بەيسەنبى, 19 ءساۋىر 2012 8:06
ماقالانىڭ باستى كەيىپكەرى ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆپەن مەنىڭ العاشقى تانىستىعىم سوناۋ ستۋدەنت كەزىمدە باستالدى. تالابىم مەن تالانتىمنان ءۇمىت كۇتكەن ۇلاعاتتى ۇستازىم, سول كەزدەگى س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دەپ اتالادى) حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور باتىربەك احمەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن مەنى: «سەنىڭ ەندىگى ءتالىم الاتىن جەرىڭ وسى» دەپ حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاتقان ەدى.
بەيسەنبى, 19 ءساۋىر 2012 8:06
ماقالانىڭ باستى كەيىپكەرى ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆپەن مەنىڭ العاشقى تانىستىعىم سوناۋ ستۋدەنت كەزىمدە باستالدى. تالابىم مەن تالانتىمنان ءۇمىت كۇتكەن ۇلاعاتتى ۇستازىم, سول كەزدەگى س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دەپ اتالادى) حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور باتىربەك احمەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن مەنى: «سەنىڭ ەندىگى ءتالىم الاتىن جەرىڭ وسى» دەپ حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاتقان ەدى. سول كەزدەگى ينستيتۋت ديرەكتورى, اكادەميك ابىكەن بەكتۇروۆ باستاپقىدا سالقىن قاباق تانىتسا دا, كەيىننەن زەرتحانادا قىزمەت ىستەپ, عىلىمي ىزدەنىستەر جۇرگىزۋىمە جول اشقان بولاتىن. يونالماستىرعىش شايىرلار زەرتحاناسىنا كەلگەنىمدە مەنىمەن: «زەرتحانا جەتەكشىسى ميحايل ۆلاديميروۆيچ ۆيتتيح پەن اعا عىلىمي قىزمەتكەر ف.ت.شوستاك» دەپ تانىسقان قارت كىسىلەر اۋەلى بۇدان بىلاي وتىراتىن ورىنىمدى كورسەتتى دە سودان سوڭ: «زەرتحانامىز جاڭادان اشىلعان, باستىعىمىز – اكادەميك ساعيد رافيكوۆ. ول كىسى قازىر ماسكەۋدە, ەكى اپتادان سوڭ كەلەدى. ال مىنالار توتىعىپ-توتىقسىزداناتىن پوليمەرلەردى الۋ تاسىلدەرى جونىندەگى سول كىسىنىڭ تاپسىرماسى. وسى جۇمىستى شۇعىل باستاپ, اياقتاۋىڭ كەرەك. مىناۋ قاجەتتى ادەبيەتتەر» دەگەندى ايتىپ, ءوز ىستەرىمەن اينالىسىپ كەتتى.
جاسپىز, الدا نە كۇتىپ تۇرعانى جايلى كوپ ويلاي بەرمەيمىز. بۇگىنگى ءىستى ەرتەڭگە قالدىرماسام دەيمىن. ءسويتىپ ينستيتۋت قابىرعاسىنداعى, ونىڭ ىشىندە ءوزىمنىڭ بۇكىل عىلىم-عۇمىرىمداعى مەكەنىمدە العان العاشقى تاپسىرمانى ورىنداۋعا شۇعىل كىرىستىم. اۋەلى «قاجەتتى ادەبيەتتەر» ءتىزىمىندەگى عىلىمي كىتاپتاردى اقتارىپ, ءبىرشاما ۋاقىت شىعىندادىم. سودان سوڭ ودان تۇيگەندەرىمدى قاعازعا ءتۇسىردىم. نە كەرەك, ەكى اپتا بويى «كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەي» مۇرىننان شانشىلىپ ەڭبەك ەتتىم. جيعان-تەرگەنىمدى جۇيەلەگەن العاشقى «ەسەبىمدى» ميحايل ۆلاديميروۆيچ قارياعا تاپسىردىم. يىقتان ءبىراز اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولعانىمەن كوڭىل كۇپتى. ويتكەنى «ەسەبىمنىڭ» ءوزىم ءجۇزىن ءالى كورمەگەن, اتاعى جەر جارعان ۇلكەن عالىمنىڭ قولىنا تۇسەتىنىن ءبىلىپ ءجۇرمىن.
