جاقسىلىعى جۇرتقا ءمالىم

جۇنىسبەك جۇمابەك ۇلى باس­قار­عان كەزەڭدە اباي اتىنداعى قا­­زاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى 1978 جىلى 12 قازاندا كسرو-نىڭ جو­عارعى كە­ڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن پەداگوگيكالىق مامانداردى دايارلاۋ مەن تاربيە­لەۋدەگى قول جەتكىزگەن تابىس­تارى مەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سول كەزدەن باستاپ 1990 جىلعا دەيىن «ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتى» دەپ اتال­عان. ينستيتۋتتىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكالىق دەڭ­­گەيدە اتاپ وتۋدە ۇجىمدى شەبەر ۇيىم­داستىرىپ, ينستيتۋتتىڭ باس عي­ماراتىنىڭ جوباسىن بەكىتىپ, جاس ماماندارعا ارناپ قازىرگى تولە بي مەن ش.ءۋاليحانوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرۋگە اتسالىستى. ادال, ءوز ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن, ارتىنا عىلىم جولىنداعى كوپتەگەن شاكىرتتەرىن قالدىرعان جانە بارلىق ىسكە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن عالىم بولدى.

جۇنىسبەك جۇمابەك ۇلى سوناۋ 1927 جىلى الماتى وبلىسى, شەلەك اۋدا­­نىنداعى مالىباي اۋىلىندا قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جۇمابەك قاڭتارباەۆ ورتاسىنا سىيلى, كوزى اشىق, ەتى ءتىرى ادام بولعان. ۇجىمداستىرۋ كەزىندە بەلسەندىلىك تانىتىپ, ۇجىم­شار­لار­عا باسقارما توراعاسى بو­لىپ باس­شىلىق جاساعان. اكەسىنىڭ ۇجىم­داس­تىرۋ كەزىندە وڭىردە قازاق اۋىلدارىن وتىرىقشىلىققا كوشىرۋگە, ۇجىمشارلار قۇرۋعا بەلسەنە ارالاسۋى كەيىن جۇنىسبەك اعامىزدىڭ بولاشاقتاعى عىلىمي جۇمىسىنىڭ تاقىرىبىن تاڭداۋعا دا اسەرى بولسا كەرەك. اناسى قايتىس بولعاندا جۇ­نىسبەك جەتى جاسقا عانا تولعان ەدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قايناعان كەزى 1943 جىلى 16 جاسىندا اۋدانداعى جەتى جىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن قادام جەتىجىلدىق مەكتەبىنە قىزمەتكە تۇرىپ, مۇعالىم, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. ءوزى سۇرانىپ سوعىسقا دا اتتان­باق نيەتى بولعانىمەن, بىراق جاسى تول­ماعاندىقتان وعان سوعىسقا قاتى­سۋ بۇيىرمادى. 1949 جىلى الماتى مەم­لەكەتتىك زاڭ ينس­تيتۋتىن ءبىتىرىپ, سول وقۋ ورنىن­دا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قال­دى­رىلادى. ينستيتۋت قابىرعا­سىندا وقى­تۋشىلىق قىزمەتپەن بىرگە عى­لىمي جۇمىسپەن دە بەلسەندى اي­نالىستى. سول كەزدەگى تالاپقا ساي زەرتتەۋ وبەكتىسىنە كەڭەستىك كە­زەڭنىڭ وزگەرىستەرىن تالداۋ­دى, ياع­ني كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ۇجىم­­­­داس­تىرۋ كەزەڭىن الدى.

ءوزىنىڭ عىلىمعا دەگەن ۇم­تى­لىسى, قاجىماي-تالماي ىزدەنۋى­نىڭ ارقاسىندا 1954 جىلى م.ۆ.لومو­نوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كە­ڭەسىندە ديسسەرتاتسيا قورعاپ, تا­ريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عى­لىمي دارەجەسىن الدى. سول كەز­دەگى بەدەل­دى تاريحشىلار جاس عا­لىمنىڭ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرەدى. 1955-1958 جىلدارى سەمەي مال­دارىگەرلىك ينستيتۋتىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزىندە دە, 1958-1966 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى قازاق دەنەشىنىقتىرۋ ينس­تيتۋتىندا دو­تسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعاندا دا جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋمەن قاتار عى­لىممەن دە بەلسەندى تۇردە اينالىستى. 

ونىڭ عالىمدىعىمەن قاتار ۇيىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتى دە كوزگە ءتۇ­سىپ, 1966 جىلى قازاق كسر جو­عارى وقۋ ورىندارى مينيسترلىگى قوعام­دىق عى­لىمداردى وقىتۋ ءبو­لى­مىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە تا­­عا­يىندالدى. 1971 جىلى  XX­ عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا­ قازاق ەڭبەكشى شا­رۋالارىن جاڭا ومىرگە تارتۋ ماسەلەسىنە ارنالعان دوكتورلىق ديس­سەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاسا, 1973 جىلى جوعارى اتتەستاتسيالىق كو­ميسسيا شە­­­شىمىمەن «پروفەسسور» عىلىمي اتا­­عىن الدى. ال 1974 جىل­دىڭ ناۋ­رىز ايىندا جۇنىسبەك جۇمابەك ۇلى قا­زاقستانداعى جوعارى ءبىلىمنىڭ قارا شا­ڭىراعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ تاعا­يىن­­دالدى. وسى قىزمەتتى ءومىرى­نىڭ سوڭىنا دەيىن, ياعني 1980 جىلدىڭ 

4 ساۋىرىنە دەيىن اتقاردى. 

