جەكسەنبى, 26 تامىز 2012 9:53
وسىدان وتىز جىل شاماسى بۇرىن “قىرعىزفيلم” كينوستۋدياسى “ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى” دەگەن كينولەنتانى ەكرانعا شىعارعانى بار. ونداعى باستى كەيىپكەر قارابالتا اتتى ادام ەدى. فيلمدە ول ءوزى سەرى, ءوزى باتىر, ءوزى مەرگەن تاۋ نويانى رەتىندە كورسەتىلەدى. كەيىن ەلدە كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ قارابالتا تيان-شان تاۋلارىنىڭ اراسىنا ورنىعا باستاعان قىزىلدار زاستاۆاسىنا جۇمىسقا الىنادى. سويتەدى دە شەكاراشىلارعا جولباسشى قىزمەتىن اتقارادى. كەلە-كەلە مەرگەن بۇدان دا بارقادار تاپپايدى. بىردە قاشعاريادان وتكەن كوكنار تاسۋشى كونتراباندانى ۇستاي الماي قالعان كوموترياد باستىعى بار كىنانى ءىز كەسۋشى قارابالتاعا ءۇيىپ-توگەدى.
جەكسەنبى, 26 تامىز 2012 9:53
وسىدان وتىز جىل شاماسى بۇرىن “قىرعىزفيلم” كينوستۋدياسى “ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى” دەگەن كينولەنتانى ەكرانعا شىعارعانى بار. ونداعى باستى كەيىپكەر قارابالتا اتتى ادام ەدى. فيلمدە ول ءوزى سەرى, ءوزى باتىر, ءوزى مەرگەن تاۋ نويانى رەتىندە كورسەتىلەدى. كەيىن ەلدە كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ قارابالتا تيان-شان تاۋلارىنىڭ اراسىنا ورنىعا باستاعان قىزىلدار زاستاۆاسىنا جۇمىسقا الىنادى. سويتەدى دە شەكاراشىلارعا جولباسشى قىزمەتىن اتقارادى. كەلە-كەلە مەرگەن بۇدان دا بارقادار تاپپايدى. بىردە قاشعاريادان وتكەن كوكنار تاسۋشى كونتراباندانى ۇستاي الماي قالعان كوموترياد باستىعى بار كىنانى ءىز كەسۋشى قارابالتاعا ءۇيىپ-توگەدى. ارتىنشا ونى قۋعىنداپ, تۇرمەگە جابادى. بۇعان قاپالانىپ كۇيىنگەن تاۋ نويانى رەتىن تاۋىپ تەمىر توردان قاشىپ شىعادى دا تيان-شاننىڭ مەڭىرەۋ تۇكپىرىندەگى تەك ءوزى عانا بىلەتىن ءبىر ايماققا تارتادى. ول اتاقتى ءحانتاڭىرى شىڭىنىڭ ەگەگىندەگى قىرعىزداردىڭ ۇمىت بولا باستاعان كونە تايپاسىنىڭ ايىلى ەدى. ءفيلمنىڭ بۇدان كەيىنگى وقيعاسىن بايانداپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى, ول سول كەزدەگى يدەولوگيالىق ۇستانىمعا سايكەس وتە قاتتى ساياساتتاندىرىلعان بولاتىن. ونى كينولەنتاداعى باستى كەيىپكەردىڭ جوعارىداعىداي “اداسۋ” جولىنا تۇسكەن سوڭ نەشە ءتۇرلى “وديسسەي وقيعاسىن” باستان كەشىرىپ بارىپ قايتادان كەڭەس وكىمەتىن كەلىپ تاپقان “شەشىمىنەن” انىق اڭعارار ەدىك.
ەندى ەكىنشى ءبىر تۋىندىعا نازار اۋدارالىق. ول – “قازاقفيلمنىڭ” 1984 جىلى ەكرانعا شىققان “اقىرعى امانات” اتتى كينولەنتاسى. ستسەناريىن اقىن و.سۇلەيمەنوۆ جازىپ, ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋىن كينورەجيسسەر ا.تاجىباەۆ جۇزەگە اسىرعان, مۇنداعى وقيعا دا تيان-شان تاۋىنداعى ءحانتاڭىرى ەتەگىندە وتەدى. باستى كەيىپكەر – وراز مەرگەن اتانعان سول وڭىرگە بەلگىلى تاۋ نويانى. اڭگىمەنى شيىرىپ ايتار بولساق, بۇل دا سول قارابالتا سياقتى بەتىنە ەشكىم قارسى كەلمەگەن ناعىز “مەن اتايىن, سەن تۇر” دەيتىن ەر دە ءور مىنەزدى مارقاسقانىڭ ءوزى. ول دا الدىمەن قىزىلدارعا قىزمەت ەتەدى. سودان كەيىن بۇلاردان وپا تاپپاسىن بىلگەن سوڭ ات قۇيرىعىن كەسىسىپ, وگپۋ تىلىمەن ايتقاندا “كونترا” اتانىپ, “باندى” بولادى.
وسى جەردە نازار اۋداراتىن ءبىر جايت بار. ول – سيۋجەتتەرى بولەك بولىپ كەلگەنىمەن, اتالمىش ەكى فيلمدەگى باستى كەيىپكەرلەر – قارابالتا مەن وراز مەرگەن تاعدىرلارىنىڭ ۇقساستىعى, وقيعانىڭ دا ءبىر جەردە – تيان-شاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى شەكارالىق ايماقتا وتەتىندىگى ءارى ۋاقىتىنىڭ دا ءبىر مەزگىلدە – 1928-1929 جىلعى كانپەسكە كەزىندە بولعاندىعى.
“سوندا بۇل “كوشپەلى سيۋجەت” قالاي, قايدان الىنعان؟ – دەگەن وي كەلەدى كوكەيگە. – ونىڭ باستاۋ كوزى نەدە؟ قىرعىز جانە قازاق فيلمدەرىندەگى باستى كەيىپكەر – قوس مەرگەننىڭ ءپروتوتيپى كىم؟ ولار ءوزى ومىردە بولعان ادامدار ما, جوق الدە شارتتى تۇردەگى ادەبي وبراز ادىسىمەن الىنعان جيىنتىق بەينە مە؟”
بىزدىڭشە, جوعارىدا اتالعان فيلمدەردەگى وقيعالاردىڭ نەگىزى ومىردە بولعان ءبىر-اق ادامدا جاتقان سياقتى. ول كەزىندە نارىنقول وڭىرىندە اسقان باتىرلىعىمەن, ءابجىل ءىس-ارەكەتىمەن اتى اڭىز بوپ قالعان مەرگەنباي اتتى قىران كوز, قىراعى جانار قول مەرگەن دەر ەدىك.
بۇل كىسى كىم؟ قانداي ادام بولعان؟ جوعارىداعىداي تۇجىرىم جاساۋىمىزعا نە سەبەپ؟
ەندى سونى ايتايىق.