ساعيد راۋفوۆيچ كەلە سالىسىمەن ىسكە كىرىسىپتى. بايىرعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىمەن تولىق تانىسا الدى ما, جوق پا, ول جاعىن بىلمەيمىن, مەنى شاقىردى. تۇرىمە باجايلاپ قاراپ العان سوڭ: «ال جىگىتىم, قالاي, قازاقشا سويلەسەمىز بە؟» دەيدى. جۇزىنەن مەيىرىم شۋاعى توگىلەدى. مەنىڭ قىسىلىپ تۇرعانىمدى بايقاعان سوڭ اڭگىمەنى وسىلايشا جايدارى باستاسا كەرەك. ول تۋعان جەرىمدى, اكە-شەشەمنىڭ نەمەن اينالىساتىنىن, قاي مەكتەپتە وقىعانىمدى, وسى ۋاقىتقا دەيىن تاڭداعان ماماندىعىم بويىنشا نە ىستەي العانىمدى ەگجەي-تەگجەيلى سۇرادى. اۋىلدىڭ, اۋىلدىقتاردىڭ جاعدايىن دا نازاردان تىس قالدىرمادى. بۇرىننان تانىس, الدى كەڭ اقىلمان اعامەن سويلەسىپ وتىرعانداي كۇي كەشتىم. كەسكىن-كەلبەتى قازاققا كەلىڭكىرەمەگەنىمەن ءسوز ماقامىندا ءبىر ىركىلۋ جوق. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا اكەسى تاتار, اناسى باشقۇرت ەكەن. ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن. ءسويتىپ, ءبىر-بىرىمەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس تۇركىنىڭ ءۇش ۇلتىنىڭ تەل قوزىسىنداي بولىپ كەتىپتى. كەيىنگى ۇزاق ارالاس-قۇرالاستىعىمىزدا باستاپقى وسى كەزدەسۋدەگى وسى تۇجىرىمىمنىڭ دۇرىستىعى ءىس ءجۇزىندە دالەلدەنىپ ءجۇردى. ولاي دەيتىنىم, قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمىنىڭ جەكە تارماقتارىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان كورنەكتى عالىمدار ب.ا. جۇبانوۆ, ب.ۆ.سۋۆوروۆ, گ.پ.گلادىشەۆ, ە.ە.ەرعوجين, ە.م.شايحۋتدينوۆ, د.ح. سەمباەۆ, ە.ا.بەكتۇروۆ, يۋ.ب.موناكوۆ, گ.ۆ.لەپليانين, ج.ج.بايارستانوۆا, ي.ا.ارحيپوۆا جانە باسقالار وسى ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ءتالىمىن العاندار.
بيىل تۋعانىنا 100 جىل تولاتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عۇلاما عالىم ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ رەسەي فەدەراتسياسىنا قاراستى باشقۇرت اكسر-ىندەگى قايشەۆ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. سول كەزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وراي بولاشاقتىڭ كورنەكتى عالىمى ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى. باستاپقىدا كولحوزشى بولعان ول كەيىننەن باشقۇرتستان مەن تاتارستان رەسپۋبليكالارىنىڭ كاسىپورىندارىندا قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. 1932 جىلى «جۇمىسشى فاكۋلتەتىن» ءبىتىرگەن سوڭ قازان ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, وندا سول كەزدىڭ كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اتاقتى اكادەميك حيميگى ا.ە.اربۋزوۆتان ءدارىس الادى. قازان حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىن ويداعىداي ءتامامداعان سوڭ وسىنداعى زاۋىتقا ورنالاسادى. ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كورىپ وسكەن جاس جىگىت بولاشاعىن عىلىممەن بايلانىستىرۋدى ءجون ساناپ, ماسكەۋگە كەلىپ, 1938 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ورگانيكالىق حيميا ينستيتۋتىنداعى پوليمەرلەر سالاسىنان تۇڭعىش اسپيرانتتاردىڭ ءبىرى بولادى. مۇندا تابانى كۇرەكتەي 10 جىل قاتارىنان ايگىلى عالىم, اكادەميك پ.پ. شورىگيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن تالانتتى ازامات سوعىس باستالاتىن جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعايدى. ەڭبەككە جانى قۇمار, ىسىنە ىجداعاتتى زەرەك تە العىر جاس كسرو-نىڭ تالاي زاۋىتتارىندا ءوز جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە تىكەلەي قاتىناسادى. ول ويلاپ تاپقان جەلىمدەر مەن ايازعا ءتوزىمدى سينتەتيكالىق كاۋچۋكتەر سول كەزدىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەرگەن جاڭالىق ەدى. 1948 جىلى تىندىرىمدى عالىم دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعاپ شىعادى. ول تۇڭعىش رەت كەڭەس وداعىندا پوليمەرلەردىڭ فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرى تاقىرىبىندا مونوگرافياسىن جاريالايدى.
ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ قازاقستان عىلىمىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋى ۇلتتىق عىلىمىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ كورەگەندىگى ناتيجەسىندە مۇمكىن بولادى. 1946 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اشىلۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ تاعايىندالعان قانەكەڭنىڭ سەنىم ارتىپ, ارقا سۇيەيتىن عالىمدار شوعىرى ول كەزدە قازاقستاندا جوقتىڭ قاسى بولاتىن. ۇلى وتان سوعىسى سالدارىنان كيەۆتەن, مينسكىدەن, لەنينگراد پەن ءماسكەۋدەن ەۆاكۋاتسيالانىپ كەلىپ, قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن زيالىلار بۇل كەزدە توپ-توبىمەن بايىرعى مەكەندەرىنە قايتىپ كەتكەن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە حيميا سالاسىندا عىلىم كوكجيەگىنە شىققان ساعيد راۋفوۆيچ قانەكەڭدى ءوز تالانتىمەن ءتانتى قىلسا كەرەك. ءسويتىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ رافيكوۆتى قازاقستانعا شاقىرادى. قازاق دەگەندە ونسىز دا بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىن ول قانەكەڭنىڭ ۇسىنىسىنا بىردەن كەلىسە كەتەدى. اۋەلى مۇناي-حيميا زەرتحاناسىن ۇيىمداستىرۋدان باستاعان عالىم قاز كسر عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا جوعارى مولەكۋلالى قوسىلىستار, مۇناي حيمياسى, مۇناي حيمياسىنىڭ سينتەزى, وندىرىستىك كاتاليزاتورلار دەپ اتالاتىن عىلىمي سالالاردىڭ نەگىزىن قالادى.
ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ قىزمەتى بىزدە بولسا دا ءماسكەۋدەن قول ۇزگەن جوق. بىلگەنىن تالانتتارعا ۇيرەتۋدەن جالىقپادى. ماسەلەن, س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, قازاق اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىندا, سونداي-اق, ءماسكەۋدىڭ د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا ءبىر مەزگىلدە ءدارىس وقىپ ءجۇردى. ال عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ەلەمەنتورگانيكالىق ينستيتۋتىندا دا جالعاستىردى. بۇل بۇل ما, 1954-1956 جىلدار ارالىعىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىندا كەڭەسشىلىك قىزمەت اتقارىپ, وندا دا تالاي شاكىرت ءتاربيەلەپ شىقتى. س.ر.رافيكوۆتىڭ ءبىلىمى مەن تالانتى, ەڭبەكقورلىعى قىتايلىق عالىمدار اراسىندا دا سىي-سياپاتقا يە بولدى. كەيىننەن كورنەكتى عالىم چەحوسلاۆاكيانىڭ جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ پوليمەرلىك حيميا عىلىمىنىڭ دامۋىنا قامقورلىق جاسادى.
تابيعاتىندا ەڭبەكقور, ىزدەنگىش, تالانتتى, زەردەلى عالىم جالپى العاندا كسرو-داعى حيميا عىلىمىنىڭ دامۋىندا ەڭبەگى وراسان زور بولدى. بۇل ءسوزىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن ونىڭ ارتىندا قالعان عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ سانى 900-دەن استام ەكەنىن ايتۋ دا جەتكىلىكتى. ال ەگەر ول تاربيەلەگەن شاكىرتتەردى جانە ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن ەسكەرسەك, ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ, كورنەكتى عالىمنىڭ, تاماشا ادامنىڭ كەيىنگى ۇرپاققا بەرىپ كەتكەن مۇراسى ەسەپتەۋى مۇمكىن ەمەس مول دۇنيە ەكەنىن بايقايمىز. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, ءبىر عانا ءبىزدىڭ قازاقستاندا 18-20 كورنەكتى عالىمنىڭ وسى كىسىگە شاكىرت بولۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! قازىرگى قازاق ەلىنىڭ مۇناي-گاز حيمياسى, جوعارى مولەكۋلالى قوسىلىستار حيمياسى نەمەسە پوليمەرلەر حيمياسى, يونالماستىرعىش شايىرلار مەن مەمبرانالار دەپ اتالاتىن بىرنەشە سالا بويىنشا ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ قازاقستان ءۇشىن قانداي جاقسىلىق جاساپ كەتكەنىن بايقاۋعا بولاتىن شىعار.
تاماشا ۇستازبەن العاشقى كەزدەسۋدەن العان اسەر بۇكىل عىلىم-عۇمىرىمدا ول كىسىمەن تولىق تۇسىنىستىك جاعدايىندا كورىنىس تاپتى دەي الامىن. اسپيرانت كەزىمدە زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىبىما بايلانىستى «ەسەپ» جازدىرتتى. ونى ەگجەي-تەگجەيلى وقىپ شىققان ۇستازىم مەنى دەرەۋ ءماسكەۋگە شاقىرتىپ الدى دا «مىناۋىڭ بىتەيىن دەپ تۇرعان تاماشا ءىس ەكەن» دەگەن باعا بەرىپ, كەي تۇستاردى ءالى دە زەردەلەۋگە كەڭەس ايتتى. ۇستازدىڭ تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندادىم دا جاڭا ەسەپ جازدىم. «ەدىل, مىناۋىڭ تاماشا عىلىمي ماقالا بولىپ شىققان ەكەن. وسىنى «ۋسپەحي حيمي» جۋرنالىنا ۇسىن» دەگەن كەڭەس بەردى. «ەرتەدەن تانىس جانە اكادەميكتەردەن باسقانىڭ ماقالاسىن باسپايتىن بۇل جۋرنال مەنىڭ العاشقى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىم جايلى جازعان ەسەبىمدى شىعارا قويار ما ەكەن؟» دەگەن كۇدىكپەن ماقالانى جۋرنال رەداكتسياسىنا اپارىپ بەردىم. مىنە, قىزىق. كوپ ۇزاماي ماقالام جارىق كوردى. بۇل قازاقستان عىلىمى ءۇشىن «توڭكەرىستى» جاعداي بولىپ شىقتى. بىرىنشىدەن, جۋرنالعا قازاق اۆتورلاردان ماقالاسى جاريالانعان تۇڭعىش عالىم بولدىم. «عالىم» دەگەن اتاعىم جوق, بار بولعانى اسپيرانتپىن. ەكىنشىدەن, ماقالا وداقتىق قانا ەمەس, الەمدىك عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارعان ەكەن. ماقالاما ءۇن قوسىپ, ءوزىمدى «بىرگە جۇمىس ىستەۋگە» شاقىرعان ۇسىنىس حاتتاردى, باسقانى بىلاي قويعاندا, قارقىندى دامۋىمەن الەمدى ءتانتى ەتىپ كەلە جاتقان جاپونيا عالىمدارىنان دا الدىم. ەڭ قىزىعى سول – ماقالا جاريالانعان سوڭ ءبىر قورجىن جۋرنالدى كوتەرىپ ۇستازىمنىڭ الماتىعا كەلمەسى بار ما؟! مەنىڭ ماقالامدى مۇنداعى عىلىمي ورتاعا جانە ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىنە «سەنساتسيا» دەپ قۋانىشپەن تانىستىرعان ۇستازىم «ەدىلدىڭ عىلىمي سامعاۋى باستالدى» دەگەندى كەسىپ ايتتى. مىنەكەي, قاراپايىمدىق پەن وزگەنىڭ جەتىستىگىنە قۋانا بىلۋشىلىك ادام بالاسىن ءدال وسى ساعيد راۋفوۆيچتەگىدەي ۇلكەن سەزىم رەتىندە وسىلايشا كورىنىس تاۋىپ جاتسا, بالكىم قازىرگى تىرلىگىمىز بۇدان دا جاقسى بولار ما ەدى, قايتەر ەدى؟!
