بۇگىن حالىقتىڭ سۇيىكتى اقىنى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جۇلدەگەرى, حالىقرالىق «شابىت» فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى, «التىن قالام» ادەبي سىيلىعىنىڭ جەڭىمپازى, «ارمانىمنىڭ بەينەسى», «قۇس جولىنداعى كەرۋەن» اتتى جىر جيناقتارىنىڭ اۆتورى, «شالقار» راديوسىنىڭ باس ديرەكتورى قالقامان ايىمعازى ۇلى سارينمەن سويلەسىپ, كوكەيىمدە جۇرگەن سۇراقتاردى قويۋعا مۇمكىندىك تۋدى. اقىنمەن سۇحباتتاسۋ بارىسىندا ونەر مەن قازاق ادەبيەتى تۋرالى اقتارىلا اڭگىمەلەستىك.
- ءسىزدىڭ تىلمەن ايتقاندا «اقىندىق – تەڭدەسى جوق اقسۇيەك ونەر». ولەڭ, پوەزيا اقىننىڭ جان ازىعى, وسىعان وراي ءومىرىڭىزدىڭ قاي تۇستارىنان شابىت الىپ, قانداي كەزدەردە قولىڭىزعا قالام ۇستاپ, ولەڭ جازاسىز؟
– شىنىندا دا, ءاربىر ادام ءۇشىن ءوزىنىڭ كاسىبى, ونەرى اسىل. اقىندىق ماماندىق ەمەس, اقىندىق قۇدايدىڭ بەرگەن ونەرى, ولەڭى. مەن ءۇشىن ەڭ اياۋلى, ەڭ اسىل ونەر اقىندىق. اقىندىق ۇلى ماحابباتتان تۋعان وي, ءسوز. «ولەڭ دەگەن تۋمايدى جايشىلىقتا, ولەڭ دەگەن تۋلايدى قايشىلىقتا» دەپ مۇقاعالي اعامىز ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعى ەكى جولمەن جاۋاپ بەرگەن. ولەڭدى كوبىنەسە ءومىردىڭ وزىنەن الامىز, قۋانعان ساتتە, شاتتانعان ساتتە, كۇيزەلگەن, كۇيىنگەن ساتتە, ساعىنعان ساتتە, تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇبىلىستارىن كورگەن ساتتە ولەڭ ءوزى كۇن تالعاماي, ءتۇن تالعاماي, مەزگىل تالعاماي كەلەدى.
– ولەڭ جازعاندا جانىڭىزعا, جۇرەگىڭىزگە قانداي تاقىرىپتار جاقىن؟
– مەنىڭ شىعارماشىلىعىما از-كەم پىكىر ايتقان, سىناعان, جالپى جىلى پىكىر بىلدىرگەن ادامدار ليريكاعا جاقىنسىڭ دەگەندى ايتادى. ونى ءوزىم ىشتەي سەزەمىن, ليريكانىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار, تابيعات ليريكاسى, ماحاببات ليريكاسى, ءومىر ليريكاسى. قانداي تاقىرىپ جازسام دا ليريكالىق سيپاتپەن جازامىن. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا, ليريكا جانىما جاقىن.
– بۇگىنگى تاڭدا جاستار پوەزياسى قارقىندى ءوسىپ كەلە جاتىر, وسى تۇستا جاس قالامگەرلەردىڭ دۇنيەلەرىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟ جاس اقىنداردان كىمدەردى ەرەكشە اتاپ وتە الاسىز؟
– جالپى, پوەزيانىڭ وتە جىلدام تارالاتىن, تانىلاتىن جاقسى تۇسى بار. جاستار پوەزياسى وتە جاقسى دامىپ كەلە جاتىر. كوڭىل تولا ما دەگەن سۇراققا كەلسەك, تولادى. جاستاردى قازىر سىناۋدىڭ ورنىنا, ۋاقىت بەرىپ, شىعارماشىلىعىمەن اينالىسۋعا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. «بالاپاندى كۇزدە سانايدى» دەگەندەي, جاستاردىڭ ەمىن-ەركىن قالام تەربەۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, كوكجيەك كوزىن اشۋ كەرەك. قاي اقىندى اتايسىز دەگەن سۇراققا كەلسەك, ەشكىمدى بولە-جارعىم كەلمەيدى, بارلىعىن ۋاقىت كورسەتەدى. مەنىڭ ۇنەمى ايتاتىن ءسوزىم «ۇلكەن ەكى ولشەم بار: ۋاقىت جانە حالىق». كىمنىڭ قانداي اقىن ەكەنىن ۋاقىت كورسەتىپ, حالىق ايتادى. قازىرگى ارتىمىزدان ەرىپ كەلە جاتقان ءىنى-قارىنداستارىمىزدىڭ ءبارى جاقسى, ءبارى ءوزىن ىزدەپ, قالىپتاسۋ كەزەڭىندە جۇرگەن اقىندار.
