جۇما, 30 قاراشا 2012 6:55
بۇگىندە سارىاعاش اۋدانىندا 300 مىڭنان استام ادام تۇرادى. حالىق تىعىز ورنالاسقاندىقتان بۇل اۋداننىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ ەسىگىندە ءبىر تىنىم بولمايدى. ايتەۋىر ءوز شارۋاسىمەن شاپقىلاپ جۇرگەن ەل. جۇرت ءجيى-ءجيى باس سۇعاتىن مەكەمەنىڭ ءبىرى – ادىلەت باسقارماسى. ەندەشە بۇل مەكەمە ەلگە قالاي قىزمەت كورسەتىپ جاتىر, تىنىس-تىرشىلىگى قالاي, قانداي جاڭالىقتار بولىپ جاتىر؟ ءبىز مۇنى سارىاعاش اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باستىعى بەگىم تاسقۇلوۆتان سۇرادىق.
جۇما, 30 قاراشا 2012 6:55
بۇگىندە سارىاعاش اۋدانىندا 300 مىڭنان استام ادام تۇرادى. حالىق تىعىز ورنالاسقاندىقتان بۇل اۋداننىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ ەسىگىندە ءبىر تىنىم بولمايدى. ايتەۋىر ءوز شارۋاسىمەن شاپقىلاپ جۇرگەن ەل. جۇرت ءجيى-ءجيى باس سۇعاتىن مەكەمەنىڭ ءبىرى – ادىلەت باسقارماسى. ەندەشە بۇل مەكەمە ەلگە قالاي قىزمەت كورسەتىپ جاتىر, تىنىس-تىرشىلىگى قالاي, قانداي جاڭالىقتار بولىپ جاتىر؟ ءبىز مۇنى سارىاعاش اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باستىعى بەگىم تاسقۇلوۆتان سۇرادىق.
– بەگىم يبراگيم ۇلى, ءادىلەت ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋى كۇرەسكە تولى كەڭەستىك داۋىردە, سوناۋ 1917 جىلدان باستاۋ العانىمەن ءبىزدىڭ ءتاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى باسقاشالاۋ. جالپى قازىرگى ادىلەت ورگانىنىڭ قۇزىرەتى قانداي؟ ءوز قۇزىرەتىن تولىق پايدالانىپ وتىر ما؟
– ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قۇقىقتىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلاتىن ادىلەت ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قايتا قۇرۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلىپ, 2002 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا «ءادىلەت ورگاندارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلدانىپ, ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى مەن مىندەتتەرى ايقىندالدى.
ادىلەت ورگاندارى – جالپى مەملەكەتتىك دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋعا, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ, زاڭداردى تالداۋ, جەتىلدىرۋ, جۇيەلەۋ, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە زاڭ ساراپتاماسىن جۇرگىزۋ, زاڭدى تۇلعالاردى, ازاماتتىق حال اكتىلەرىن, جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى تىركەۋ, سوت ساراپتاماسى قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ, زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ سالاسى بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ جانە ءتۇسىندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى, سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ قىزمەتى دە ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلدى.
سارىاعاش اۋدانى ادىلەت باسقارماسىنىڭ تاريحى 2004 جىلدىڭ قازان ايىنان باستالادى. العاشقى جىلدارى ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ ءبولىمى, زاڭدى تۇلعالاردى, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى تىركەۋ جانە زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ سالالارى جۇمىس جاسادى. 2005 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ بۇعان ازاماتتاردى قۇجاتتاندىرۋ جانە تۇرعىنداردى ءتىركەۋ, 2007 جىلى جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى جانە ولارمەن جاسالاتىن مامىلەلەردى تىركەۋ مەن ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىس سالالارى قوسىلدى. 2011 جىلى ءدىني ىستەرمەن بايلانىس قىزمەتى اتقارۋشى ورگاندارعا, ال قۇجاتتاندىرۋ قىزمەتى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا بەرىلدى.
ادىلەت باسقارماسىندا جۇمىس اتقارىپ جاتقان مامانداردىڭ بارلىعى جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىمى بار زاڭگەرلەر. قۇرىلعانىنا از عانا ۋاقىت بولسا دا, باسقارما قىزمەتكەرلەرى اۋدان حالقىنا ساپالى قىزمەت كورسەتۋ جولىندا ايانباي قىزمەت اتقارۋدا. اۋدان حالقىنا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ءاردايىم جاقسارتىپ, كورسەتكىشتەرى بويىنشا وبلىس اۋداندارى اراسىندا الدىڭعى ورىنداردان كورىنىپ ءجۇر. جالپى, ادىلەت باسقارماسىنىڭ قۇزىرەتى سان-سالالى جانە سول مىندەتىن تولىق اتقارىپ وتىر دەپ ويلايمىن.
