قىزعالداقتار, سارعالداقتار

ءيا, قازاقستاندى قىزعالداقتىڭ 

وتانى دەپ سانايتىنىمىز, ءبىزدىڭ ويى­مىز­شا, ادىلەتتى. ويتكەنى ءبىر عانا تۇركىستان وبلىسى اۋماعىندا 64 جابايى قىزعالداقتىڭ 34 ءتۇرى وسەدى. تاريحي تۇ­جىرىم بويىنشا, قىزعالداق جىبەك جولى بەلدەۋىندەگى قازاقستاننان اسىپ, يرانعا, تۇركياعا جەتكىزىلگەن ودان ءارى گوللاندياعا بارعان. ناتيجەسىندە گول­لاندىقتار «قىز­عالد­اق يمپەرياسىنا» اينالدى.

قىزعالداق – تۇركىستان وبلىسىنىڭ دالالىق ايماقتارىندا ءجيى كەزدەسەتىن گۇل. بۇگىندە وبلىسىمىزدا قىزعالداقتىڭ 20-عا جۋىق ءتۇرى وسەدى. بيىكتىگى 30-50 سم, ساباعى جۇمىر, تىك بولىپ وسەدى. تا­مى­رىمەن جالعاسقان بۋىنىندا پياز­شىعى بولادى. گۇل قورشاۋى اق نەمەسە سارى بولىپ كەلەدى. جەمىسى – قۋاشاق. قىز­عالداقتىڭ تۇقىمىن كۇزدە گۇل تۇسكەننەن كەيىن جيناپ الىپ, ونى قۇرعاق, سالقىن جەردە ساقتاپ, كوكتەمدە ەگەدى. اسەمدىك ءۇشىن وسىرىلەتىن قىزعالداق گ ۇلىن حوش ءيىستى زات الۋ ماقساتىندا پايدالانادى. قىزعالداق تۇقىمدارى قازاقستان اۋما­عىندا تابيعاتتا دا كەڭ تارالعان وسىمدىك, ول كوگالداندىرۋدا دا ءجيى پايدالانىلاتىن وسىمدىك. بارلىق ءتۇرى 20-25 كۇن ارالىعىندا گۇل جارىپ شىعادى. قىزعالداق گ ۇلىنىڭ ءتۇسى اقتان قاراعا دەيىنگى ارالىقتا الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى.

گوللانديا قىزعالداقتارى مىڭداعان تۋريستەردى جيناسا, قازاقستانداعى قىز­عالداق ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز ءوسىپ-ءونىپ جاتىر. بىراق گوللانديا تابيعاتىندا بۇل گۇلدىڭ وزدىگىنەن ءوسىپ شىعۋى كەم دە كەم, سوندىقتان قىزعالداقتار تەك ار­­نايى كۇتىممەن, قولدان وسىرىلەدى. وسىن­داي جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنداعى, سون­داي-اق جامبىل وبلىسىنداعى بەركار بو­تانيكالىق قورىعى مەن تۇركىستان وبلىسىنداعى «كراسنايا گور­كا» ارنايى مامانداندىرىلعان قورىق­تا­رىن­داعى قىزعالداق گۇلدەرى مەملەكەت قور­عاۋىنا الىنعان. سولاردىڭ ىشىندە بايقوڭىردىڭ سيمۆولىنا اينال­عان رەسەي بوتانيكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اتال­­­عان بورششوۆ قىزعالداعىنىڭ ورنى ەرەكشە. بايقوڭىر جەرىندە عانا وسە­تىن بۇل قىزعالداق كوكتەمگى ۋاقىتتا تا­قىر جەردە ساپ-سارى بولىپ جايناپ­ تۇرادى. قۇمدى جانە ساز-قۇمدى شول­دەردە ءوسىم­تال كەلەتىن بورششوۆ قىزعالداقتارى قازاق­ستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. ال بيبەرشتەين قىزعالداعى قازاقستان اۋما­عىندا عانا ەمەس, وزگە ەلدەردە دە ءجيى كەز­دەسەدى. كوپ كۇتىمدى قاجەت ەتپەيتىن بۇل گۇل ءشوپتى وسىمدىكتەردىڭ لالاگۇل توبىنا جاتادى. 

قازاقستاننىڭ تەك سولتۇستىك اۋداندارىندا وسەتىن شەنك قىزعالداعى وزىنە نازار اۋدارتپاي قويمايدى. بۇل الۋان ءتۇرلى گرەيگ قىزعالداعى سياقتى كوپتەگەن قازىر­گى زامانعى قىزعالداق سورتتارىنىڭ نەگى­زىن قالادى. ول قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, رەسەيدىڭ دە «قىزىل كىتا­بىنا» ەنگىزىلگەن. بۇل قىز­عالداقتىڭ گۇل­دەرى مەن تۇقىمدارىن جي­ناۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. ال جا­بايى سورتتار نەگىزىنەن تۇقىم ەسەبىنەن كوبەيەدى. گۇلدى جۇلا وتىرىپ, ءبىز­ وسىمدىككە قا­جەت قورەكتىك زاتتارسىز­ قال­دى­رامىز جانە قايتا قالپىنا كەلۋىنە ۇزاق جىلدار كەرەك. گرەيگ قىزعالداعى دەمەكشى, قازاقستاندىق قىزعالداقتىڭ بۇل ءتۇرى العاش رەت «رەگەل» دەپ سيپاتتا­لىپ, قاراتاۋ تاۋلارىنان الىنعان. ونى رەسەي ورمان قاۋىمداستىعىنىڭ پرە­زيدەنتى سەميۋەل الەكسەەۆيچ گرەيگتىڭ قۇرمەتىنە «گرەيگ قىزعالداعى» دەپ اتادى. قىزعالداقتىڭ بۇل ءتۇرى ءحىح عاسىردان بەرى سەلەكتسيادا كەڭىنەن قولدانىلىپ كە­لەدى جانە ودان ەكى جۇزدەن استام ەلي­تالىق قىزعالداق سورتتارى الىندى, ولار­دىڭ كەيبىرەۋلەرى گوللانديادا ءوزى­نىڭ كوركەمدىگىمەن تۋريستەردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان. سونداي-اق ەۋروپانىڭ كوپتەگەن بوتانيكالىق باق­تارىندا وسىرىلەدى. 

كوكتەم تۋا قازاق دالاسى ءتۇرلى-ءتۇستى كىلەمدەي قۇلپىرىپ, ساۋىردەن مامىرعا دەيىن گۇلدەپ تۇراتىن قىزعالداقتار اتى­راپقا اجار بەرەدى. قىسقا ۋاقىت ءبۇر جارسا دا, سونى ءوز كوزىڭمەن كورۋگە نە جەتسىن! وسى گۇلدىڭ قادىرىن تۇسىنبەگەن ادامزات كەسى­رىنەن گرەيگ قىزعالداقتارى سيرەك كەز­دەسەتىن جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تون­گەن وسىمدىكتەر تىزىمىنە ەنگەن. وسى قىز­عالداقتاردىڭ سيرەك سورتتارى وسەتىن ايماق­تاردا جىل سايىن پاترۋلدەر ۇيىمداستىرىلادى. بۇل اسىرەسە جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بايقالادى. قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن قىزعالداقتاردى جۇلعانى ءۇشىن 3 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل بەلگىلەنگەن. بىراق ايىپپۇلمەن ءاردايىم قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس بولعاندىقتان, قازاقستان ۇكىمەتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 290-بابىنا سايكەس, قىزعالداقتاردى جۇلۋعا تىيىم سالىپ, جۇلعان جاعدايدا 3 جىل مەر­زىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالعان. ال قىزىل قىزعالداق تۇ­قىمدارىن جۇلعانى جانە ساتقانى ءۇشىن 4 جىلعا دەيىن قىلمىستىق ءىس قوز­عالۋى مۇمكىن. 

ديلورام تاۋاساروۆا, 

تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق

 ورتالىقتىڭ قىزمەتكەرى