– قالقامان اعا, ءوزىڭىزدىڭ «قاۋىرسىن عالام» اتتى اۆتورلىق ادەبي-سازدى باعدارلاماڭىزدى جارىققا شىعارۋداعى باستى ماقساتىڭىز قانداي ەدى, نە تۇرتكى بولدى؟
– قازاق راديوسىندا اشىلعان «قاۋىرسىن عالام» باعدارلاماسى وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن اشىلدى. ول كەزدە راديومىزدىڭ باس ديرەكتورى ءمادي ماناتبەك مىرزا ۇسىنىس تاستاپ, جاستار ادەبيەتىنە قاتىستى ءبىر حابار اشساق دەگەن ويدان تۋعان دۇنيە. ويىمىزعا بىردەن ۇلكەن الەۋمەتتىك-ساياسي, قالىپتاسقان مادەني ورتالىقتار – الماتى مەن استانا كەلدى. بىراق اۋىلدىق جەردە ءجۇرىپ, ولكەلىك ادەبيەتتى دامىتىپ, ولەڭگە ادالدىق تانىتىپ جۇرگەن قىز-جىگىتتەردى ناسيحاتتاۋ, ولارلىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز.
– «شالقار» راديوسىن ۇلتتىق بوياۋى باسىم, قازاقي ناقىشتاعى راديو دەپ بىلەمىز. راديو تىڭدارماندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ورتا جاستان جوعارى اۋديتوريا. جاستاردىڭ كوبى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە باس ۇرعان. جاس اۋديتوريانىڭ بەتىن بۇرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار جۇرگىزۋگە بولادى؟
- دۇرىس ايتاسىز, «شالقار» راديوسى جارتى عاسىردان استام ۇلتتىڭ رۋحانياتىنا, مادەنيەتىنە, انىنە, جىرىنا, تاريحىنا, تىكەلەي وزىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان قازاق تىلىندەگى جالعىز راديو ەكەنى انىق. راسىندا دا, ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار, راديونى تەك قانا ورتا بۋىن, اعا بۋىن وكىلدەرى تىڭدايدى. راديو مىنەزى بولەك جانر, ويتكەنى بۇل جەردە ۆيزۋالدى اقپارات جوق, تەك ەستۋ, تىڭداۋ ارقىلى ناسيحاتتالادى. ۋاقىتتى دا ىقشامدى پايدالانۋ قاجەت, راديونىڭ فورماتى كولەمدى دۇنيەلەردى شىعارۋدى كوتەرمەيدى. قىسقا دا نۇسقا, ءماندى حابارلار جاساپ, جاستاردىڭ اراسىندا راديونىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءالى دە نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. جاستار ءسۇيسىنىپ تىڭدايتىن راديوعا اينالدىرۋ ماقساتىندا بۇرىننان جۇمىستار ىستەلىپ ءجۇر. كوركەمدىك كەڭەستەن وتكەن, تىڭداۋعا تۇرارلىق قازاق ەستراداسىنىڭ كونتسەرتتەرى, جاستار حابارى, تۇنگى ەفيرلەر, ادەبي حابارلار «شالقار» راديوسىنىڭ ەفيرىندە ناسيحاتتالادى. الداعى ۋاقىتقا دا قويىپ وتىرعان جوسپارلارىمىز بار.