مەرگەنبايدىڭ بالالىق, جاستىق شاعى قالاي, قانداي جاعدايدا وتكەنى, ونىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىك قاسيەتى ەل نازارىنا ەڭ العاش رەت قاشان, قايتىپ ىلىنگەنى تۋرالى ەشقانداي دەرەك جوق. جۇرتتىڭ بۇل ادام جايىندا بىلەتىنى ءۇش-ءتورت-اق نارسە. سونىڭ العاشقىسى, ونىڭ 1884 جىلى جەتىسۋ گۋبەرنياسىنداعى جاركەنت ۋەزىنىڭ نارىنقول وڭىرىندە تۋعاندىعى. ودان كەيىنگى مالىمەت مەرگەننىڭ ەسەيگەن كەزدەگى شەكارانىڭ ارعى بەتىنەن كەلىپ دۇركىن-دۇركىن شابۋىل جاساعان بارىمتاشى قالماقتارمەن, ىشكى رەسەيدەن قونىس اۋدارعان وتارشىل كازاك ورىستارمەن, سونداي-اق نەپ, كانپەسكە كەزىندەگى قىزىلدار وتريادىمەن قالاي جان اياماي شايقاسقاندىعى تۋرالى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اڭىز بوپ قالعان عاجاپ اڭگىمەلەر. ەڭ سوڭعى دەرەك, كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماعان وسى ءبىر قۇرىش بىلەكتى, جولبارىس جۇرەكتى جاننىڭ 1932 جىلى جات جەردە وققا ۇشىپ, وپات بولعاندىعى.
ءوزى باتىر, ءوزى سەرى, ءوزى مەرگەن بۇل ادام تۋرالى مىنە, وسىلاردان باسقا ەشقانداي مالىمەت جوق. دەسەك تە, مەرگەنبايدىڭ بەلگىسىز, جۇمباق, كومەسكى ءومىربايانىنىڭ كوپ بولىگىن ونىڭ ەل اۋزىنداعى وسى كۇنگە دەيىن جۇرگەن كەرەمەت اڭگىمەلەر كوتەرىپ تۇرعانداي. وقيعاسى وتە قويۋ ءارى ادام تاڭدانارلىق سول حيكايالاردىڭ ءۇش-تورتەۋىن بايانداۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر, قۇرمەتتى وقىرمان. سوندا كەيىپكەرىمىزدىڭ كىم ەكەندىگى تولىق بەلگىلى بولماق.
…نارىنقول سەلوسىندا احمەت سارىباەۆ دەگەن قارشىعا دەنەلى قاعىلەز قارت بولدى. نەگىزگى كاسىبى ۇستا, ول ءوزى وتە سىپا, دەگدار ادام ەدى. سول كىسى 1964 جىلدىڭ قىسىندا زامانداسى شوكەتاي قۇلبولديەۆ دەگەن قاريانىڭ ۇيىندەگى سوعىمباسىعا كەلىپ وتىرىپ, مەرگەنبايدىڭ ەل اۋزىنا ەڭ العاش رەت ىلىككەن ەرلىك قيمىلى تۋرالى مىناداي اڭگىمە ايتقانى بار. 1904-1906 جىلداردىڭ شاماسى بولسا كەرەك. ىشكى رەسەيدەن جاياۋ-جالپىلاپ كەلگەن قاراشەكپەن مۇجىقتار قازىرگى نارىنقول سەلوسى تۇرعان جەرگە جەتەدى دە وزدەرىنشە وعان وحوتنيچي دەپ ات قويادى. سويتەدى دە, ەس جيىپ, ەتەك جاپقان سوڭ توڭىرەكتەگى اۋىلدارعا كوز الارتىپ, كۇش كورسەتە باستايدى. سونداعىسى ولاردىڭ مۇنداعى دۇكەنگە قانت-شاي الۋعا كەلگەن قازاقتاردىڭ اتىن ۇركىتىپ, كوشەگە كىرگىزبەۋ, ورتالىق بازارداعى ديىرمەنگە ۇن تارتۋ ءۇشىن اكەلگەن بيدايلارىنىڭ قابىن تەسىپ مازاقتاۋ سياقتى قياڭقى ارەكەتتەر-ءتىن. كەلە-كەلە بۇلار بايىنقول وزەنىنەن قىزىلۇش جازىعىنا قاراي سۋ شىعاراتىن بوگەنگە دە يەلىك ەتىپ, ەلدى وعان جولاتپاۋعا اينالادى. ەسكە ءتۇسىرەيىك, وسىنداي وقيعالار ءدال سول كەزدەرى ارقا ايماعىندا دا ەتەك العانى, ونى جازۋشىلار سپانديار كوبەەۆ پەن سابىر شاريپوۆ ءوز شىعارمالارىندا اشىنا ءسوز ەتكەنى ءمالىم. مىنە, وسىنداي جايت, ياعني توعان قۇلاعىنان ەگىستىككە سۋ بۇرۋ ءۇشىن كەلگەن قازاقتاردى سوققىعا جىعۋ, ورىستار ورنالاسقان ەلدى مەكەنگە جاقىنداعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ مالدارىن باقشامىزعا ءتۇستى دەپ اتىپ تاستاۋ سول كەزدەگى جەتىسۋ جەرىندەگى, ونىڭ قيىر ءبىر شەتى نارىنقول وڭىرىندەگى دە قالىپتى قۇبىلىس ەدى.
ءجا, سونىمەن مۇنداعى كەلىمسەكتەردىڭ زورلىق-زومبىلىعى زورايا بەرەدى. ولاردىڭ شەكتەن شىققانى سونشالىق, بىردە پروحور دەگەن الكەۋدە مۇجىق سەلو ىرگەسىندەگى قارا جولدا قاننەن قاپەرسىز كەتىپ بارا جاتقان اتتىلى قازاقتى قاراۋىلعا الىپ, نىسانا رەتىندە اتۋعا دەيىن بارادى. بۇدان وتكەن باسسىزدىق, بۇدان وتكەن قورلىق بولماس, ءسىرا. وسىلاي دەپ كۇيىنگەن ۇزاق باتىر (جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسى تۋرالى جازىلعان “قيلى زامان” رومانىنا باستى كەيىپكەر بولعان ادام – اۆت.) اقىلداسىپ, كەڭەسۋگە ەلدى شاقىرادى.
– ونشاقتى ورىستىڭ وسپادارلىعىنا بولا اتقا قونايىن دەسەم, اقىل توقتاتقان ادام رەتىندەگى اتىما ۇيات. ال ۇندەمەي وتىرا بەرەيىن دەسەم, بۇلاردىڭ كۇن سايىن قانىمدى قايناتقان مىنا يت ارەكەتى ءوتىپ بارادى. بۇعان نە دەيسىڭدەر, جۇرتىم؟ نامىسقا باسىپ شاۋىپ الايىن با, قايتەيىن؟ – دەيدى نازالانعان باتىر رۋلاستارىنا.