ول ۇنەمى «شاكىرتسىز ۇستاز – تۇل, ۇستاز – ءبايتەرەك, شاكىرت – بۇتاق» دەگەندى قايتالاپ ءجۇرۋشى ەدى. شاكىرتىنە تۋعان اكەسىندەي قامقورلىق جاساۋ ءدال وسى ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ تۋا بىتكەن قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ومىرلىك ارالاس-قۇرالاستىقتا تولىق سەزىنگەندەيمىن. ول جاقسىنى الىستان كورە بىلەتىن ءبىر ەرەكشە جان ەدى. كەيىننەن عىلىمي اتاقتاردى قورعاعان سوڭ ماسكەۋ, لەنينگراد سەكىلدى قالالاردا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنان نازارىنا ىلىككەندەرىن اكەلىپ بىزدەرگە: «ەندى مىنالاردى عىلىمعا باۋلىڭدار» دەپ جۇرەتىن. اقىرى عىلىمي ىزدەنىستەر بارىسىندا ۇستازدىڭ بىزگە اكەلىپ تەلىگەن جاستارى كەيىن شىن مانىندە سەنىمدى اقتاپ, جاقسى عالىم بولىپ شىقتى.
تابيعاتىندا زەرەك, جاستايىنان كوزگە تۇسكەن جاندى كسرو-نىڭ عىلىمي ەليتاسى تولىعىمەن سىيلايتىن. كورنەكتى عالىم-ۇستاز ءوز ءومىرى مەن قىزمەتىندە « ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول» دەگەن ۇستانىمنىڭ ۇلگىسىندەي ەدى. شاكىرتتەرىنە اكەدەي قامقور بولا العان ول قاراپايىم قىزمەتكەرلەرگە دە ىزەتتى بولدى. ءوزى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ماسكەۋدىڭ ۇلكەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنداعى قاراپايىم ادامداردىڭ ءوزى ول كىسىمەن ەمەن-جارقىن سويلەسەتىنىن تالاي كوردىم. ال بىزگە كەلگەن شاعىندا ينستيتۋتتاعى ءاربىر اداممەن ءىلتيپاتتى سالەمدەسىپ, دەنساۋلىعىن, تىرشىلىك-تىنىسىن سۇراستىرىپ جاتاتىن.
ول ءوزىن دە, وزگەنى دە ايامايتىن ەرەكشە تالاپشىل بولدى. مۇنى مەن ءوز ومىرىمدە تالاي رەت سەزىندىم. زەرتحاناداعى عىلىمي ىزدەنىستەرىمدى قانشالىقتى قيماسام دا پارتيا مەنەن «لاۋازىمدى تۇلعا» جاساعىسى كەلگەنىن جاستاي سەزىندىم. ينستيتۋتتا زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن شاعىمدا قازمۋ حيمفاگىنا پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە شاقىردى. حيميا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءوزىمنىڭ ۇلىق ۇستازىم باتىربەك احمەت ۇلى ءبىرىمجانوۆ بولاتىن. سوندىقتان دا عىلىمي ىزدەنىستەرىمدى جالعاستىرۋىما كەدەرگى بولا قويمايتىنىن تۇسىنگەن ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ قانشا قىنجىلسا دا: «جارايدى, بىراق عىلىمنان قول ءۇزىپ قالىپ جۇرمە» دەگەندى قاداعالاپ ايتتى. كوپ ۇزاماي مەنى دەكاندىققا ۇسىندى. باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ «ۋاجدەرىنە» ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ پىكىرلەرىن قارسى قويىپ, بەزبەننىڭ ەكى باسىن سالىستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇل كەزدە باتىربەك احمەت ۇلى ماعان بىلاي دەگەن ەدى: «ەدىل, ءوز ورنىما سەنى ۇسىنىپ وتىرعان ءوزىممىن. مەن سەنىڭ ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا عالىم ەكەنىڭدى بىلەمىن. سوندىقتان عىلىمداعى ءوز سالاڭدى وركەندەتۋ ءۇشىن وسى جەردەن وعان بەيىم شاكىرتتەر ىزدەستىرىپ تابۋىڭ كەرەك. مۇنىمەن ءوزىڭ اينالىسپاساڭ, كىم اينالىسادى؟». ساعيد راۋفوۆيچ باتىربەك احمەت ۇلىنىڭ بۇل سوزىنە توقتاعانداي بولدى. اقىرى دەكاندىققا كەلىسىم بەرىپ, ول جۇمىستى دا ءبىراز اتقاردىم عوي. ءسويتىپ ءجۇرگەندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورلىعىنا ۇسىندى. «ات-تونىمدى الا قاشتىم». ونىڭ ۇستىنە ۇستازىم ساعيد راۋفوۆيچ بۇل حاباردى ەستىگەن سوڭ مىناداي ءسوز ايتتى دا تەلەفون تۇتقاسىن تاستاي سالدى: «سەن, ءبىرىنشى پرورەكتور تۇگىل رەكتور بولساڭ دا قويشىدان قاي جەرىڭ ارتىق؟! وندا دا سول قويشىنىڭ كەبىن كيەسىڭ. وسىنى ءتۇسىن. سەنىڭ جولىڭ عىلىمدا, وسىنى ۇمىتپا». ارداقتى ۇستازىمنىڭ قاتتى اشۋلانعانىن بىردەن ءتۇسىندىم. تۇسىنگەنىمدى مۇنداعى ۇستازىم باتىربەك احمەت ۇلىنا ايتقانىمدا ول كىسى بىلاي دەدى: «ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ رەنجۋى دۇرىس. دەسەك تە, سەن عىلىمي ىزدەنىستى مۇلدە تاستامايسىڭ عوي. ونى جالعاستىرۋىڭا تولىق قۇقىلىسىڭ. ونىڭ ۇستىنە پارتيانى وزىڭە قارسى قويىپ الما».
