«مىنا ءبىر قارشىعاداي قاعىلەز قارا بالانىڭ ماعان العاش كەزدەسكەندە ەڭ اۋەلى كوزى, ودان كەيىن ءسوزى, ال ەندى بۇگىن مىنە ءوزى ۇناپ وتىر», دەۋشى ەدى ارقالى ءانشى, اۋىزدىعا ءسوز بەرمەس شەشەن موتان اعامىز كوڭىلىنەن شىققان ءىزباسار ىنىلەرىنە ريزا بولعان ساتتەرىندە. سونداي ءبىر ماقتانىش سەزىمى قۋاندىق قىستىقباەۆتاي تالاپتى دا تالانتتى ىنىلەردى كورگەندە مەنىڭ دە تۇلا بويىمدى شارپىپ وتەدى. «زىمىراپ بايگە اتىنداي وتە شىقتىم, قامىعىپ كورىپ ەدى كوڭىل نەدەن», دەپ اسەت اقىن جىرلاعانداي, ء«بىزدىڭ قۋاندىق تا قىرىقتىڭ قىرقاسىنان اسىپ, اعالىق جاستى ارتقا تاستاپ, دانالىققا بوي ۇرعان ەكەن-اۋ», دەيتىنمىن كەزدەسە قالعان ساتتەردە ۇنەمى اتپال ازاماتتىڭ اكتەرلىك, ادامدىق بولمىسىنا, بالاداي اڭقىلداعان اعەدىل پەيىلىنە, پاراساتتى پايىم-پىكىر, وي-تولعامدارىنا تامسانىپ.
بۇل جولى دا سولاي, «اۋىلعا قۋاندىق كەلىپتى» دەگەندى ەستىگەندە, اۋەلگى ويعا ورالعانى وسىنداي ءبىر جىپ-جىلى ەستەلىكتەر بولاتىن. قۇلدىراڭداعان كەشەگى قارا بالانىڭ, جاس تا بولسا ويىنىڭ ورىستىلىگى, پايىمىنىڭ تەرەڭدىگى, پىكىرىنىڭ پاراساتتىلىعى ەسكە ساپ ەتە تۇسكەن سوندا.
«كەزدەسسەك كەڭەسۋگە ۋاقىتى بولار ما ەكەن؟» دەگەن ويمەن كورشى اۋىل قىرعىزسايداعى قاپسالاڭ قاريانىڭ ۇيىنە ات باسىن بۇردىم. بۇرىنعى ادەتىمىزبەن شۇيىركەلەسە كەتتىك. اڭگىمەنىڭ اراسىندا ونىڭ اۋىلدا ءبىراز كۇن ايالدايتىنىن اڭعاردىم. بۇگىندە تۇگەل تۇركىنىڭ باس قالاسىنا اينالعان ەلوردامىز – استاناداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ جەتەكشى اكتەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ەكراندا – باتىر سارداردى, پارتيزان قاسىمدى, ساحنادا كەمەڭگەر حاندارىمىز – كەرەي مەن ابىلايدى كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەگەن ايگىلى ارتىسپەن اۋىل جاستارىن جۇزدەستىرىپ, تاعىلىمدى كەش ۇيىمداستىرۋ ويعا ورالا كەتتى. نيەتىمىزگە ساي, اۋدان اكىمدىگى دە ويىمىزدى بىردەن قۇپ كورىپ, قۋاندىقتىڭ وزىمەن كەلىستىك. سۇحباتىمىز ەركىن پىكىر الماسۋ راسىمىندە ءوتتى.
اۋداندىق كىتاپحانانىڭ وقىرماندار زالىنا جينالعان قاۋىم اكتەردىڭ جارقىلداي ك ۇلىپ, ونەر جايلى تولعانعان جىپ-جىلى اڭگىمەسىنەن كەيىن ءاپ-ساتتە جادىراپ سالا بەردى. ەمەن-جارقىن ساۋالدارىن قويىپ, تۇشىمدى جاۋاپ الدى. ساحنا ساڭلاعىنىڭ اڭگىمەسىنە ارقاۋ بولعان قازاق ونەرىنىڭ كوريفەيى – كاۋكەن كەنجەتاەۆپەن العاشقى كەزدەسۋى, ونەر ولكەسىندەگى ۇستازدارى, ساتتىلىكتەرى مەن ساتسىزدىكتەرى, ارمان-تىلەكتەرى, ونەر جولىنداعى قىزىقتارى اۋديتوريانىڭ ۇلكەن ىقىلاسىنا بولەندى. اسىرەسە وسى ءبىر ەستەن كەتپەس جۇزدەسۋدىڭ كوركى بولعان – ول ارينە قۋاندىقتىڭ قايتالانباس ونەرى ەدى. جۇزىنە نۇر ۇيالاعان اكتەر ورتاعا شىعىپ ابىلاي حاننىڭ مونولوگىن وقىعان كەزدە تەبىرەنبەگەن, رۋحتانباعان حالىق كەمدە- كەم. كوزدەرىندە وت ويناعان جاستاردىڭ سول كەزدەگى جالىن اتقان جانارىن سوزبەن جەتكىزۋ استە مۇمكىن ەمەس. ونى تەك كوزبەن كورۋ كەرەك.
