تۇراردىڭ كۇرەدەگى كۇندەرى

كومينتەرن جولى

حح عاسىردىڭ باسىن­دا پايدا بولعان 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇ­رىن­عى پاتشالىق رەسەي «كەڭەستىك سوتسي­اليستىك رەسپۋبليكالار ودا­عى» دەگەن جاڭا اتپەن قۇرىلىپ, تاپتىق كوزقاراسقا نەگىزدەلگەن يدەو­لوگيالىق باعىت ۇستاندى دا, حالىقارالىق جاعداي ساياسي-ەكو­نو­ميكالىق تەكەتىرەسكە ۇشىراپ, الەم ەلدەرى ەكى جىككە (سوتسياليزم جانە كاپيتاليزم) ءبولىنۋ پروتسەسى باستالدى.

وسى ورايدا دۇنيە ءجۇزى حا­لىق­­­­تا­رىنا كەڭەستىك كوزقاراستى ناسيحات­تاۋ, تەرەڭدەپ ايتار بول­ساق مويىنداتۋ, بويۇسىندىرۋ ماق­ساتىندا حالىقارالىق دار­گەيدە قىزمەت اتقاراتىن قۇرى­لىم­­دار قاجەت بولدى. سونىڭ ءبىرى – كومينتەرن. 1919 جىلى العاش قۇرىلعان بۇل ۇيىم وزىنە كوم­مۋنيستىك پارتيانىڭ باس شتا­بى ىسپەتتەس مىندەت جۇكتەپ, دۇنيە جۇزىنە يدەيالىق ۇستەمدىك ورناتۋعا تالپىندى. ۋاقىت وتكەن سا­يىن ۇيىمنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, 1920 جىلى شىعىس جانە قيىر شىعىس حالىقتارىنىڭ اراسىنا رەۆوليۋتسيالىق جۇمىس جۇرگىزەتىن كومينتەرننىڭ جاڭا سەكتسياسى قۇرىلدى.

اتالعان سەكتسيانىڭ قىز­مەت اتقارۋ اياسىنا قىتاي, جا­پو­­نيا, كورەيا, موڭعوليا ەل­دە­رى قام­تىلىپ, اسىرەسە كەڭەس ودا­عى­­­مەن ىرگەلەس ەل, ۇلكەن ساياساتقا شور­قاق, كوشپەندى جۇرت, كەڭ قول­تىق موڭعولداردىڭ بەتىن تەزى­رەك قاراتىپ الۋ ءۇشىن سول حالىق­تىڭ ءتىلى مەن ءداستۇرىن جاق­سى بىلەتىن ءارى قانداس باۋىرى بۋريات زيالىلارى تس.جامسرانو مەن ە.رينچينونى «موڭعولدى كوم­­­مۋنيزمنىڭ كەڭ جولىنا باعىت­­تاڭدار» دەپ اتتاندىردى. ەل­بەگ­دو­رج رينچينو پەتەربور ۋني­ۆەر­سيتەتىن بىتىرگەن ءارى پان­موڭ­عو­ليزم قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولسا, تسەبەن جامسرانو كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى, عالىم ادام ەدى.

 – وسى جىلدارى, – دەپ جازادى موڭعوليالىق زەرتتەۋشىلەر ي.سارۋل, چ.داشداۆاا وزدەرىنىڭ «كومي­نتەرن وكىلى ت.رىسقۇلوۆتىڭ موڭ­عولياداعى ءىس-ارەكەتى» اتتى 2016 جىلى ۇلان-باتىر قالا­سىن­دا جارىق كورگەن مونوگرافياسىندا: «1924 جىلدىڭ 20 مامىر كۇنى ۇلىستىڭ بيلىگىن ۇستاپ وتىر­عان ءدىني-اكىم­شىلىك باسقارۋشى بوگدا حان ءولىپ, حالىق الماعايىپ كۇي­­گە ۇشى­­راپ, ەس جىيا الماي تۇر­­عان تۇستا, كەڭەستىك بيلىكتى قو­لى­­نا قون­­دىرعان بولشەۆيكتەر فەو­دال­­­دىق-پاتريارحالدى موڭ­عو­ليانى سوتسياليزم جولىنا سالىپ جىبەرۋدى ويلاستىردى. ول ءۇشىن ەلدىڭ اكىمشىلىك قۇرىلىمىن وز­گەرتىپ, سوتسياليستىك باعىت-باع­دار­عا ءجون سىلتەيتىن قۇقىقتىق زاڭ كونستيتۋتسياسىن قابىلداتۋ كەر­ەك بولدى» دەيدى.

