسىز.
…قانىش تۋرالى جازباس بۇرىن «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي» سەرياسىنان بiر توبىن وقىپ العان دۇرىس. ولاردىڭ iشiنەن سiزگە ەڭ پايدالىسى – «الەكساندر گۋمبولد». ول كiسiنiڭ ءومiرi, iسi, دۇنيەنi قىزىقتاۋى قانىشقا وتە جاقىن. قانىش, مۇحتار, شوقان تۋرالى جازۋشىلار وتە كوپ, بiراق تەرەڭiنەن الىپ دۇنيەنi كورسەتە جازعان بiرەۋiن كورگەنiم جوق. بار ءۇمiت سiزدە. جاقسى جازىپ شىعۋعا تiلەك بiلدiرەمiن. كەرەك ماسەلە بولسا سۇراپ تۇرىڭىز».
ەبiنەي ارىستان ۇلى ادەبيەت iسiندە ەشقانداي قيانات جولدى بولمايدى, شىعارما بەكەم سومدالسا ەشكiم ونى توقتاتا المايدى, امبە ول قانىشتاي ۇلت ماقتانىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان تۋىندى دەپ ەسەپتەيدi. ءسiرا, سول تۇيسiكتiڭ اسەرi, «قازاق ادەبيەتi» گازەتi ءوزiنiڭ ەلۋ جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا پروفەسسور زەينوللا قابدولوۆقا ارنايى تاپسىرىس بەرiپ, «سەلەن مەن ولەڭ» دەپ اتاعان ماقالاسىن العان سوڭ, قاراعاندىعا تەلەفون شالىپ (ەبiنەي شىعارماشىلىعىنا بەيجاي ەمەس اقىن دوسى, گازەتتiڭ باس رەداكتورى سىرباي ماۋلەنوۆتiڭ ءوزi ءسويلەسكەن), بۇرىن جاريالانباعان, ىقشام بiر تۋىندىسىن تەزدەتiپ جiبەرۋدi وتiنگەن. عالىم «ءسوزباسىنىڭ» قازاقشا نۇسقاسىن ۇسىنادى. گازەت ونى 1975 جىلدىڭ 21 ناۋرىز كۇنگi سانىندا, ز.قابدولوۆ ماقالاسىمەن بiرگە iشكi ەكi بەتiنە داليتا بەرەدi. Iزگi نيەتتەن تۋعانى ءسوزسiز. ءدۇيiم جۇرت ونى سولاي قابىلدادى. ەلۋدiڭ ورiنە كوتەرiلگەن تۇلعالى ازاماتىنىڭ عىلىمدى, قازاقستانداعى ەكiنشi ۋنيۆەرسيتەت جۇگiن ارقالاۋمەن قوسا سۇيiكتi ادەبيەتiنەن دە قول ءۇزبەي, قانىش تۋرالى عۇمىرناما شىعارما جازىپ جۇرگەنiن بiلدi, سوعان دا شەكسiز ءسۇيسiنiپ, «وي, بارەكەلدi, دارابوزىم! مىناۋىڭ عاجاپ, سونى ەندi تەزدەتiپ بiتiرiپ, حالقىڭدى قۋانت!..» – دەستi. ءسويتiپ بۇعان دەيiن بiردi-ەكiلi جانكۇيەر, قانەكەڭ وتباسى مەن ءوزiنiڭ ماڭىنداعى بiز سياقتى نيەتتەستەرi عانا بiلiپ جۇرگەن iس گازەتتiڭ ءجۇز مىڭ تارالىمى ارقىلى كۇللi قازاقستان اتىرابىنا ءمالiم بولدى. ارينە, عالىم-جازۋشى تالابىن شاتتانا قوستاۋشىلار كوبەيدi. مەرەيتوي ءۇستiندە مiنبەردەن دە, جەدەلحات, قۇتتىقتاۋ حاتتار اراسىنا سونى سىنالاپ ەنگiزiپ نەمەسە تەلەفون ارقىلى سان مارتە قۇپتاۋ جاساۋشىلار از بولعان جوق. كەيبiرi ابىروي-اتاعى ەرەكشە كوتەرiلiپ تۇرعان قايراتكەر عالىمعا نيەت-تiلەگi بiر ادام بولىپ كورiنۋ ءۇشiن دە…