– قالاي دەگەنمەن دە «ءادىلەت باسقارماسى» دەگەن اتاۋدىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارىڭىز اتتارىڭىزعا ساي ءجۇرىپ جاتىر دەپ ايتا الاسىز با؟
– ءبىزدىڭ ماقسات – بار ماسەلەنى ادىلدىكپەن شەشۋ. ايتالىق, بيىلعى جىلدىڭ ون ءبىر ايىندا باسقارماعا ازاماتتاردان 21 292 (2011 جىلى 29 614) ءوتىنىش جانە سۇرانىس كەلىپ ءتۇستى. بارلىعى دا ءادىل ءارى شىنايى زاڭ اياسىندا ءوز شەشىمىن تاپتى.
2011 جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ «ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى» ىسكە قوسىلىپ, بۇل جۇيەدە باسقارمانىڭ كىرىس, شىعىس قۇجاتتارى ەلەكتروندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل جۇيە ازاماتتاردان تۇسكەن وتىنىشتەردى دەر كەزىندە شەشىلۋىنە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ وتىر.
اعىمداعى جىلدىڭ 11 ايىندا اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىمەن اۋقىمدى ءىس-شارالار اتقارىلدى. اتاپ ايتساق, قۇقىقتىق ناسيحات جۇمىستارى بويىنشا حالىق اراسىندا ەلباسى جولداۋىن ناسيحاتتاۋ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ, ونى بولدىرماۋ, زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ, جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى تىركەۋ تۋرالى, ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ, زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى زاڭدارى بويىنشا, سونىمەن قاتار, ادام ساۋداسىنا, ناشاقورلىققا قارسى, جاسوسپىرىمدەر اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مەكەمەلەردە, مەكتەپ ۇجىمدارىندا دارىستەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىلىپ, باق-تاردا سۇحباتتار مەن گازەتتەردە ماقالالار جاريالاۋ سياقتى شارالار وتكىزىلدى. اتالعان مەرزىمدە 106 (2011 جىلى 149) ءىس شارا وتكىزىپ, حالىقتىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيى مەن مادەنيەتىن وسىرۋگە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز.
– قازىرگى كەزدە تۇرعىندار وتىنىشتەرىن ەلەكتروندى تۇردە بەرۋگە مۇمكىندىگى بار. بۇل جۇيە قانشالىقتى ءتيىمدى؟
– زامانىنا قاراي «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى قىزمەت كورسەتۋ قولعا الىنىپ, قازىرگى كەزدە ازاماتتار نەكەگە تۇرۋعا, زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋ جانە فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى ەسەپتىك تىركەۋ بويىنشا وتىنىشتەرىن ەلەكتروندى تۇردە ۇسىنۋعا مۇمكىندىگى بار. قازىرگى ۋاقىتتا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى 22 جۇپ ەلەكتروندى تۇردە ءوتىنىشتەرىن ءبىلدىرىپ, نەكەلەرى تىركەلسە, 3 زاڭدى تۇلعادان ەلەكتروندى ارىزدار قابىلدانىپ تىركەلدى. بۇل قولجەتىمدى تىركەۋ ءتۇرى ارقىلى 15 مينۋتتا تىركەۋ ءجۇرگىزىلىپ, سەرىكتەستىكتىڭ ءبىرىنشى جەتەكشىلەرىنە مەملەكەتتىك ءتىركەۋ تۋرالى كۋالىكتەرى تابىس ەتىلەدى.
– ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ سالاسى بويىنشا جۇمىس قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ تۋرالى ايتساق, 2012 جىلدىڭ ون ءبىر ايىندا 7861 ءسابي دۇنيەگە كەلىپ ادىلەت ورگاندارىنا تىركەلدى. سونداي-اق, وسى مەرزىم ىشىندە 1297 ازاماتتىڭ قايتىس بولۋى تىركەلدى, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ازاماتتاردىڭ قايتىس بولۋى 149-عا ازايعان. اتالعان كەزەڭدە 2163 (2011 جىلى 2208) نەكە قيۋ تىركەلدى, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 45-كە ازايعان. 263 (2011 جىلى 237) نەكەنى بۇزۋ تىركەلدى, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 26 نەكە بۇزۋ فاكتىسىنە كوبەيگەن. 26 (2011 جىلى 55) تەگىن, اتىن, اكەسىنىڭ اتىن وزگەرتۋ تىركەلدى, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 29 ازايعان. 46 (2011 جىلى 56) بالا اسىراپ الۋ جازبالارى تىركەلدى. ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ بويىنشا جالپى سوماسى 7292526,80 (2011 جىلى 7241583,50) تەڭگە مەملەكەتتىك باج سالىعى ءوندىرىلدى, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 50943,30 تەڭگەگە كوبەيدى.
ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ سالاسى بويىنشا تىركەۋشى ورگانعا جالعان مالىمەت بەرگەنى ءۇشىن, 2012 جىلدىڭ 11 ايىندا قر اقبك 376-بابىنا سايكەس 3 ازاماتقا قاتىستى اكىمشىلىك ءىستەر قوزعالىپ, سوتتا قارالىپ, سوت قاۋلىسىمەن بارىنە ەسكەرتۋ بەرىلدى, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 2011 جىلى بۇنداي اكىمشىلىك ىستەر قوزعالعان جوق.
– جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى تىركەۋ ءىسى دە ەڭ اۋقىمدى جانە كۇردەلى سالا بولىپ ەسەپتەلەدى ەمەس پە؟…
– ءيا, 2012 جىلدىڭ 9 ايىندا ازاماتتاردان 9037 ءوتىنىش قابىلدانىپ, قارالدى. جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى ءتىركەۋ ءۇشىن 10789000 تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتىك الىم ءوندىرىلدى.
2012 جىلدىڭ 11 ايىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك قۇقىعىن تىركەۋدە زاڭ تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن قر اقبك 354-3-بابىنا سايكەس 19 ازاماتقا قاتىستى اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ, مەملەكەت پايداسىنا 80 900 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل ءوندىرىلدى.
– ال, سوڭعى جىلدارى عانا جۇمىسى ورىستەي باستاعان اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ, قاراقشىلىق ونىمدەردى ساتۋعا توسقاۋىل قويۋدا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟
– «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭ شەڭبەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادىلەت مينيسترلىگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, قارجى پوليتسياسىنىڭ ءوزارا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلى ءجونىندە بۇيرىققا سايكەس, ەلدى الداپ, «قاراقشىلىق» ءونىم ساتۋشىلاردى تىزگىندەۋ بويىنشا 2012 جىلدىڭ 11 ايىندا قر اقبك 129-بابىنا سايكەس 11 ازاماتقا قاتىستى اكىمشىلىك ىستەر قوزعالىپ (2011 جىلى 5), سوتتا قارالىپ مەملەكەت پايداسىنا 179220 تەڭگە مولشەردە ايىپ-پۇل ءوندىرىلدى. بۇل ءناتيجەگە اتالعان ورگانداردىڭ جۇمىلا جاساعان ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك دەۋگە بولادى.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, زاڭدى تۇلعالاردى تىركەۋ جانە فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى ەسەپتىك تىركەۋ بويىنشا 2012 جىلدىڭ 11 ايىندا 287 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى, ونىڭ ىشىندە 93 زاڭدى تۇلعادان مەملەكەتتىك ءتىركەۋ, قايتا تىركەۋ 100, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تىركەۋ تۋرالى 82 جانە تاراتىلۋىنا 12 وتىنىشتەر كەلىپ ءتۇستى. وسى سالا بويىنشا 1073947 تەڭگە مەملەكەتتىك باج سالىعى ءوندىرىلدى.
بۇل سالادا دا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى” كودەكسىنىڭ 357-4 بابىنىڭ تالاپتارىن بۇزىلۋى جونىندە 3 اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ ارقايسىسىنا 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە جالپى سوماسى 90700 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل ءوندىرۋ تۋرالى سوت قاۋلىسى شىقتى.
– بۇقارا حالىقپەن بايلانىستارىڭىز قالاي؟ ەلدىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن كوتەرە الساق, داۋ دا, تۇسىنبەستىك جاعدايلار دا از بولادى ەمەس پە؟
– ادىلەت ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بۇقارا اراسىندا قۇقىقتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ىسكە تەك ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر عانا ەمەس, ادىلەت باسقارماسى جانىنان قۇرىلعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭ قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى دە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
باسقارمانىڭ «نۇر وتان» حدپ-نىڭ اۋداندىق فيليالىمەن بىرلەسىپ, وسى جىلى 2 رەت «ادىلەت ورگاندارى كەڭەس بەرەدى» اتتى ءىس-شارا وتكىزۋى, نوتاريۋستار مەن ادۆوكاتتاردىڭ قاتىسۋىمەن قابىلداۋلار ۇيىمداستىرۋى, اۋىلدىق وكرۋگتەردە, ەڭبەك ۇجىمدارىندا, وقۋ ورىندارىندا كەزدەسۋلەر وتكىزىپ حالىققا قۇقىقتىق كومەكتەر كورسەتىپ, زاڭنامالىق كەڭەستەر بەرۋى قىزمەتكەرلەردىڭ اۋداننىڭ قوعامدىق ومىرىنەن تىس قالمايتىنى دەپ ەسەپتەيمىن.
ادىلەت ورگاندارىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى ءناتيجەلى ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سارىاعاش اۋدانىنىڭ ءدىلەت باسقارماسى جانىنان ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلعان. ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنىڭ, قۇرىلىمدىق ءبولىمشەلەرىنىڭ جانە ۆەدومستۆوعا قاراستى ۇيىمدارىنىڭ, ولاردىڭ فۋنكتسيونالدى جانە وندىرىستىك-شارۋاشىلىق قىزمەتىنە ارالاسپاي, قۇقىقتىق رەفورمانى ءتاجىريبەلىك جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بىرلەسىپ ءىس-قيمىل جاساۋىن جاقسارتۋ مەن قىزمەت ءناتيجەلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا «ءبىزدىڭ ءمىندەت – ءمىنسىز قىزمەت» دەگەن ۇستانىممەن قىزمەت كورسەتە بەرەمىز دەگىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
سارىاعاش اۋدانى.