جينالىپ وتىرعان ەل اعالارى ۇزاقتىڭ شالت مىنەزدى, شورت قيمىل مىنا ارەكەتىن كۇتپەسە كەرەك, كەسىمدى ءسوز ايتا الماي ابدىراپ قالادى. سول كەزدە ولاردىڭ اراسىنان ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي زور دەنەلى, كوزى شوقتاي جايناعان جىگىت سۋىرىلىپ شىعادى دا:
– دات, باتىرەكەسى! – دەپ ءبىر تىزەسىن بۇككەن كۇيى قامشىسىن جەرگە تاستايدى.
– داتىڭ بولسا ايت! – دەيدى ۇزاق.
– بۇل جەردە مۇجىقتارعا كوپ بولىپ كۇش كورسەتۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى, – دەپ باستايدى ءسوزىن سوندا جاس جىگىت. – ولاي ەتسەك, بۇلاردىڭ ءسوزىن سويلەپ, جوعىن جوقتايتىن وكىمەت الماتىدان اسكەر شىعارارى انىق. سوندىقتان قاراشەكپەندەردىڭ وسىعان دەيىنگى قىساستىعىنا ءبىز الدىمەن ەل ىشىندەگى ءبىر تەنتەكتىڭ ءىسى دەيتىندەي كىشىگىرىم قياڭقىلىقتارمەن جاۋاپ بەرىپ كورەيىك. ال, مۇنى, ياعني, پەرەسەلەندەرگە ءتيىپ-قاشىپ قىر كورسەتۋدى ماعان تاپسىرىڭىز. كورەيىن مەن ولاردىڭ اۋسەلەسىن.
توسىننان ايتىلعان مىنا سوزگە نە دەرىن بىلمەگەن باتىر جان-جاعىنا قارايدى. بىراق ءموندىم-ءموندىم بوپ مۇلگىپ وتىرعان جۇرتتان ءجوندى جاۋاپ الا المايدى. مۇنى كورىپ تەرەڭ كۇرسىنگەن ۇزاق: “جارايدى, بۇلاي دا ءبىر ارەكەت جاساپ كورەيىك. مۇمكىن وسىدان كەيىن ولار ويلانىپ, اقىلعا كەلەر”, – دەيدى.
وسىلايشا باتىردان باتا العان مەرگەنباي اتتى جاس جىگىت اۋىلىنا كەلىپ كۇنى بويى سايلانىپ-قامدانادى. سويتەدى دە ءتۇن ورتاسىنان اۋا بەرە تەكەستەن ون بەس شاقىرىم جەردەگى نارىنقولعا سۋىت ءجۇرىپ كەتەدى. سەلوعا يەك ارتا بەرگەندە الاساقتانىپ تاڭ دا اتادى. بايقايدى, بۇل كۇن ورىستاردىڭ پاسحا مەيرامى ەكەن. “قۇداي بەردى!” – دەپ كۇبىرلەيدى ول ءوزى ورمەلەپ شىعىپ بەكىنگەن ديىرمەن شاتىرىنان ءجۇز مەتردەي جەردەگى شىركەۋگە كوز تاستاپ تۇرىپ. – ەندى الاڭعا ەل تەزىرەك جينالسا ەكەن”.
ايتقانداي-اق كۇن كوتەرىلە بەرە شىركەۋگە قاراي سەلو حالقى اعىلىپ كەلە باستايدى. ءبىر مەزەتتە, ياعني كۇمبەزدەگى قاڭعىر-كۇڭگىر ەتىپ قاعىلعان قوڭىراۋدان سوڭ قولىنداعى شىنجىر شامدالدى تۇتىندەتكەن پوپ كورىنەدى. شوقىنۋعا كەلگەن ەل سىلتىدەي تىنا قالادى. وسى مەزەتتە تاڭعى تىمىق اۋانى قاق ايىرعان كۇيى تارس-تارس ەتىپ ەكى رەت اتىلعان مىلتىق داۋسى ەستىلەدى. سول-اق ەكەن شىركەۋ توبەسىندەگى اعاش كرەست جان-جاققا جاڭقا-جاڭقا بوپ ۇشادى. سويتەدى دە ونىڭ قالعان ۇستىنى شيىق ەتىپ ءبىر جاعىنا قيسايا قۇلايدى. ىلە اۋەدەن قاڭعالاق ويناپ كەلىپ, الاڭ جيەگىنە توپ ەتە تۇسەدى. مۇنى كورگەن پوپ سىلەيىپ تۇرىپ قالادى. دياكون ويباي ساپ ساقالىن جۇلادى. ال مۇجىقتار بولسا ەسى كەتىپ, بالا-شاعا ازان-قازان بولادى. پەرەسەلەندەر ءوستىپ باقىرىپ-شاقىرىپ جاتقاندا ديىرمەننىڭ سۋ اعاتىن ناۋاسىمەن وزەنگە سىرعاناپ تۇسكەن مەرگەنباي جاعالاۋداعى توعايعا كىرىپ جوق بولادى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, اي مەن كۇننىڭ امانىندا قايداعى ءبىر “باسۋرماننىڭ” وزدەرىن وسىنشالىق باسىنعان مىنا مازاعى كاپىرلەردىڭ توبەسىنەن جاي تۇسىرگەندەي بولادى. و زاماندا بۇ زامان, شىركەۋدىڭ توبەسىندەگى كرەستى جابايى قىر قازاعى اتىپ ءتۇسىرىپ كەتىپتى دەگەندى كىم ەستىگەن؟! جانە مۇنىڭ قاسيەتتى پاسحا كۇنىندە بولعانىن قارامايسىڭ با… بۇل ءوزى ەستىر قۇلاققا ۇيات, كورەر كوزگە جامان ىرىم عوي. ماسقارا!!! ەستەرىن جيعان سوڭ وسىلاي دەپ كۇيىنگەن كازاك ورىستار جۇدىرىعىن تۇيە كىجىنىپ, جەرگە تۇكىرە تەپسىنىپ قاتتى قورلانادى. قاپالانادى. سودان سوڭ ەرتەڭنەن قالماي اتقا قونۋعا, ءسويتىپ تۇزەمدىكتەردىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋعا سەرتتەسەدى دە بار ءوشىن مەدۋحا مەن ساموگوننان الىپ, تۇنىمەن جورىق ءانىن ايتىپ سەندەلەدى.