«قازاقتىڭ قايران دالاسىن,
جاعاسى جايلاۋ ەل قىلام!
قارا سيراق بالاسىن,
باسقالارمەن تەڭ قىلام!
وسى جولدا, الەۋمەت,
تايسالار بولسام –
ماعان سەرت,
تايقىپ كەتسەڭ, ساعان سەرت!
ەرەمىسىڭ, الەۋمەت! – دەگەندە قۋاندىق اكتەر ەمەس, بەينەبىر حان ابىلايدىڭ وزىنە اينالىپ كەتكەندەي. ونە بويدى شىمىرلاتىپ, قاندى تۋلاتار ەردىڭ الاپات ءۇنىن ەستىپ, وت بولىپ جانعان جانارىنا كوزىڭ تۇسكەندە ەرىكسىز ء«يا, ەرەمىز!» دەپ اتويلاپ, ورنىڭنان تۇرىپ كەتە جازدايسىڭ. ءسوزدىڭ, ءۇننىڭ قۇدىرەتىنە باس يەسىڭ! ابىلاي اڭسارىنىڭ حالىق كوكەيى مەن ءوز ىشىڭىزدەگى رۋحىڭىزبەن ۇشتاسقانىنا كۋا بولاسىز. ەلباسى ايتقان ۇلتتىق كودتىڭ, رۋحىڭىزدىڭ جاڭعىرۋى دەگەن وسى. اڭعاراسىز دا, ءارتىستىڭ سوناۋ V-VI عاسىر بۇرىنعى ابىلاي ارمانىن بۇگىنگى ۇرپاعىنا جالعاستىرعان شەبەرلىگىنە, ءرولىنىڭ شىنايىلىعىنا ءتانتى بولاسىز. ءيا, بۇل – ونەر!
كەشەگى اۋىلدىڭ قاراپايىم قارا بالاسىنىڭ بۇگىنگى بيىگىن كورىپ, پاراساتىن پايىمداپ, سول وقىعان مەكتەپتە ساباق بەرگەنىمىزگە ماقتانىپ, ەرەكشە ءبىر مارقايۋ سەزىمىن باستان كەشتىك ءدال سول ساتتە. جاستاردىڭ جانارىنان «مەن دە ەرتەڭ وسىنداي ەلىمنىڭ ەركە ۇلى, ازامات اكتەرى, ماقتانىشى بولامىن» دەگەن اسقاق ارماننىڭ جۇرەك تۇكپىرىنە ورناپ ۇلگەرگەنىن اڭعارعانداي بولدىق.
اقيقاتىن ايتساق, ءتۇپ-تەگىمىز سوناۋ ەدىل پاتشا, كۇلتەگىن, تونىكوكتەن باستالادى عوي. ايتسە دە ءتول تاريحىمىزدىڭ كەيبىر كەزەڭدەرىنە جەتە ءمان بەرمەپپىز. وسى ويدى كەزدەسۋ كەيىپكەرىمەن بولىسكەنىمىزدە, ول قالتا تەلەفونىنداعى اقبوز اتپەن ساحناعا شىققان ابىلاي رولىندەگى سۋرەتىن كورسەتتى. باعاناعى اسەر ءتىپتى ءورشىپ, اقبوز ات ۇستىندەگى حالقىن ازاتتىققا, ەلدىككە, بىرلىككە شاقىرىپ تۇرعان ابىلاي – قۋاندىقتى كورگەندەگى سەزىمنىڭ اسقاقتاۋىن ايتساڭىزشى! كەلەسى كۇنى قىرعىزساي, جاڭاساي, بىرلىك-سۇمبە, شوشاناي, سۇمبە مەكتەپتەرى وقۋشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋدى دە ابىلاي حاننىڭ رۋحتى مونولوگىمەن باستاۋىمىز وسى ءبىر تاماشا سەزىمنىڭ اسەرىنەن بولاتىن.
«....ءوز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل, تەگى, قايدان السىن كەمەڭگەردى؟!» دەپ ءىلياس جانسۇگىروۆ جىرلاماقشى, وسىنداي تالانتتى ۇلدارىن تۋعان توپىراعىنىڭ قۇرمەتتەپ, ەلەپ-ەسكەرىپ تۇرۋى – كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ۇلكەن تاعىلىم. اۋىل, اۋدان باسشىلارى ناۋقانشىلدىقتان ارىلىپ, قاسيەتتى توپىراق تۇلەتكەن دارىندى ۇلدارى مەن قىزدارىن ءجيى-ءجيى تۋعان جەرىنە شاقىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن جۇيەلى تۇردە جۇزدەستىرۋ شارالارىن ۇيىمداستىرىپ تۇرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بۇل دا ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر پاراسى ەكەنى ءسوزسىز.
جانەت كەرىمقۇل,
«ۇرپاق پارىزى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى
الماتى وبلىسى