جوعارىداعى ماقساتتى جۇزە­گە اسىرۋ جولىندا كومين­تەر­نگە پان­­موڭعوليزمدى اڭساۋشى رين­چي­نو ەمەس, باسقا قايراتكەر قاجەت بول­عان سياقتى. ءسويتىپ كومين­­تەر­ن­­­­نىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باس­قار­ما مۇشەلەرى جوعارىداعى ماق­­­­­ساتقا ساي كەلەتىن تۇلعا رە­تىن­­­دە قازاق تۇرار رىسقۇلوۆتى تاڭ­­­­داپ, ونى كومينتەرننىڭ وكى­لى رەتىندە موڭعولياعا جىبەرۋدى ۇي­­­عا­رادى. ناتيجەسىندە ت.رىس­قۇ­­­ل­وۆ­قا كومينتەرننىڭ اتقارۋ كو­ميتەتى باسقارما ءماجىلىسىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا موڭعولياعا كو­مينتەرننىڭ وكىلى رەتىندە موڭ­عول حالىق پارتياسى مەن جاستار ودا­عىنىڭ ءىسىن ۇيلەستىرۋ مىندەتى جۇكتەلىپ, كومينتەرننىڭ ات­قا­رۋ كوميتەتى باسقارما مۇ­شەسى مانۋيلسكي مەن شى­عىس ءبو­لى­م­ىن­ىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆويت­ينس­كي­لەردىڭ قولى قويىلعان №420 كۋا­لىك بەرىلەدى.

قازاق قايراتكەرى تۇرار رىس­­­قۇلوۆ بۇ­عان دەيىن كەڭ­ەس ودا­عىنىڭ تۇركىس­تان اۆتو­نو­ميا­­لىق رەسپۋبليكاسى كەڭ­ەس­تەر­ى  ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە حا­لىق كوميسسارلارى كەڭە­سى­نىڭ توراعاسى, كوممۋنيستىك پار­تيا­نىڭ مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ توراعاسى, كەڭەس وداعىنىڭ ۇلت ىس­­تەرى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىن­­­­باسارى, كومينتەرننىڭ ورتا­لىق اپپاراتىندا جوعارى لا­ۋا­زىمدى قىزمەت اتقارىپ, مەم­­­لەكەت جانە پارتيا سالاسىندا ۇي­ى­مداستىرۋ قىزمەتىنىڭ باي تا­جىري­بەسىن جيناقتاعان كورنەكتى قاي­رات­كەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن تۇلعا ەدى. ياعني, موڭعوليانى كومي­نتەرن جولىنا باعىتتاۋعا تاجىريبەسى دە, ءبىلىمى دە جەتەرلىك بولاتىن.