ءيا, ول كەزدىڭ ءبيى دە, سوتى دا پارتيا ەدى. پارتيانىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداعانىنا جۇرۋگە ءتيىسسىڭ. بۇل جاعىنان كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى تەپەرىشتەرىن اباقتىدا كورگەن باتىربەك احمەت ۇلى ەرەكشە ساق ەدى. ەكى ۇستازىمنىڭ اراسىنداعى بارلىق ايىرماشىلىق ءدال وسى «پارتيا» دەگەن ۇعىمنان انىق بايقالاتىن. پارتيانىڭ تەپەرىشىنەن گورى جاقسىلىعىن ءوز ومىرىندە كوبىرەك سەزىنگەن ساعيد راۋفوۆيچ «ەركىندەۋ» بولاتىن. ال باتىربەك احمەت ۇلىندا پارتياعا قاتىستى «كونبىستىك» باسىم ەدى. سوندىقتان دا «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس» بولىپ تۇرعان پارتيانىڭ جۇمساعان جەرىنە بارۋىما تۋرا كەلدى. مۇنى ەستىگەن ساعيد راۋفوۆيچ قانشا جەردەن ىشتەي قىنجىلسا دا باۋىر باسىپ قالعان شاكىرتىن مۇلدە ءتۇڭىلدىرىپ المايىن دەدى مە, كىم ءبىلسىن, كوپ ۇزاماي ۇيگە تەلەفون شالىپ, بىلاي دەدى: «ءيا, ەدىل, جاڭالىقتارىڭدى ەستىدىم. قۋاندى دەپ ويلاپ جۇرمە. دەسەك تە, ەسكەرتەرىم, عىلىمنان اجىراۋشى بولما. سەنىڭ ورنىڭ عىلىمدا». ۇلاعاتتى ۇستاز, قامقور اكە كەيپىندە بولعان وسىناۋ جاننىڭ وسى ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمنان كەتپەيدى. بۇل ماعان عانا ەمەس بۇكىل قازاق عىلىمىنا, قازاق عىلىمىنىڭ بولاشاعىنا جانى شىن اشىعان ادامنىڭ اقجارما تىلەگى ەدى. جالپى العاندا, بۇگىنگىدەي الەممەن كۇش تەڭەستىرە الاتىن يىقتى قازاق حيميا عىلىمىنىڭ تۇلعالانۋىندا اسىل ۇستازدىڭ وسىناۋ ۇستانىمى, وسيەتتەي امانات ءسوزى ۇلكەن قىزمەت اتقاردى دەسەم, بۇل تەك قانا اقيقاتقا تۋرا قاراعاندىق دەپ ۇعىنىلسا ەكەن. ولاي دەيتىنىم, ساعيد رافيكوۆ مەنىڭ 1986 جىلى رەسپۋبليكاداعى ەڭ ۇلكەن ءبىلىم ورداسى – س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولعانىم تۋرالى حاباردى ەستىگەندە دە بۇعان قۋانبايتىنىن وزىمە اشىق ايتقان جالعىز ادام بولدى. بار بولعانى: «عىلىمدى وگەيسىتىپ جۇرمە» دەدى. مەنىڭ قابىلەتىمدى, بولمىس-ءبىتىمىمدى شىن تانىعان, قازاق عىلىمىنا شىن جانى اشىعان ادام عانا وسىلاي دەي السا كەرەك.
كسرو-دا «قايتا قۇرۋ», «دەموكراتيا» دەگەن سوزدەر ۇستەمدىك ەتكەن 1988 جىلى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە بالامالى سايلاۋ دەيتىن داستۇرگە اينالدى. حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك بولات احمەت ۇلى جۇبانوۆقا بۇل كەزدە جوعارى جاقتان: «اكادەميانىڭ عىلىمي حاتشىسى جانە ينستيتۋت ديرەكتورى دەگەن ەكى قىزمەتىڭنىڭ بىرەۋىن عانا قالا, تاڭداۋ وزىڭدە» دەگەن ەكەن. بولات احمەت ۇلى اكادەميانىڭ عىلىمي حاتشىسى قىزمەتىن تاڭداپتى دا ينستيتۋت ديرەكتورلىعىنان بوساتۋعا ءوتىنىشىن بەرىپتى. وسىنى جاناشىر, جانى جايساڭ بولات اعا ماعان ايتتى. مەن ەش ويلانباستان ينستيتۋت ديرەكتورلىعىنا سايلاۋعا تۇسۋگە ءوتىنىش بەردىم. سويتسەم, رەكتورلىقتان بوساتۋدى سۇراعان ءوتىنىشتى دە تاپسىرۋىم كەرەك ەكەن. «سايلانباي قالسام, قايتەمىن؟» دەپ جۇرەكسىنبەي-اق بۇرىنعى قىزمەتىمنەن بوساتۋىن وتىنگەن ءوتىنىشتى بىردەن جازىپ بەردىم. ءسويتىپ, باسىم كوپشىلىك داۋىسپەن بالامالى سايلاۋدا جەڭىپ شىعىپ, حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولدىم. مۇنى ەستىگەن ۇستازىم قۋانىشىن جاسىرا الماي ۇيگە تەلەفون شالىپ, قۇتتىقتاپ العىسىن ءۇيىپ-توكتى, بالاشا قۋاندى. بۇل ناعىز رياسىز قۋانىش ەدى. قازىرگى بيىكتەن قاراسام, ءۇلكەن جۇرەكتى, ۇلاعاتتى ۇستاز ءبىر مەنىڭ عىلىمعا قايتا ورالعانىما عانا قۋانباپتى, بۇكىل قازاق عىلىمىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قۋانعان ەكەن. عۇلامالار عانا وسىلاي قۋانا الاتىن شىعار.
ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ ءبىز قازىر عىلىم دەپ تۇتاستىقتا قاراپ جۇرگەن ۇعىمىمىزدىڭ ءوزىن ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋشى ەدى. ول كىسى ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقيتىن دوكتورلاردىڭ ءوزى قىزمەتى بويىنشا عىلىم جاساۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن جاندار ەمەس, بار بولعانى ءبىلىم بەرۋشىلەر رەتىندە سانالاتىن. عالىم دەپ ول كىسى تەك قانا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنداعى زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەيتىندەردى اتايتىن. سوندىقتان دا عىلىمعا, عالىمعا ەرەكشە قىزعانىشپەن قارايتىن. عىلىم قۋعان عالىمداردىڭ ءبىلىم وردالارىنا كەتۋىنە نارازى بولاتىن. اسىرەسە ءۇمىت كۇتكەن شاكىرتتەرىنىڭ ينستيتۋت زەرتحانالاردان الاستاماۋىن قالاۋشى ەدى. ۇستازىم مەنىڭ ومىرىمدەگى جاڭالىقتى ەستي سالا, كوپ كىدىرمەي الماتىعا دا ۇشىپ جەتتى. ۇستازدى ءبىر توپ شاكىرتتەرى اۋەجايدان قارسى الدىق. مەنى باۋىرىنا باسقان الىپ جۇرەكتى ۇستازىم: «ەندى قازاق حيميا عىلىمىنىڭ ولمەيتىنىنە سەنىممەن ءومىر سۇرە الامىن» دەپ سول كەزدەگى ءوز ولشەمىمەن بۇل سەنىمدى كوتەرە الامىن با, المايمىن با دەپ تۇرعانىما قاراماستان ارقاما ارتا سالعانداي بولدى. ۇستازىمىز ءوزى قىزمەت ەتكەن ينستيتۋتتا ءاربىر شاكىرتىنىڭ زەرتحاناسىندا بولىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تانىسىپ, اقىل-كەڭەس بەرۋمەن بولدى. بۇل تۇستا ول 77 جاسقا تولعان شاعى بولاتىن. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ باشقۇرتستان فيليالى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى, ۋفاداعى حيميا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەدى. سونداي اۋقىمدى جۇمىسىنا, ۇلعايعان جاسىنا قاراماستان عالىم الماتىعا جەدەل جەتىپ, ءبىزدىڭ ورتامىزدا بولۋى ناعىز ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتتىڭ قولىنان عانا كەلەتىن ءىس ەكەنىن ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. بۇل كەزدەرى ءوزىمىز دە تالايعا ۇستاز بولىپ ۇلگىرگەنبىز, بىراق ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆتىڭ مەكتەبىنەن وتكەن شاكىرتتەرى ب.جۇبانوۆ, ب.سۋۆوروۆ, ءا.بەكتۇروۆ, ە.شايحۋتدينوۆ, د.سەمباەۆ, ج.بايارستانوۆا, ي.ارحيپوۆا بارشامىز تاماشا ۇستازىمىزدى ورتاعا الىپ, باياعى كەزىمىزدەي اقىل-كەڭەس سۇراۋدان جالىققان جوقپىز. ال ول كىسى بولسا بىلاي دەدى: «سەندەر, ارقايسىڭ قازاق حيميا عىلىمىندا ءبىر-ءبىر سالا مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعاندارسىڭدار. ەندى سەندەردىڭ دە شاكىرتتەرىڭ بار. شاكىرتتەرىڭنىڭ الدى عىلىم دوكتورى. دەمەك, كوپ ءىس تىندىردىڭدار. بىراق, قازاق عىلىمى وسىمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. ول الەمدىك عىلىممەن بىرگە العا قادام باسۋى ءۇشىن, ۇلتقا تولىققاندى قىزمەت ەتۋى ءۇشىن ۇلتتىق عىلىم جاستارمەن تولىعىپ تۇرۋى ءتيىس. بۇل ۇزىلمەيتىن پروتسەسكە اينالعاندا عانا عىلىم ءوزىنىڭ تۋرا ماعىناسىندا العا باسادى. ەندى شاكىرتتەرىڭنىڭ شاكىرتتەرى بولۋىنا نازار اۋدارىڭدار».