تومەندە بiز جازۋشى قادامىنا ماداق ايتقان, جاپپاي ءسۇيسiنiس بiلدiرگەن حاتتار تاسقىنىن اتتاپ ءوتiپ, iزدەنiسiنە ىقىلاس بiلدiرۋمەن قوسا ناقتى ۇسىنىس ايتقان, سونىمەن-اق قالامگەردi ءار الۋان ويعا ءتۇسiرگەن بiر حاتتى ەداۋiر ىقشامداپ (بiراق نەگiزگi ويىن تۇتاس قالپىندا ساقتاپ) كەلتiرۋدi ءجون كوردiك. ءسوز سارىنىنا قاراعاندا ەبەكەڭ قولجازباسىن حات يەسiنە ءوزi ۇسىنعان…
تۇرسىنبەك كاكIشەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (6 ءساۋiر 1975 جىل):
«قادiرلi Iبەكە! قولجازبانى تۇگەل وقىپ شىقتىم. ەڭ الدىمەن, سiزدiڭ وسى iسكە بەل شەشiپ كiرiسكەنiڭiزدi قۇتتىقتايمىن. ءويتكەنi, قانىش سىندى ءور ازاماتتى ورەلi ويى بار كiسi قولعا السا كەرەك. ەكiنشi, قازاقشا مەن ورىسشانى جەتiك بiلەتiن جانە ءار حالىقتىڭ پسيحولوگياسىن تۇسiنەتiن ادام بولۋى شارت. ۇشiنشiدەن, قانەكەڭ عىلىمىن عانا ەمەس, جالپى ەل مادەنيەتi مەن عىلىمنىڭ وركەندەۋ جولدارىن باعدارلاي الاتىن وقىمىستى كەرەك مۇنداي iسكە. وسىنىڭ شەت جاعاسىن تايسيا الەكسەەۆناعا جازعان حاتتا دا اڭعارتقانسىز. سول ادامنىڭ سiز بولعانى ورىندى دەپ بiلەمiن.
كiرiسپە حاتتا سiز ءوزiڭiزدi, بiلiم ءدارەجەڭiزدi تانىتا العانسىز. وقۋشى جۇرت كەڭ دە مول بiلiگi بار اۆتورمەن «iستەس» بولاتىنىن اڭعارادى. سوندا دا ەپتەپ قىسقارتسا تەرiس بولماس ەدi, «ولاي جازسام با, بىلاي جازسام با؟» دەگەن شۇبىرتپادان گورi, تايسيا الەكسەەۆنانىڭ ءوتiنiشi, ءوزiڭiزدiڭ قانەكەڭە «بورىشتىلىعىڭىز» سiزدi وسى iسكە باستاپ وتىر دەسەڭiز شە؟ …قانەكەڭ دەگەندە iشكەن اسىڭىزدى جەرگە قويارلىقتاي ءسۇيسiنiس-ماحابباتىڭىز بولۋى كەرەك. ول سiزدە بار. جازدىرىپ وتىرعان دا سول قۇدىرەت. سونى ايقىنىراق سەزدiرۋ كەرەك. سiز ارقىلى, سiزدiڭ سۇيگەندiگiڭiز ارقىلى حالىقتىڭ, ەلدiڭ ماحابباتى اڭعارىلۋى كەرەك. ءايتپەسە, تايسيا الەكسەەۆنا ءوتiنگەنiنەن وسى iسكە كiرiستiم دەۋ جەڭiلدەۋ شىعادى عوي دەيمiن…
ورىسشا ەمiن-ەركiن كوسiلiپ جازادى ەكەنسiز. قۇتتىقتايمىن. سوندا دا بiر جايعا نازار اۋدارۋ قاجەت پە دەيمiن. ناعىز ورىستار ويىن كەسiپ-پiشiپ ايتادى. ارينە, تولستوي, لەونوۆ سياقتى سۋرەتكەرلەر ۇزاق سويلەمنەن دە قاشپايدى… ال, قازاق, ەۆرەي, ت.ب. جازعاندا وراعىتىپ, ۇزاقتاۋ جازۋدى ايىرىقشا قالايدى. سونىڭ شەت جاعاسى سiزدە دە بار… ءسويلەمنiڭ ايقىن جانە سۋرەتتi بولۋى ءۇشiن ءسوز توپانىن كوبەيتiپ الماعان ابزال دەپ وتىرمىن. «پوگونيا زا كراسيۆوستيۋ سلوگا» – قازاق جازۋشىلارىنىڭ بويىنداعى ۇلكەن دەرت ەكەنiن ءوزiڭiز دە جاقسى تۇسiنەسiز…
«ۆ وربيتە كوچەۆوك» – 12-121 بەتتەر. نەگiزگi ماقساتىڭىز – قازاقتىڭ كوشپەلi ءومiرiن كورسەتۋ. مۇنىڭ iشiندە ەتنوگرافيالىق سۋرەتتەر, رومانتيزيروۆاننىي جايلار وتە كوپ. نە ءۇشiن, كiم ءۇشiن سول كەرەك… دەگەن ساۋالدى اركiم قويۋى مۇمكiن. وسىنداي ساۋال مەنi قاتتى ويلاندىردى. سوعان وڭتايلى جاۋاپ تابا الماي وتىرمىن. ءويتكەنi, بالا قانىش, قانەكەڭنiڭ بالالىق شاعى (وزiنە ءتان) كورiنبەي كومەسكiلەنiپ قالعان. كوش-قون, قىستاۋ-جايلاۋ, كۇزەۋ-قىستاۋ قىزىقتارى «اباي جولى» ەپوپەياسى, «ويانعان ولكە» رومانى ارقىلى كوپشiلiككە تانىمال بولىپ قالدى ما دەپ قورقامىن. قۇس باۋلۋ, بالىق اۋلاۋ, ەگiن ورۋ جايلارى تىم ۇزاق. اسiرەسە, ەگiن ورۋ ارقىلى تامىر اندرەيدiڭ ونەگەسiن… كورسەتۋ جاڭالىق ەمەس, قاجەت تە ەمەس… وسىنداي دەتالدار قۇس باۋلۋدا دا بار. جايىن-شورتان ۋاقيعاسى دا سەندiرمەيدi. الىپ جايىننىڭ باۋىرىمەن ساز تiلiپ وتىرىپ باتپاققا شىعۋى يلاندىرا قويمايدى. امبە وقيعا جەلiسiن تاپ سولار باسىپ تاستاعان. سونداي-اق, شورمان تۇقىمىن, سادۋاقاستى ايتۋ كەرەك بولار, بiراق ول يمانتايدى دا, قانىشتى دا تاسالاماۋى كەرەك. قازاقتا دا سونداي زيالى ادام بولعان دەگەندi ەمەۋiرiنمەن تانىتىپ, قىزىقتىرىپ قويعان دۇرىس سياقتى. (…) بiزدiڭ «قىزىلكوزدەر» شورمان تۇقىمىن ماقتاپ قويىپتى دەپ داۋرىعۋى دا عاجاپ ەمەس…
مەنiڭ بۇل پiكiرلەرiم كوڭiلگە قاياۋ سالار, وسى iستi ءارi قاراي جازۋ كەرەك پە, جوق پا… دەگەن ۇنامسىز ويلار تۋدىرۋى ءمۇمكiن. جازۋ كەرەك. تاپ وسىنى سiزدiڭ جازعانىڭىز دۇرىس, سiزدiڭ عانا قولىڭىزدان كەلەدi. بۇل كوڭiل جۇباتۋ ءۇشiن ايتىلعان ءسوز ەمەس… سiز ابىرويلى دا جاۋاپتى iسكە ەندi عانا كiرiسiپ وتىرسىز. ونى اياقتاپ شىعۋ – نەگiزگi ماقساتىڭىز بولۋعا تيiس. ويتكەنi, قانەكەڭدi سۇيگەن ءجۇرەك سiزدەن وسىلاي iستەۋدi تالاپ ەتەدi.
…قانەكەڭنiڭ مەكتەپكە بارار الدىنداعى بiر جىلىن سiز 110 بەت ەتiپ جازدىڭىز. ءومiر جولى ۇزاق, الدا – مەكتەپ قىزىعى, بiلiم دارياسى, توم قالاسىنىڭ بەرگەنi, قازاق دالاسىنىڭ استىنداعى كەن بايلىعىن بولجاۋ, اشۋ بەلەستەرi وپ-وڭاي جازىلا سالاتىن كەزەڭدەر ەمەس. ولاردىڭ ارقايسىنىڭ قىزىعى مەن شىجىعى بار. (…) بۇدان كەيiن قانەكەڭنiڭ پرەزيدەنتتiك ءداۋiرi باستالادى. ونىڭ تراگيكوميزمi دە بولعانىن بiلەسiز. ءاربiر جاڭا سالانى وركەندەتۋگە, ونىڭ iشiندە مادەنيەت پەن ادەبيەتi جونiندەگiلەرiن باسا ايتسا دۇرىس بولار ەدi-اۋ دەيمiن».
* * *
جوعارىدا ءبىز تولىق نۇسقاسىن, ءيا ءۇزىندىسىن كەلتىرگەن حاتتاردىڭ قايسىسى بولسىن, عالىمنىڭ نەگىزگى كوكەيكەستى ءىسى – عىلىم تۋراسىندا, ءيا قۋانا شۇعىلدانعان ەرمەك ونەرى – ادەبي ەڭبەكتەرى جونىندە جازىلسا دا, قارمۋ-دىڭ رەكتورلىعىنان قيانات جالامەن تايدىرىلىپ, عىلىمي زەرتتەۋگە قايتىپ ورالعانىمەن, سونىڭ بارىندە دە اياقتان شالۋ, ءماندى ءىسىن قاساقانا ەلەمەۋگە ءتۇسىپ, ەڭ شاتاعى, سوڭعى بەس جىلدا (1979-1983 جىلدار ارالىعى) بىردە-ءبىر ادەبي, ءيا عىلىمي ەڭبەگىن ەشقايدا جاريالاي الماعان كەلەڭسىز قاستاندىققا تاپ بولعان اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆ سول جاعداياتتى ۋاقىتشا ساتسىزدىك ساناپ, ءوزى شۇعىلدانعان ەكەۋىنەن دە باس تارتپاي, ءاربىرى ءۇشىن ارىستانشا الىسقانىن اڭعارامىز. ونىڭ العاشقىسى – قازاقستان كومىرىنەن جاعارماي الۋ ماسەلەسى. ەكىنشىسى – ساتباەۆتىڭ وتباسى مەن جاقىندارى جانە ۇلى عالىمنىڭ ۇلان-عايىر ەڭبەگىنە, ەسىمىنە ءتانتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ايىرىقشا سەنگەن عۇمىرنامالىق ەڭبەك.
الايدا, امال قانشا, قاتال تاعدىر وزگەشە دارىن يەسىنە سولاردىڭ بىردە-بىرەۋىن بەيعام تىرلىكتە وتىرىپ, ەمىن-ەركىن تولعاۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ەبىنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆ 58 جاستان 7 اي اسقاندا, 1983 جىلدىڭ 13 جۇلدىزىندا ءۇشىنشى مارتە اينالىپ سوققان جۇرەك تالماسىنان وپات بولدى.
سەمەي.