كۇرەدەگى قۇرىلتاي

تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعوليا ەلىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى كۇرە قالاسىنا 1924 جىلدىڭ قازان ايىندا كەلەدى. بۇل شامادا كۇرە (حۇرەە) شاھارى قالا دەۋدەن گورى ءبۋدديزمنىڭ ءدىني عۇرىپتىق راسىمدەرىن ات­قارا­تىن, شامامەن 15 مىڭداي تۇرعىنى بار ساۋدا-سات­تى­عى دامىعان شاعىن كەنت ىسپەتتەس ورتالىق ەكەن. جاڭا جەر, جات ەلگە تابان تىرەگەن تۇرار وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى جەدەل تۇردە ات­قارۋعا كىرىسەدى. ەڭ اۋەلى ەلدى ءسوتسياليزمنىڭ سارا جولىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن «موڭعول مەملەكەتىنىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن جاساپ, ونى جەدەل قابىلداتۋ قاجەت» دەگەن توقتامعا كەلەدى.

ت.رىسقۇلوۆتىڭ موڭعول ەلىن­دە اتقارعان قىزمەتى مەن سايا­سي بەل­سەن­دىلىگىن ۇزاق جىل زەرتتەپ, وسى تاقىرىپتا بىر­نەشە ەڭبەك جازعان تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, تۇرار­تان­ۋشى ءمىنىس ءابىلتاي ءوزىنىڭ ««تۇرار رىسقۇلوۆ: ارحيۆ قۇجات­تارى» اتتى 2004 جىلى تۇركىس­تان قالاسىندا جارىق كور­گەن ەڭبەگىندە: «ت.رىسقۇلوۆ ەل باس­قا­رۋ ءۇشىن اتا زاڭنىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن موڭعوليانىڭ پارتيا جانە وكىمەت قايراتكەرلەرىنە ءتۇسىندىرىپ, ولاردى سەندىرە الدى. ناتيجەسىندە وكىمەت باسشىسى تسەرەندورجي باسقاراتىن كون­ستي­تۋتسيالىق تالقىلاۋ كەڭەسىن قۇ­رىپ, ولارعا توتەنشە قۇقىق بەرۋگە قول جەتكىزدى» دەپ جازادى.

رىسقۇلوۆ وسى جىلدارى كو­مين­تەرن باسشىلارى ماني­ۋل­سكي مەن ۆويتينسكيگە جول­دا­عان العاشقى بايانداماسىندا: «كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن مەن جولداس ۆسەسۆياتسكيمەن بىرى­گىپ جاسادىم. كسرو مەن دۆر-دىڭ كونستيتۋتسياسىن جانە باسقا دا كونستيتۋتسيالاردى پايدالان­دىم. جوبانى ۇكىمەتتىڭ توتەنشە كوميسسياسى تالقىلادى. كوميسسيا ۇساق-تۇيەك تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, جوبا­نى ماقۇلدادى», دەپ جازادى ء(ابىلتاي ۇلى م. تۇرار رىسقۇلوۆ موڭعول ەلىندە. 3 تومدىق شىع/جيعاعى. 1-توم. 74-ب).

ءسويتىپ جوعارىدا ايتىلعانداي تو­­تەن­­شە قۇقىق­تى كوميسسيا ما­قۇل­­­­­داعان كون­ستيتۋتسيانى جالپى­­حالىقتىق قۇر­ىلتاي اشىپ, بۇ­كىل­ەلدىك تالقىلاۋ وتكىزىپ, اتا زاڭ رەتىندە قابىلداتۋ ماسە­لەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ناتيجەسىندە 1924 جىلى 8 قاراشا كۇنى ەلدەگى بارلىق اكىمشىلىك قۇرىلىمداردان سايلانعان 77 وكىلدىڭ باس قوسۋىمەن 20 كۇنگە سوزىلعان العاشقى قۇرىلتاي باس­تالدى.