ۇلاعاتتى ۇستاز لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ءجۇرگەن شاكىرتتەرىنە, ياعني بىزدەرگە سوڭعى وسيەتىن ايتقانداي بولدى. قازىر قاراپ وتىرسام, ءبىزدىڭ ءبايتەرەگىمىز ءبىزدى ءوزىنىڭ بۇتاقتارى ساناپ, سول بۇتاقتاردىڭ جاپىراعى كوبەيىپ, ولاردىڭ دا دەربەس بۇتاقتارعا اينالۋىن قالاعان ەكەن عوي. تۋراسىن ايتقاندا, ول قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىمى سول بايتەرەكتەي مول بۇتاقتى, سانسىز جاپىراقتى الىپ بايتەرەككە, مىڭجىلدىقتاردا مىزعىمايتىن, ۋاقىتتار تەزىنە توتەپ بەرە الاتىن مىقتى قۇبىلىسقا اينالسىن دەپتى عوي. ۇلى جۇرەكتى تۇلعالار عانا وسىنداي ادال تىلەگىن اشىق ايتادى.
ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ – ءسوز جوق الەمدىك, ونىڭ ىشىندە قازاق حيميا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان الىپ تۇلعا. اكادەميك ا.ن.نەسمەيانوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 1954 جىلى س.ر.رافيكوۆكە كسرو عىلىم اكادەمياسى ەلەمەنتورگانيكالىق قوسىلىستار ينستيتۋتىندا پوليمەرلەردى زەرتتەيتىن زەرتحانانى ۇيىمداستىرۋ جانە باسقارۋ تاپسىرىلعانىن جوعارىدا ايتتىق. مۇندا ول پوليمەرلەردىڭ فيزيكالىق, حيميالىق قاسيەتتەرىن انىقتايتىن عىلىمي-ءادىستەمەلىك جۇمىستاردى جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ەسكىرۋى مەن تۇراقتانۋ پروتسەسىن, سونداي-اق قىزىقتى تەوريالىق جانە ماڭىزدى پراكتيكالىق ءناتيجەلەرگە جەتكىزەتىن سوپوليمەرلەر سينتەزىن, حيميالىق ادىسپەن وزگەرتۋ سالاسىندا جۇيەلى زەرتتەۋلەر باستادى. ونىڭ بۇل باستاۋى ىرگەلى ءبىر «عىلىمي مەكتەپتىڭ» نەگىزى بولىپ شىقتى.
س.ر.رافيكوۆ ب.ۆ.سۋۆوروۆپەن جانە باسقا دا شاكىرتتەرىمەن جۇرگىزگەن تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا توتىعۋ ءاممونوليزى رەاكتسياسىن اشىپ, نيكوتين قىشقىلىن ءوندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن جاساپ, شۆەيتساريانىڭ «لونزا» فيرماسىمەن ليتسەنزيالىق كەلىسىمگە وتىرىپ, 38 ەلدە بۇل ءادىستى پاتەنتتەپ, قازىرگى كەزدە وڭتۇستىك قىتايدا ءبىزدىڭ تەحنولوگيا بويىنشا زاۋىت سالىنۋدا.
س.ر.رافيكوۆ پەن گ.پ.گلادىشەۆتىڭ ءۆينيلدى مونومەرلەردىڭ پوليمەرلەنۋىن تەرەڭ زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە كەڭەس وداعىندا تۇڭعىش رەت قالىڭ ورگانيكالىق شىنى الۋدىڭ تەحنولوگياسى جاسالىپ, چەليابى زاۋىتىندا وندىرىسكە ەندى.
ۇستازىمىزدىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن ءبىز يونالماستىرعىش شايىرلار مەن مەمبرانالار نەگىزىندە ەلەكترودياليزدىك تۇزدى سۋدى تۇششىلاندىراتىن قوندىرعىلار جاساپ, الماتى ەلەكترومەحانيكالىق زاۋىتىندا ىسكە قوستىق. بۇل ەڭبەگىمىز 1982 جىلى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى.
س.ر.رافيكوۆ, ب.ا.جۇبانوۆ, ك.م.گيبوۆ بىرلەسە وتىرىپ وتتا جانبايتىن پوليمەرلىك لاكتاردىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن اشىپ, وندىرىسكە ەنگىزگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى اتاندى.
مۇنايدان ءبولىپ الىنعان جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستاردىڭ نەگىزىندە قۇبىرلاردى كورروزيادان ساقتايتىن «پلاستوبيت» پوليمەرلەرىن الىپ ىسكە قوسقانى ءۇشىن ۇستازىمىز س.ر.رافيكوۆ پەن شاكىرتتەرى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ عىلىم سالاسىنداعى سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى.
س.ر.رافيكوۆ ب.ا. تسەتلينمەن بىرلەسە وتىرىپ گاز كۇيىندەگى مونومەرلەردى رەاكتسيالىق ينيتسيرلەۋدىڭ كومەگىمەن پوليمەرلەردىڭ جانە باسقا كۇيدەگى ورگانيكالىق ەمەس زاتتاردىڭ بەتتەرىندە پوليمەرلەۋ ارقىلى ورگانومينەرالدىق سوپوليمەرلەردى الۋدىڭ جاڭا جولىن اشتى. گ.ن. چەلنوكوۆانىڭ كاتىسۋىمەن وكسيەتيلەندىرۋ, وكسياميندەندىرۋ, توتىقتى فوسفورلاندىرۋ رەاكتسيالارىن, اربۋزوۆ رەاكتسياسىن, ت.ب. پايدالانا وتىرىپ, بىرقاتار ارزان كاربوتسەپتى پوليمەرلەردىڭ (پوليەتيلەن, پوليۆينيلحلوريد, ءپوليۆينيلدى سپيرت, ت.ب.) حيميالىق وزگەرۋلەرىن زەرتتەدى. ونىڭ ءناتيجەسىندە بەتتىك بەلسەندى زاتتاردى, كواگۋلياتتاردى جانە قۇرامىندا فوسفور بار يونومەرلەردى الۋدىڭ ءادىسى تابىلدى.