تاڭەرتەڭگى وقيعادان كەيىن: “سەلودا نە بولىپ جاتىر ەكەن؟” – دەپ قاراڭعى تۇسە نارىنقولعا قايتا اينالىپ سوققان مەرگەنباي توعاي شەتىنەن باسپالاپ قاراسا, مۇجىقتاردىڭ جوعارىداعىداي شالا ماس بوپ جۇرگەن قيمىل-ارەكەتىن كورەدى. ءبىرازدان كەيىن ۇيلەردەگى وتتار ءسونىپ, كوشەلەردە تىنىشتىق ورنايدى. ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بولسا ءتۇندى كىرپىك ىلمەي وتكىزىپ, تاڭنىڭ اتۋىن تاعاتسىزدانا كۇتەدى. ەرتەسىندە كۇن شىعا اراقتى باستارى قالعانشا ىشكەن مۇجىقتار ماڭگىرىپ ءجۇرىپ اتتارىن ەرتتەپ, الاڭعا جينالادى دا, جورىق الدىندا قۇلشىلىق ەتۋ ءۇشىن شىركەۋگە كىرەدى. وسى مەزەتتى كۇتىپ جاتقان مەرگەنباي وزەن جارقاباعىنداعى باقىلاۋ ورنىنان شىعىپ, قالاقايلاردىڭ اراسىمەن سەلوعا بىلدىرمەي كەلىپ كىرەدى. سويتەدى دە ورىستاردىڭ ەكى دوڭبەكتى ەكى جاعىنا قويىپ, ورتاسىن ۇزىن بورەنەمەن بەكىتكەن ماماعاش قاتارلارىنا ەڭبەكتەي جەتىپ, ونداعى بايلاۋلى تۇرعان وتىز شاقتى اتتىڭ شىلبىرلارىن كەزدىكپەن قيىپ شىعادى. ىلە شەتتەگى بىرەۋىنە مىنە سالا, قالىڭ جىلقىنى وتكەلگە قاراي دۇركىرەتە ايداپ جونەلەدى. سىرتتاعى تۇياق دۇربىرىنەن تاعى ءبىر پالەنىڭ بولعانىن ءبىلىپ, شىركەۋدەن سۇرىنە-قابىنا شىققان كەلىمسەكتەر نە ىستەرلەرىن بىلمەي سىلەيىپ تۇرىپ قالادى. قارايدى, الاڭداعى ەكى-ءۇش قاتار ماماعاشتا بىردە-ءبىر ات قالماعان. ولاردى كەشەگى وڭباعان باسۋرمان كوز ۇشىندا شاڭداتا ايداپ اكەتىپ بارادى. اقىماق بولدى دەگەن وسى. اياق ارتار لاۋسىز جورىققا شىعىپ كور ەندى…
وزدەرىن سوڭعى ەكى كۇن بويى جەر قىلعان مىنا ارەكەتتەن ۇنجىرعاسى تۇسكەن پەرەسەلەندەر: “ نە ىستەيمىز ەندى؟” – دەگەندەي اقىلداسۋعا وتىرادى. شىركەۋ توبەسىندەگى كرەستى اتىپ ءتۇسىرۋ… جورىققا مىنەتىن اتتاردى ەر-تۇرمانىمەن ايداپ اكەتۋ… وسىنىڭ ءبارىن ىستەپ جۇرگەن ءبىر عانا ديكار… ال ولاردىڭ مۇندا ونى نەمەسە جيىرماسى كەلسە نە بولماق؟ ايتقانداي ەرتەڭ الگى زانتالاق تاعى اينالىپ سوعىپ, ۇيلەرىمىزگە وت قويىپ كەتىپ جۇرمەسىن. سوندىقتان باسىمىز امان, باۋىرىمىز ءبۇتىن تۇرعاندا ساۋعا دەپ اراعا ەلشى سالايىق.
وسىنداي شەشىمگە كەلگەن سەلو وبششيناسى ەرتەسىندە پوپ پەن سول توڭىرەكتەگى قازاقتاردىڭ نارىنقولداعى جالعىز تامىرى نيكولاي نابوكوۆتى (بۇل كىسى 1902 جىلى نەمىس عالىمى گ.مەرتسباحەردىڭ ءحانتاڭىرى شىڭىن زەرتتەۋگە كەلگەن ساپارىنا جولباسشى بولعان ادام – اۆت.) ۇزاق باتىردىڭ اۋىلىنا ارااعايىندىققا جىبەرەدى.
–قۇداي بىرەۋ… ءبىز ونىڭ كۇناھار پەندەلەرىمىز, – دەيدى تارانتاستان رياساسىن شۇبالتا ءتۇسىپ جاتقان ءدىنباسى ۇزاققا. –مۇجىقتاردان ءبىر قاتەلىك ءوتتى. ەندى ونداي جاعداي قايتالانبايدى. باسبۇزارلاردى, قازاقتارعا قياڭقىلىق كورسەتكەن تەنتەكتەردى تىيامىز دەيدى سەلو وبششيناسى. وسى سوزىمە سەنىڭىز, باتىر. بۇل ءبىزدىڭ شىن ۋادەمىز. انتتان اتتاساق, قارعىس اتسىن! مىنە, كرەست… مىنە, حريستوس!
…بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا ۇزاققا كەرەگى دە وسى ءسوز بولعان سياقتى. ويتكەنى, ول كەزدە پەرەسەلەندەردىڭ ارتىندا ولاردىڭ ءسوزىن سويلەپ, جوعىن جوقتايتىن وكىمەت تۇردى ەمەس پە. جەرگىلىكتى قازاقتار تاراپىنان ءسال قارسىلىق سەزىلسە, گۋبەرناتور ۆەرنىيدان اسكەر شىعارىپ, ەلدى قانعا بوكتىرۋى بەك مۇمكىن ەدى. وسىنى سەزىپ, بىلگەن ۇزاق ماسەلەنى ۋشىقتىرماي, پوپتىڭ كەشىرىم ءسوزىن قابىل الىپ, مۇجىقتاردىڭ جىلقىلارىن وزدەرىنە قايتارتىپ بەرگىزگەن ەكەن. سودان باستاپ مەرگەنبايدىڭ ەسىمى ەل اۋزىنا ىلىگەدى. قازاقتار ورىستارمەن تامىر بولىپ, بەيبىت ءومىر سۇرۋگە كوشەدى.
وسى ءبىز قيت ەتسە: “ورىستان كورگەن قورلىعىمىز-اي!…”. “بۇلاردىڭ بىزگە ىستەمەگەنى بار ما-اي…” دەيمىز. دۇرىس قوي, بىراق ول كەزدەگى قازاقتار ءۇشىن باسقا ۇلتتار دا وڭاي جاۋ بولماعان. وعان ماسەلەن ماڭعىستاۋداعى ادايلار ۇستىرتتە عاسىرلار بويى تۇركىمەندەرمەن قالاي شايناسىپ وتسە, جەتىسۋدىڭ تيان-شان تاۋلارىنداعى البانداردىڭ دا قىرعىزدارمەن, ودان قالا بەردى قالماقتارمەن ناق وسىلاي ارپالىسقانى انىق دالەل. مۇنى اسىرەسە شەكارانىڭ ارعى بەتىنەن سايلانىپ كەلىپ, قانداستارىمىزدى قان قاقساتقان قالماقتاردىڭ نەبىر سۇمدىق ارەكەتتەرىنەن كورۋگە بولادى. ءدال سونداي ءبىر جاعداي 1915 جىلى نارىنقولدىڭ سىرت جايلاۋىندا بولعان. وقيعا قالاي باستالعان دەيسىزدەر عوي… ايتايىق.