قۇرىلتاي بارىسىندا ءبىز ءۇشىن ايتا جۇرەرلىك تاريحي وقيعا جيىنعا تۇرار كو­مينتەرن اتىنان قاتىسسا, قازاق­ستان ەلىنەن وكىل رەتىندە قان­گەلدينوۆ دەگەن ادام قا­تى­سىپ, بۇل كىسىنىڭ قۇرىلتاي قوناق­تا­رى­نا قاراتىپ ايتقان «التى ميل­­ليون قازاق حالقى اتىنان سىز­­دەردى قۇتتىقتايمىن» دەگەن جۇ­رەك­جاردى ءسوزى ۇلان-باتىر قالا­­سىنداعى ارحيۆتىك مەكەمەلەر­دە ءالى كۇنگە ساقتاۋلى تۇر. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زار­دى­حان قينايات ۇلى وسى تۇلعا جايلى: «قانگەلدينوۆ 6 ميلليون قازاق اتىنان ءسوز سويلەگەنىنە قاراعاندا وكىمەت ورىندارىندا قىزمەت اتقارعان ادام بولسا كەرەك. ءوز باسىم بۇل تۇلعانىڭ ءومىر جولىن زەرتتەي كەلە, 1923 جىلى ماسكەۋدە «قىزىل پروفەسسۋرا» اكادەمياسىنىڭ ەكى جىلدىق كۋر­سىن ءتامامداپ, كومينتەرننىڭ ات­­قارۋ كوميتەتىنىڭ شىعىس بولى­مىن­دە قىزمەت اتقارعانىن انىق­تا­­دىم», دەپتى.

سونىمەن قاتار قۇرىلتايدىڭ نە­­گىز­گى بايانداماسىن جاساعان تۇ­ر­­ار اعا­مىزدىڭ لەبىزىندە كۇللى موڭ­عول جۇرتىنا باعىتتاپ ايتقان: «...ءوز ىشتەرىڭىزدەگى باسقاداي ۇلت وكىل­­دەرىنە كومەكتەسە جۇرىڭدەر» دەگەن تاريحي ءسوزى بار. وسىنى زەرت­­تەۋشىلەر موڭعولياداعى ازعانا قازاقتى قورعاۋ ماقساتىندا اي­تىل­عان پىكىر دەيدى. بۇل ابدەن مۇم­­كىن, ويتكەنى تاريحشى-عا­لىم ز.قينايات ۇلى باي-ولكە قازاق­­­تار­ىنىڭ 1940 جىلى جەكە اكىم­شى­­لىك ايماق رەتىندە قۇ­رى­­لۋى, وسىن­داعى تۇراردىڭ جۇرەك­جار­دى پىكىرىنىڭ ناتيجەسى جانە باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتە­بە­سىن ساقتاۋ جايىندا ءوزى­نىڭ اۆ­تورلىعىمەن جاسالعان موڭ­عو­ليانىڭ العاشقى اتا زاڭ­ى­نا ەنگىزىپ كەتۋىنىڭ كورىنىسى دەيدى.

راسىندا, بۇل قۇرىلتاي قازىر­گى تاۋەلسىز موڭعوليا تاري­ح­ىن­دا ەرەكشە ورنى بار جيىن رە­تىن­دە تاريحتا قالدى. ويتكەنى بۇل قۇ­رىل­تايدا موڭعولدار مەم­لەكەتتىك دامۋ باعىتىن اي­قىن­داۋ­مەن قاتار, تاريحتا تۇڭعىش رەت وزدەرىن تاۋەلسىز ەل دەپ جاريالاپ, مەملەكەت استاناسىنىڭ اتىن وزگەرتتى. ناتيجەسىندە جاڭا كون­ستيتۋتسيا موڭعولياداعى بۇرىن­عى مونارحيالىق باسقارۋدى جويىپ, پارلامەنتتىك تىڭ جۇيە ورناتتى. ەل پارلامەنتى ۇلى قۇرال قۇرامىندا تۇراقتى جۇمىس اتقاراتىن 30 مۇشەسى بار كىشى قۇرال دەگەن ەكى پالاتالى زاڭ شىعارۋ ورگانى ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ ت.رىسقۇلوۆ شىڭعىس حان ەلىندە تۇڭعىش رەت پارلامەنتتىك دەموكراتيالىق جاڭا جