ماڭىزدى قۇجاتتىڭ كۇشى توقتادى

ناقتىراق ايتساق, رەسەي 9M729 (ناتو كلاسسيفيكاتسياسىندا SSC-8) زىمىرانىن قولدانىپ كەلەدى, ونىڭ ۇشۋ قاشىقتىعى شارت­تا كورسەتىلگەن شەكتەۋلەردەن اسىپ كەتەدى دەگەن ايىپ تاقتى. ال ور­تا جانە شاعىن قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ تۋرالى كەلى­سىم اقش پەن رەسەيگە 500-1000 جانە 1000-5500 شاقىرىمعا ۇشا­تىن زىمىرانداردى قولدانۋعا, ون­دىرۋگە تىيىم سالادى. وعان 1987 جىلى ميحايل گورباچەۆ پەن رونالد رەيگان قول قويعان ەدى.

رەسەي تاراپى اتالعان زىمىران­نىڭ بار ەكەنىن, ونىڭ «يسكاندەر-ك» كەشەنى ءۇشىن جاسالعانىن, بىراق 500 شاقىرىمعا دەيىن ۇشاتىنىن مالىمدەدى. ءتىپتى 2017 جىلى كا­پۋس­­تين-يار پوليگونىندا وتكەن سىناقتا زىمىران 480 شاقىرىمعا جەتكەنىن حابارلادى. ياعني, زىمىران تالاپتارعا ساي ەكەنىن دالەل­دەۋگە تىرىستى. بىراق اقش قۇر سوز­گە سەنە قويمادى. 

رەسەي دە امەريكانىڭ كەلىسىم تالاپتارىن بۇزىپ جاتقانىن بۇعان دەيىن ايتقان بولاتىن. اقش قۇپيا تۇردە شارت تىيىم سالاتىن بالليستيكالىق زىمىران تۇرلەرىن سىناقتان وتكىزدى دەپ ايىپتاعان ەدى. بۇل ەكى ەلدىڭ تەكەتىرەسىندە دەرەكتەر شەشىلمەگەن ماسەلە بولىپ تۇر. قوس تاراپ تا قارسى جاقتى ايىپتايدى, ال بىراق ناقتى ايعاق كەلتىرمەيدى, تەك بارلاۋ قىزمەتىنىڭ بەرگەن مالىمەتىنە جۇگىنەدى. ەكى جاق تا كەلىسىم تالاپتارىن ورىنداپ جاتقانىن ايتادى, الايدا ءوز ۇستانىمىن دالەلدەي المايدى. سەبەبى اسكەري مالىمەتتەر قۇپيا. وعان قوسا اقش پەن رەسەي دە وزىنە تاعىلعان ايىپتاردا دەرەكتەر از دەپ, ولاردى مويىندامايدى. 

اقش بۇعان دەيىن دە كسرو-مەن جاسالعان ماڭىزدى قۇجاتتان شىعىپ ۇلگەرگەن. دجوردج بۋش 2001 جىلى زىمىرانعا قارسى قورعانىس شارتىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتتى. ناتيجەسىندە اقش پولشاعا ءىرى كەشەندەرىن اكەلىپ, جايعاستىردى. ال رەسەي جاۋاپ رەتىندە يسكاندەر زىمىران كەشەندەرىن ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىنداعى تەرريتورياسى كالينينگراد وبلىسىندا ورناتتى.

رەسەي مەن اقش جوعارىدا ءسوز بولعان شارتتىڭ كۇشىن بىردەي توقتاتقان سوڭ كەلەسى ماڭىزدى قۇ­جاتتىڭ تاعدىرى كۇماندى بولىپ قالدى. ول 2010 جىلى دميتري مەدۆەدەۆ پەن باراك وباما قول قويعان شابۋىلداۋشى قارۋلاردى قىسقارتۋ تۋرالى شارت. ول قۇجات ەكى ەلدىڭ يادرولىق زاريادتارىن 1550 داناعا دەيىن قىسقارتىپ, الەمدىك قاۋىپسىزدىككە ۇلەسىن قوسقان ەدى. بىراق شارت 2021 جىلعا دەيىن جاسالعان. ەندى 2 جىلدان سوڭ ول قۇجات مەرزىمىنىڭ ودان ءارى ۇزارتىلۋى سوڭعى وقيعا­دان سوڭ قيىندايتىنى انىق. ءتىپتى توقتاۋى دا مۇمكىن.

نۇرمۇحامەد بايعارا, 

«Egemen Qazaqstan»