ءبىر كۇنى ۇزاق باتىر ءوزىنىڭ جورا-جولداستارىمەن قىرعىز ەلىندەگى ۇلكەن تويعا اتتانادى. مۇنى ەل ىشىندەگى جانسىزداردان الدىن الا ءبىلىپ العان قىتاي شەكاراسىنداعى قالماقتار تۇتقيىلدان كەلىپ, بەيقۇت جاتقان اۋىلعا بورىدەي تيەدى. ولاردىڭ قاتىگەزدىكتەرى سونداي, ورىستەگى ءۇش ءۇيىر جىلقى مەن جەلىدەگى وتىزعا جۋىق ق ۇلىندى بيەنى بىلاي قويعاندا, تىگۋلى تۇرعان كيىز ۇيلەردىڭ جاساۋ-جابدىقتارىن دا تۇك قالدىرماي سىپىرىپ الىپ, تۋىرلىق پەن باسقۇرعا دەيىن ۇپتەپ كەتەدى. بۇل وقيعانى ويدا ءشوپ شاۋىپ جاتقان مەرگەنباي جايلاۋدان كەلگەن جاۋشىدان سول كۇنى ەل ورىنعا وتىرا بەرە ەستيدى. حابار تيىسىمەن باتىر جانىنا اساۋبەك پەن تويباي دەگەن سەرىكتەرىن ەرتىپ الىپ, ءحانتاڭىرىنى جاناي وتەتىن ءاسۋتور شاتقالىنا قاراي تارتادى. ويتكەنى, ول قالماقتاردىڭ قىتايعا قايتا ءوتۋى ءۇشىن وسى جەردەن باسقا جولمەن جۇرمەيتىنىن جانە بارىمتاشىلاردىڭ ساسكەدە ايداعان جىلقىنى تاڭ اتا سول اسۋعا جەتكىزەتىندىگىن ءدال بولجايدى. ءسويتىپ قۋعىنشىلار جەتەكتەرىندەگى اتتارىنا اۋىسىپ مىنە وتىرىپ, جەرگە جارىق تۇسە باستاعاندا دىتتەگەن تۇسقا جەتەدى دە جاقسىلاپ تۇرىپ بەكىنەدى. كوپ ۇزاماي كۇن شىعىپ, بارىمتاشىلار دا كورىنەدى. توپتىڭ الدىندا الا تاقياسىن شىت ورامالمەن باسا تارتىپ, قاۋسىرمالى سىرما شاپان كيگەن ءبىر ادام نوقتالانعان كارى ايعىردى تاقىمعا سالا تارتىپ, سول ارقىلى قالىڭ جىلقىنى شۇبىرتا ەرتىپ كەلەدى ەكەن. ونى ۇزاق باقىلاعان مەرگەنباي ءبىر مەزەتتە: “مىناۋ مۇسىلمان بالاسى بولىپ شىقتى. قالماقتارعا جالدانعان قاشعارلىق-اۋ شاماسى. قانىن موينىمىزعا جۇكتەمەيىك. ەسكەرتۋ رەتىندە ونىڭ يىعىنداعى مىلتىق باۋىن جۇلدىرا اتايىق. قارۋى جەرگە تۇسسە, بىزگە قاۋىپ توندىرە قويماس”, — دەيدى دە, جولباسشى سارتتى ۇزاق كوزدەيدى. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى, جىلقىنىڭ الدى شاتقالدان شىعىپ, اسۋعا دا كوتەرىلەدى. الا تاقيالى قاشعارلىق قالىڭ قويتاستىڭ اراسىندا بەكىنىپ جاتقان بۇلارعا ەلۋ قادامداي تاقاپ كەلەدى. مىنە, وسى ۋاقىتتا باتىر شۇرىپپەنى باسىپ قالادى. سول-اق ەكەن سىرما شەكپەننىڭ يىعىنان بۇرق ەتكەن ماقتا ۇلپەكتەرىمەن بىرگە مىلتىق باۋى دا قوسا قيىلىپ, يەسىنىڭ ارقاسىنان سۋسىعان ۆينتوۆكا ات تۇياعىنىڭ استىنداعى تاسقا ساق ەتە تۇسەدى. قارۋىنان ايىرىلعان قاشعارلىقتا ەس قالمايدى. يىعىن ءبىر قولىمەن باسا ويبايلاعان كۇيى كەرى قاشادى. اتىس باستالادى. اقىرى ءتورت قالماق وققا ۇشىپ, قالعاندارى ساۋعا سۇرايدى. تىزە بۇگىپ, قولعا تۇسەدى. ولاردى ۇزاق باتىردىڭ اۋىلى كوپكە دەيىن يت سىلىكپەسىن شىعارا جالشىلىقتا ۇستاپ, كەيىن ارعى بەتتەن ات-شاپان ايىبىن تارتىپ كەلگەن ىزدەۋشىلەرىنە قايتارىپ بەرگەن ەكەن. ال مەرگەنبايدىڭ “جۇلدىرىپ اتۋ” ءتاسىلىن سودان كەيىن اتالمىش ايماقتاعى ەشبىر ادام قايتالاي الماپتى دەسەدى ۇلكەندەردەن بىزگە جەتكەن اڭگىمە.
1967 جىلدىڭ جازى. ون بەس جاستاعى بالا كەزىم. ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ 50 جىلدىعى جاقىنداپ كەلە جاتقان ۋاقىت ەدى. مىنە, وسى مەرەكەنىڭ قارساڭىندا نارىنقول اۋدانىندا ء“ۇش ۇرپاقتىڭ كەزدەسۋى” اتتى ۇلكەن ءبىر مادەني شارا ءوتتى. سوندا عوي بىزدەر اۋىلدىڭ قاراسيراقتارى تۇڭعىش رەت ءوزىمىزدىڭ وڭىردەن شىققان بەردىبەك سوقپاقباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تەلمان جانۇزاقوۆ سەكىلدى اقىن-جازۋشى اعالارىمىز بەن نۇكەتاي مىشباەۆا سياقتى ءارتىس اپكەمىزدى جۇزبە-ءجۇز كورەتىنىمىز. ول كىسىلەردىڭ سول ساپارىنان ەسىمدە قالعانى بۇل جەرلەستەرىمىزدىڭ ەلگە جاي كەلمەي, وزدەرىمەن بىرگە “قازاقفيلمنىڭ” “ارمان اتامان”, “قيلى كەزەڭ”, ء“ان قاناتىندا” دەپ اتالاتىن سۋ جاڭا كينولەنتالارىن قوسا اكەلگەندىگى ەدى. وسىلاردىڭ ىشىندە اۋىلداعى اتا-اجەلەرىمىزگە ەرەكشە ۇناپ, كوڭىلدەرىن كەرەمەت تولقىنىس سەزىمىنە بولەگەنى “قيىل كەزەڭ” كوركەمسۋرەتتى ءفيلمى بولدى. سەبەبى, كارتيناداعى قول پۋلەمەتتەردى اتقا تەڭدەي ارتىپ تاۋ جوتالارىنا توسقاۋىل قۇرعان كوموترياد جاۋىنگەرلەرى, زاستاۆا شولعىنشىلارىنىڭ كوزىنە تۇسپەس ءۇشىن قولات-قولاتتى قۋالاي ارعى بەتكە ۇدەرە كوشكەن قالىڭ جۇرت, قاشقىنداردى قىتاي جەرىنە وتە بەرەر كەزدە قانجوسا عىپ قىرىپ تاستاعان شوشاق شلەمدى قىزىل اسكەرلەر.., ءبارى-ءبارى دە ولاردىڭ بالا كەزدەرىندە كوزبەن كورگەن جايتتارى, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىنىڭ تىكەلەي باستان كەشكەن وقيعالارى بولاتىن. وسى اششى ءومىر سۋرەتتەرىن كورە وتىرىپ, بىرەۋىنىڭ اكەسى شەكارادا وققا ۇشقان, ەكىنشىسىنىڭ تۋىسى ارعى بەتكە ءوتىپ كەتىپ, اتامەكەنىنە ورالا الماي اھ ۇرا كوز جۇمعان بۇل شەرمەندەلەردىڭ: ء“وي, مىنا شالدين دەگەن كوميسسارىڭ ءبىزدىڭ سارىجاز كومەنداتۋراسىن سالعان كاماندىر عوي…” “ال اناۋ كوشكەن جۇرتتى تاۋ اسىرىپ اكەتىپ بارا جاتقان جولباسشى مەرگەنباي باتىر ەمەس پە؟” دەپ قاراڭعى كلۋب زالىندا وتىرىپ كۇبىرلەسكەن سوزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمنان كەتپەيدى.
ءيا, 1932 جىلدىڭ دۇربەلەڭىن بالا كەزدەرىندە كورىپ قالعان, ءسويتىپ ارادا 30 جىل وتسە دە ونى ءالى ۇمىتا قويماعان اۋىلداستارىمنىڭ بۇل بولجامىندا ءسوز جوق ءبىر نەگىز بار ەدى. ويتكەنى, اتالمىش فيلمدەگى ءشالديننىڭ 1924-1930 جىلدارى جاركەنت-نارىنقول لينيالىق شەكارا زاستاۆالارىنىڭ باستىعى مىندەتىن اتقارعانى, ال جەرگىلىكتى جاعدايدى جاقسى بىلەتىن مەرگەنباي باتىردىڭ سول كەزەڭدەردە وعان كومەكشى بولعانى انىق-تىن. بىراق… ءيا, بىراق كەيىن قىزىل كوماندير مەن تاۋ نويانىنىڭ اراسىندا ءتۇرلى تۇسىنبەستىكتەر تۋىپ, ولاردىڭ جولى ەكىگە ايىرىلعانى تاعى شىندىق. وعان سەبەپ بولعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ 1928-1930 جىلدارداعى كانپەسكە, نەپ سەكىلدى سولاقاي ساياساتىنداعى سودىرلىقتار ەدى. بۇل ناۋقاندار بويىنشا الدىمەن اۋقاتتى ادامداردىڭ مال-مۇلكى كۇشپەن تارتىپ الىنىپ, ولاردىڭ وتباسىلارى باسقا جاققا زورلىقپەن جەر اۋدارىلدى. سودان سوڭ ورتاشا شارۋالارعا كەزەك كەلىپ, بۇل بەيشارالار ەت, ءجۇن, استىق سالىعىنىڭ استىندا قالدى. ءتىپتى اڭ ءمۇيىزى مەن مال سۇيەگىن جيناپ وتكىزۋ كەرەك دەگەن جوسپاردىڭ دا شىققانىن قايتەرسىڭ. وسىنداي سوراقىلىقتىڭ سالدارىنان ەل از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قولىنداعى ءبىردى-ەكىلى ءىرى قارا مەن قوي-ەشكىلەرىنەن ايىرىلىپ شىعا كەلدى. كەزەك ءار ۇيدەگى اياق ارتار جىلقى مالىنا دا جاقىنداعان. مىنە, سول كەزدە: “ات – قاناتىم!” – دەپ بىلەتىن قازاق بۇل قورلىققا شىدامادى. شولاق بەلسەندىلەرگە: “بىلگەنىڭدى ىستەپ ال”, – دەگەن نارازىلىق رەتىندە ولاردىڭ ءبىر بولىگى ىرگەدەگى قىتاي جەرىنە اۋا كوشسە, ەكىنشى توبى تيان-شان تاۋىنىڭ سىلەمدەرىنە ءسىڭىپ كەتىپ جاتتى. وكىمەت بۇلاردى “باندى” دەپ اتادى. ءسويتتى دە قاشىپ-پىسقان مۇنداي بەيباقتاردىڭ سارى ىزىنە ءشوپ الىپ ءتۇسىپ, ولاردى ۇستاعان جەرىندە سوزگە كەلتىرمەي اتىپ, اسۋعا كىرىستى.
مەرگەنبايعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ بۇل قاتىگەزدىگى ۇنامادى. ونىڭ جوعارىداعىداي باسسىزدىققا شىداماي, ءوزىنىڭ ىشكى نارازىلىعىن جاركەنت- نارىنقول لينيالىق شەكارا زاستاۆالارىنىڭ باستىعى شالدينگە اشىق ايتاتىنى مىنە, وسى تۇس. سول سول-اق ەكەن بۇرىنعى “كەرەمەت ءىز كەسۋشى”, “كوموتريادتىڭ تاڭداۋلى جولباسشىسى”, “سوۆەت قىزىلاسكەرلەرىنىڭ سەنىمدى سەرىگى” دەپ دارىپتەلىپ جۇرگەن جان وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق بولادى دا قالادى. ەسكە تۇسىرەيىك, “ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى” فيلمىندەگى تاۋ نويانى قارابالتانىڭ كەڭەس وكىمەتىنە ءبىر-اق كۇندە سەنىمسىز بوپ شىعا كەلەتىنى بار ەمەس پە؟ مىنە, مەرگەنبايدىڭ باسىنداعى جاعداي دا تۋرا سول وقيعانىڭ ناق ءوزى ەدى. سودان قويشى, ۋاقىت وتە كەلە ءبىر كۇنى سارىجاز كومەندانتىنىڭ بۇيرىعىمەن جورىققا قاتىسۋدان شەتتەتىلگەن, ەكىنشى كۇنى قارۋ ۇستاپ ءجۇرۋ قۇقىنان ايرىلعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ زاستاۆادان كەتۋىنەن باسقا جول قالمايدى.