ول رەكتور بولعان جىلدار ۋني­ۆەر­­سي­تەت تاريحىندا تۇبەگەيلى وز­گەرىستەرگە, ءبىلىم بەرۋدەگى ساپالىق كور­سەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ جو­لىن­داعى جانە ستۋدەنتتەردىڭ ما­دە­ني-تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا ارنالعان ءىس-شارالاردىڭ قولعا الىنۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل جىلدارى ينستيتۋت جۇمىس بە­رۋ­شىلەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, پروفەسسور-وقىتۋشىلار وقۋ-ادىستەمەلىك, تاربيەلىك جۇ­مىس­تار­دى جانداندىرىپ, سونى­مەن قاتار عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارىمەن بەل­سەندى تۇردە اينالى­سىپ, كوپتەگەن نا­­­تي­جەلەرگە قول جەتكىزدى. 1974 جى­لى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-وندىرىس­تىك جۇ­مىسىن ۇيىمداستىرۋ جانە باس­قارۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمى قۇرىلىپ, ينستيتۋتتا مەكتەپتەرگە ار­نالعان وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار, ستۋ­دەنتتەرگە ارنالعان قوسىمشا ماتەريالدار, ت.ب. كوپ­تەپ شىعارىلا باستادى. اسىرەسە وقى­تۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, كاسىبي باعدار بەرۋ, ءبىتىرۋشى ستۋدەنتتەردى ارنايى جولدامامەن ماماندارعا سۇرا­نىسى كوپ وڭىرلەرگە جىبەرۋ جولعا قويىل­دى.

ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق-تەح­ني­كالىق بازاسىن جاقسارتۋعا دا كوپ كو­ڭىل ءبولدى. جاڭا فاكۋلتەت­تەر مەن­­ سۇرانىسقا يە ماماندىقتارعا ساي كافەدرالار اشىلدى. تۇسۋشىل­ەر­ سانى دا كۇرت ءوستى, جاڭا جاتاق­حا­نا­­­لار سالىنىپ, پروفەسسور-وقى­تۋ­شى­لارعا پاتەرلەر بەرىلدى. 1975 جىل­دىڭ كوكتەمىندە 

7 قا­­­باتتى وقۋ عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى اياق­تالىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. ول كەزدە رەكتور بولۋىمەن قاتار جۇنىسبەك اعامىز وقىتۋشىلىقتان دا قول ۇزبەي, تاريح فاكۋلتەتىندە ستۋدەنتتەرگە ءدا­رىس وقىدى. ونىڭ شاكىرتتەرى بۇ­گىنگى تاڭدا قازاقستانداعى تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. ولار­دىڭ ىشىندە اعامىزدىڭ سوڭعى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, كورنەكتى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ تە بار. جۇنىسبەك اعامىز رەسپۋبليكالىق جانە قالالىق قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى, حالىق دەپۋتاتتارى الماتى قالالىق كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىنا دەپۋتات بولدى, فرۋنزە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, وقۋ-اعارتۋ, جوعارى مەكتەپ جانە عىلىمي مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرى رەس­پۋبليكالىق كاسىپوداعىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكالىق ء«بىلىم» قوعامىنىڭ پلەنۋم مۇشەسى بولدى. جۇنىسبەك جۇمابەك ۇلى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ار­قاسىندا ەكى بىردەي «قۇرمەت بەلگىسى» ور­دەنىمەن (1961, 1976 ج.ج.), «ەرەن ەڭ­بە­گى ءۇشىن» مەدالىمەن جانە باسقا دا مەم­لەكەتتىك ناگرادالارمەن, قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى. 1978 جىلى «قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى.

ونىڭ ەسىمى اتاۋسىز قالعان جوق. تۋعان جەرىندەگى ەلدى مەكەندەگى كوشە­لەردىڭ بىرىنە جانە الماتى قالاسى اق­بۇلاق شاعىن اۋدانىنداعى ءبىر كوشەگە ونىڭ ەسىمى بەرىلدى. سونىمەن قاتار 2009 جىلى وسى وقۋ ورنىنىڭ تاريح فا­كۋلتەتىندە جۇنىسبەك جۇ­مابەكوۆ اتىنداعى ءدارىسحانا اشىلدى. وندا تاريح جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋ­دەنتتەرى تاريحقا ارنالعان ءىس-شا­رالار وت­كىزىپ, ونىڭ سوڭىنا قالدىرعان مول مۇ­را­سىن وقىپ-ۇيرەنىپ, يگى ىستەرى­نەن ۇلگى الادى.

قازاقتا ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايى­­­­­ماي­دى» دەگەن ءسوز بار, سوندىقتان جۇنى­سبەك اعامىز تۇرعان ۇيگە الماتى قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ شەشىمىمەن 2019 جىلدىڭ 9 اقپانىندا ەسكەركىش-تاق­تانىڭ اشىلۋى عالىم-قايراتكەرگە دەگەن ۇلكەن قۇرمەت.

تاكير بالىقباەۆ, 

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

الماتى