– «قازاق ەستراداسىن پوەزيالاندىرۋ كەرەك, قازاق پوەزياسىن ەسترادالاندىرماۋ كەرەك!» دەگەن ەكەنسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا. وسى كۇنى تانىمال انشىلەر ورىنداپ جۇرگەن كوپ اندەردىڭ اۆتورىسىز. قازىرگى تاڭدا ماعىناسى جوق, قيسىنسىز, كەزدەيسوق ۇيقاستارمەن جەڭىل-جەلپى ولەڭدەرگە جازىلعان اندەر كوبەيىپ كەتتى. وسى تۇرعىدا ءسىزدىڭ ويىڭىز قانداي؟
– مەن وتە قارسىمىن. بۇل – ءاندى جازعان اقىنداردىڭ عانا جاۋاپكەرشىلىگى ەمەس. ءانشى كومپوزيتوردى تاڭداعاندا ساق بولۋى قاجەت. ۇشتىك وداق, كومپوزيتور, اقىن, ءانشى بىرىگىپ ساپالى دۇنيە شىعارۋى قاجەت. قازىرگى قازاق ەستاداسىنداعى سىن كوتەرمەيتىن بارلىق ءماتىننىڭ اۆتورى – اقىندار ەمەس. انگە ءسوز جازۋعا حاقىسى جوق ادامداردىڭ وسى سالادا جۇمىس ىستەپ جاتقانى وكىنىشتى. قازاق راديولارىندا وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, كوركەمدىك كەڭەس جۇمىس ىستەدى. شاكارىم اتامىز ايتقانداي, «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك, بۇعان ۇيقاستى ولەڭ, ءسوز كەرەك». ءان – كوركەم دۇنيە. سوندىقتان ءاننىڭ ءسوزىن جازۋداعى كوركەمدىك تالاپتاردىڭ بارلىعى ساقتالۋى قاجەت. ەندى ناسيحاتتالۋىنا كەلسەك, تەك قازاق راديولارىندا قيسىنسىز اندەردى ساراپتاعانمەن, باسقا دا تارايتىن الاڭدار كوپ. قازاق راديولارى ءبىر ەسىگىن جاپقانمەن, باسقا تەسىكتەن كىرىپ جاتىر. وسى تۇرعىدا ءبىر-اق ۇسىنىس ايتىلۋى قاجەت. تۇتاس ۇلتتىق كوركەمدىك كەڭەس قۇرىلىپ جانە ونىڭ قۇدىرەتى بارلىق ارنالارعا, راديولارعا, كونتسەرتتەرگە ءجۇرۋى كەرەك. ال ولارعا جەكە-جەكە ايتقانمەن, ەش پايدا جوق.
- 2011 جىلى استانا قالاسىنداعى كونگرەسس-حولدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «ارمانىمنىڭ بەينەسى» اتتى ادەبي-سازدى شىعارماشىلىق كەشىڭىزدى دۇركىرەتىپ وتكىزدىڭىز. سودان بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. تىڭدارماندارىڭىزعا تاعى ءبىر وسىنداي كەرەمەت كەش سىيلاۋ جوسپارىڭىزدا بار ما؟
– ارينە, ويدا بار. سوناۋ 2011 جىلعى كەشىمدى ەسىمە ءتۇسىرىپ وتىرسىز, سول جىلدار ساعىنىشقا اينالدى. مەنىڭ ەڭ العاشقى شىعارماشىلىق كەشىم تۇڭعىش جىر جيناعىمنىڭ تۇساۋكەسەرىمەن قاتار ءوتتى. كەش بەرۋ دەگەن ايتۋعا وڭاي, بىراق اقىننىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىندە ءبىر دايىندىق, جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ۇعىم بولادى. ەل الدىنا شىققاننان كەيىن ەسەپ بەرۋ كەرەك, سوندىقتان ساپالى كەش ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ ءجۇرمىن. بىراق ەندى ءدال كەسىپ ايتا المايمىن.
سۇحباتتاسقان ايكەرىم پەرنەبەكوۆا