مەرگەنباي ءۇشىن ەندى ءبىر-اق ءۇمىت قالعان ەدى. ول – تاركىلەۋ مەن سالىقتان زارەزاپ بولىپ, ارتەلگە بىرىگۋدەن باس تارتقان, ءسويتىپ تيان-شان سىلەمدەرىن ساعالاپ وتىرعان قانداستارىنا بارىپ قوسىلۋ-تىن. ءسويتىپ قىزىلدار قىرىپ تاستاماي تۇرعاندا ولاردى جيناپ, ارعى بەتكە كوشىرۋگە كومەكتەسۋ بولاتىن. وسى ماقساتپەن باتىر 1929-1932 جىلدارى جات جەرگە كەتۋگە تاۋەكەل ەتكەن جەتى كوشتى شەكارادان امان-ەسەن الىپ وتەدى. سولاردىڭ ىشىندە جۇرتتىڭ وسى كۇنگە دەيىن اڭىز عىپ ايتاتىنى مەرگەنبايدىڭ 80 تۇتىننەن تۇراتىن التىنشى كوشتى ۇيىمداستىرىپ, سوعان جولباسشى بولعان ساپارى. ءار وتباسىندا 3-4 جان بار دەپ ەسەپتەگەننىڭ وزىندە 300 قارالى ادامدى قۇرايتىن, 800-دەن استام مالى بار 2-3 اۋىل قاقپاق اڭعارىن بويلاي جوعارى ورلەگەندە بۇلاردىڭ سوڭىنا مۇزداي قارۋلانعان 30 شەكاراشى ءتۇسىپ كەپ بەرەدى. بىردە اتىسىپ, بىردە ءىز اداستىرعان بۇلار سارىقولاتقا جەتىپ, ودان بوزىمباي سايىنا اياق ىلىكتىرەدى. وسىدان كەيىن تۇيىقاشاعا بۇرىلادى. قانشا الداۋسىراتسا دا كوموترياد قاشقىنداردىڭ سوڭىنان ءبارىبىر قالماي قويادى. اقىرى كوش اسۋتورگە كەلەدى دە قوس قاپتالى قالىڭ قار, قارسى بەتكەيى كوك مۇز اڭعاردىڭ تۇكپىرىندە نە ارى, نە بەرى جۇرە الماي تۇيىقتالىپ قالادى. نە ىستەۋ كەرەك؟ جاعدايدى وي ەلەگىنەن تەز وتكىزىپ ۇلگەرگەن مەرگەنباي الدىمەن قولىندا قارۋى بار 18 ادامدى كوشتەن ەكى شاقىرىمداي جەردەگى شوڭعال تاستى مۇيىسكە توسقاۋىلعا قويادى. سودان سوڭ ەپتى, قيىمىلى شيراق دەگەن 30-40 جىگىتتى تاعى دا ىرىكتەپ الىپ, قولدارىنا بالتا, شوت بەرەدى دە دەرەۋ اسۋدىڭ مۇزدى قاپتالىنان ادامنىڭ اياق ۇشى تۇراتىنداي كەرتپەش-كەرتپەش ويىق جاساۋعا جۇمىلدىرادى. ال قالعان قاتىن-قالاش, بالا-شاعاعا كوموترياد كەلىپ قالماي تۇرعاندا ساي تابانىنا بارىپ, مول عىپ وتىن جيناپ اكەلۋگە ءامىر بەرەدى.
قاشقىندار كوشى قۋ جاندارى ءۇشىن وسىلاي ارپالىسىپ جاتادى. كەلەسى كۇنى ساسكە تۇستە اتتارى ابدەن بولدىرعان, ونىڭ ۇستىنە اداسىپ بارىپ ءىزدى قايتا تاپقان, ءسويتىپ ابدەن يت سىلىكپەسى شىققان شەكاراشىلار وتريادى قارا كورسەتەدى. بۇلاردى توسقاۋىلداعى مەرگەندەر توبى الىستان جاسقاي اتىپ, ساي اۋزىنا ماڭايلاتپايدى. ەكى جاق اڭدىسۋعا كوشەدى.
وسى جەردە كوموتريادقا جولباسشى بولىپ كەلە جاتقان ءىز كەسۋشى جىگىت كومانديرىنە: “قاشقىنداردىڭ وسىنشا ادام, وسىنشا مالمەن اق قار, كوك مۇز جاپقان مىنا تۇيىق سايدا جاتا بەرۋى مۇمكىن ەمەس. ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن ولار جاعارعا وتىنى, مال جايار ءورىسى جوق جەردەن وزدەرى دە بەزىپ شىعىپ, بىزگە كەلىپ بەرىلەدى. سوندىقتان سول ءساتتى اسىقپاي كۇتەيىك”, – دەپ كەڭەس بەرەدى. ال بۇل مەزەتتە كوشتەگىلەر قىزۋ تىرلىك, قيىن جۇمىس ۇستىندە ەدى. اتپال جىگىتتەر قارلى اسۋعا الدىمەن ەكى قاتار ەتىپ ادام اياعى تۇرارلىق ويىقتار جاساپ شىعادى. سودان سوڭ سول باسپالداقتاردىڭ ورتاسىنداعى اشىق جەردىڭ ۇزىنا بويىنا كوشتەگى كيىز ۇيلەردىڭ تۋىرلىعىن كەسىپ-كەسىپ, مۇزعا سىرعىمايتىنداي ەتىپ جاپسىرا توسەيدى. سويتەدى دە وسى جۇمىستىڭ ءبارى بىتكەن سوڭ مەرگەنباي بۇكىل جۇرتتى جوعارىداعى قولدان جاسالعان كەرتپەش-كەرتپەش باسپالداقتارعا قوس قاتار ەتىپ تۇرعىزىپ, ورتاداعى قىلداي “كيىز سوقپاقپەن” بار مالدى ءبىر-بىرلەپ دەمەي ايداتادى. ءوستىپ وتىرىپ كوش امان-ەسەن تاۋدان اسىپ كەتەدى. بۇل مەزەتتە كوموترياد ادامدارى سايداعى ءمۇيىستىڭ ار جاعىنان سىزدىقتاي كوتەرىلگەن ءتۇتىندى كورىپ: “قاشقىندار ەشقايدا كەتپەگەن ەكەن عوي. كوپ ۇزاماي وزدەرى كەلىپ بەرىلەر”, – دەپ الاڭسىز وتىرا بەرەدى. وسىلايشا ءبىر, ەكى كۇن وتەدى. ءۇشىنشى كۇنى جىلتىلداپ جانعان وت تا ءوشىپ, بەتكەيدى كولبەگەن ءتۇتىن دە سەيىلەدى. ءسويتىپ, توڭىرەك جىم-جىرت كۇيگە تۇسەدى. بۇعان سەزىكتەنگەن شەكاراشىلار اقىرىن-اقىرىن باسپالاپ كەلىپ قاراسا, اڭعاردا جان جوق, ەشكىم قالماعان. جۇرتتا تەك كوز الداۋ ءۇشىن جاققان وت ورىندارى عانا قارايادى. قىزىل اسكەرلەر قاشقىنداردىڭ مۇز ۇستىنە توسەلگەن كيىزبەن, بالتا, شوتپەن ويىپ جاساعان تەپكىشەكتەرمەن اسۋدان باياعىدا اسىپ كەتكەنىن كورىپ, ساندارىن ءبىر-اق سوعادى.