ءدال وسى جىلدارى س.ر.رافيكوۆ, گ.ن. چەلنوكوۆامەن, ي.ا.ارحيپوۆامەن, ي.ۆ.جۋراۆلەۆامەن ءبىرلەسىپ تەوريالىق ماڭىزى ۇلكەن تەرموتوتىقتىرۋ دەسترۋكتسياسىنىڭ كينەتيكاسى مەن مەحانيزىمى, سونداي-اق پولياميدتەردىڭ, پوليەفيرلەردىڭ, پولييميدتەردىڭ, پوليورگانوسيلوكسانداردىڭ جانە باسقا دا پوليمەرلەردىڭ رادياتسيالىق جانە فوتوحيميالىق ەسكىرۋىن زەرتتەدى. جىلۋدىڭ, جارىقتىڭ, وتتەگىنىڭ, ىلعالدىڭ, يونداۋشى ساۋلەلەردىڭ اسەرىنەن ولاردىڭ ەسكىرۋ پروتسەسىندە بولىپ تۇراتىن تابيعي رەاكتسيالاردىڭ مەحانيزمىن جۇيەلى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە س.ر.رافيكوۆ پوليمەرلەردى تۇراقتاندىرۋدىڭ ىستىققا توزىمدىلىكتى, جوعارى تەمپەراتۋرادا بالقيتىن ولاردىڭ ىستىققا توزىمدىلىگىن شۇعىل ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا ءپرينتسيپىن ۇسىندى. ونى دايەكتى تۇردە قولدانۋ «ءوزىن-ءوزى» ىستىقتىڭ جانە جارىقتىڭ اسەرىنەن قورعايتىن جوعارى مولەكۋلالى قوسىلىستاردى سينتەزدەۋدىڭ اشىلۋىنا الىپ كەلدى. مىنەكەي, وسىلايشا بىرىنەن ءبىرى باستاۋ العان ۇلكەن عىلىمي مەكتەپ ساعيد ءراۋفوۆيچتىڭ قانىش ساتباەۆتىڭ شاقىرتۋى بويىنشا قازاقستانعا كەلىپ مۇناي حيمياسى زەرتحاناسىن اشۋى ارقىلى تاقىرىبىن بايىتىپ, ءورىسىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, تۇتاستاي ۇلتتىڭ جاڭا عىلىمى قالىپتاسۋىنا نەگىز بولىپ قالانادى.
س.ر.رافيكوۆتىڭ عىلىمي دارىنى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى اسىرەسە كسرو عىلىم اكادەمياسى باشقۇرت فيليالىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە (1967-1984 جىلدار) ايقىن تانىلدى. بۇل عىلىم ورداسى ونىڭ باسشىلىعىمەن ءىرى عىلىمي جانە ۇيلەستىرۋشى ورتالىققا اينالىپ, وسى ايماقتا عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇندا عىلىمنىڭ جاڭا سالالارى – ماتەماتيكا, فيزيكا, مۇناي حيمياسى, پوليمەرلەر حيمياسى, مولەكۋلالىق بيولوگيا مەن گەنەتيكا, ايماقتىق ەكونوميكا دامىدى. ول كسرو عىلىم اكادەمياسى مەن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىندا جاڭا عىلىمي زەرتحانالار, جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار ءبولىمىن ۇيىمداستىرىپ, قازمۋ-دە جوعارى مولەكۋلالىق قوسىلىستار حيمياسى كافەدراسىن اشۋعا اتسالىسىپ, حالىقارالىق دارەجەدەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزدى.
وتانىمىز عالىمنىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. كەڭەس جانە قازاقستان عىلىمىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن, قوعامدىق, عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق ءجانە ۇستازدىق زور قىزمەتى ءۇشىن ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ەڭبەك قىزىل تۋ, حالىقتار دوستىعى وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
س.ر.رافيكوۆ 7-ءشى شاقىرىلعان باشقۇرت اۆتونوميالىق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ (1968), 8, 9, 10-شى شاقىرىلعان كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, ۇلتتار كەڭەسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى (1970-1984) بولىپ سايلانعان.
اباي ايتقانداي, «ارتىندا وشپەيتۇعىن ءىز قالدىرعان» مۇنداي الىپ تۇلعا قازاق حالقىمەن ماڭگى بىرگە جاساي بەرەدى دەگىم كەلەدى. بۇل كۇندەرى ۇلت كوشباسشىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا 10 جىل مەرزىمگە ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى ەرەكشە ەكپىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. وسىنداي جالپى ۇلتتىق ماڭىزداعى ۇلان-عايىر ىسكە ساعيد راۋفوۆيچ رافيكوۆ نەگىزىن قالاعان عىلىم مەكتەبى, سول مەكتەپتىڭ تالانتتى شاكىرتتەرى, وتانىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمدارى ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتىر دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ءيا, ساعيد راۋفوۆيچ ءوزى و دۇنيەلىك بولسا دا ول جاساپ بەرىپ كەتكەن قازاقتىڭ ۇلتتىق حيميا عىلىمى ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىندە شەشۋشى قىزمەت اتقارا بەرمەك.
ەدىل ەرعوجين, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ءا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى اق باس ديرەكتورى.