قازاقتاردىڭ تاۋلى اسۋلارداعى مۇز بەلدەردەن مال-جانىنىڭ تابانىنا كيىز توسەپ ءوتۋى… بۇل ويدان شىعارىلعان اڭگىمە ەمەس, قۇرمەتتى وقىرمان. ول جاۋگەرشىلىك زامانداردا وتە كوپ بولعان وقيعا. بۇعان ورتالىق ازيانى زەرتتەگەن ساياحاتشىلاردىڭ جولجازبالارىنداعى مىسالداردى بىلاي قويعاندا, قادىرمەندى قاريامىز حاليفا اعامىزدىڭ “التايدان انادولىعا دەيىن” دەگەن ەڭبەگىندەگى دەرەكتەردى دالەل رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. سوندا ول كىسى 1948 جىلى قىتايدىڭ باركول ايماعىنان اۋعان قازاقتاردىڭ گيمالاي تاۋىنا كەلگەندە جوعارىداعىداي ادىسپەن مۇزدى اسۋدان امان-ەسەن اسىپ تۇسكەنىن ەگجەي-تەگجەيلى جازعان.
ءجا, سونىمەن ءبىز ەندى كەيىپكەرىمىزدىڭ اتامەكەنگە كەلگەن ەڭ سوڭعى ساپارىن ايتايىق تا سونىمەن اڭگىمەمىزدى اياقتايىق. بۇل مەرگەنبايدىڭ تاركىلەۋدەن قاشقان ەلدى ارعى بەتكە وتكىزۋدەگى جەتىنشى كوشى ەدى. وقيعا 1932 جىلدىڭ كۇزىندە بولعان. باتىر سوڭىنا ەرگەن 30 ءتۇتىندى بۇل جولى شالعايداعى ءحانتاڭىرى ەتەگى ارقىلى ەمەس, توتە اسۋ – ويقاراعاي تاۋىمەن الىپ جۇرەدى. قاشقىندار جابىر قىرقاسىنان اسا بەرگەندە كوشكە ارىپ-اشقان ەكى جىگىت كەلىپ قوسىلادى. اڭگىمە توركىنىنە قاراعاندا ولاردىڭ دا ويى شەكارا اسىپ كەتۋ ەكەن. جۇرت جاۋتەڭدەگەن كەيىپتەگى بۇل ەكەۋىنەن كۇدىكتەنبەيدى, قايتا مۇسىركەپ قاتارلارىنا قوسىپ الادى. كوش تاڭ اتا قاساڭ قياسىنان ءوتىپ, قىتاي جەرىنە اياق باسادى. وسى جەردە قالماقتاردىڭ توسقاۋىلىنا تاپ بولىپ, اتىس باستالادى. شايقاستا كەرىمبالا دەگەن كەمپىردىڭ ۇلى نۇر وققا ۇشادى. مۇنى كورگەن مەرگەنباي: “قاپ, مىنا يت قالماقتىڭ قاپىدا بىرەۋدىڭ جالعىزىن جايراتقانى-اي… اتىڭدار, اياماڭدار كاپىردى! قىرىڭدار!” – دەپ ءوزى دە قارسى جاقتاعى قالىڭ توپقا قاراي جۇرەلەي وتىرا قالىپ, بىرنەشە وق شىعارادى. ءبىر كەزدە مىلتىعىنىڭ شاپپاسىن تارتا بەرىپ: “ە-ە-ە…” – دەپ شالقالاي بەرەدى. ءسويتەدى دە قايران ەر تىلگە كەلمەگەن كۇيى ءجۇرىپ كەتەدى.
ەل اۋزىنان بىزگە جەتكەن اڭگىمە بويىنشا وق باتىردىڭ جاۋىرىنىنان ءتيىپ, ىشەك-قارىنىن تالقانداپ كەتكەن. سۇمدىعى سول, اجالدىڭ الدىنان ەمەس, ارتىنان وراعىتىپ كەلگەندىگى ەدى. ءسوزدىڭ توقەتەرى, مەرگەنباي تۋ سىرتىنان اتىلعان وقتان مەرت بولعان. ال تۋ سىرت دەگەن ءسوز كوش, كوشتىڭ ءىشى ەمەس پە؟ جۇرت وسى كۇنگە دەيىن بۇل قازانى ۇدەرە اۋىپ بارا جاتقان ەلگە جابىر قىرقاسىندا كەزدەيسوق قوسىلعان ەكى جىگىتتەن كورەدى. “وگپۋ-ءدىڭ ادەيى دايىنداعان جانسىزدارى ەكەن. مەرگەنبايدى تۋ سىرتىنان اتقان سولار”, – دەسەدى ولار.
مىنە, مەرگەنباي وسىنداي ادام بولعان. ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىلعان “قىرعىزفيلمنىڭ” “ىستىقكولدىڭ القىزىل گۇلدەرى”, “قازاقفيلمنىڭ” “اقىرعى امانات” كينولەنتالارىنداعى ونىڭ ءپروتوتيپى (ول بولماعان كۇندە سيۋجەتتىك ەلەسى) جەلى تارتىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇلاي دەۋىمىزگە مىناداي جايتتار سەبەپ بولىپ وتىر. ءبىرىنشى, وقيعانىڭ جەرى جاعىنان ءبىر ايماقتا, ۋاقىت مولشەرى جونىنەن ءبىر كەزەڭگە سايكەس كەلۋى. ەكىنشى, بۇل وڭىردەگى قازاقتار قىرعىزدارمەن باياعىدا دا, بۇگىندە دە ءۇيى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەلە جاتقان جۇرت. مىنە, توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان وسى كورشى ەل ادامدارىنىڭ مەرگەنباي باتىر تۋرالى اڭگىمەلەردى ەستىپ, ءبىلمەۋى, ول قىرعىز كينەماتوگرافيستەرىنە وي سالماۋى مۇمكىن ەمەس. ءۇشىنشى, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆكە كەلەر بولساق, ونىڭ جاس كەزىندە ءحانتاڭىرىنى سيمۆول تۇتىپ, ونى ءوزىنىڭ تۆورچەستۆولىق كرەدوسىنا اينالدىرعانى, بىرنەشە مارتە الپينيستەرمەن اتاقتى شىڭ ەتەگىنە بارىپ قايتقانى بەلگىلى. وعان ولجەكەڭنىڭ “قىش كىتابى” جيناعىنداعى ديالوگتارى مەن “قۇس كۇنى” اڭگىمەسىندەگى وقيعالار انىق دالەل بولا الادى. مىنە, سونداي ساپارلاردا اقىن جەرگىلىكتى جۇرت اۋزىنان مەرگەنباي تۋرالى اڭگىمەلەردى ەستۋى عاجاپ ەمەس. وعان ونىڭ اكەسى, جەتىسۋ وڭىرىنەن مول حابارى بار ادام ابەكەڭنىڭ, ءابدۋالي قاراعۇلوۆ اقساقالدىڭ دا قوزعاۋ سالۋى مۇمكىن. وسىدان كەلىپ “اقىرعى امانات” كينوستسەناريىنىڭ تۋى تابيعي زاڭدىلىق.
تاۋ نويانى مەرگەنباي… بۇل ءوزى تيان-شان سىلەمدەرىن كوپ جىلداردان بەرى كەزىپ جۇرگەن ەرتەگى ەدى. سول ەرتەگىنىڭ ءبىز بىلەتىن ءبىر ەلەسى وسى.
جانبولات اۋپباەۆ,“ەگەمەن قازاقستان”
2004 جىل.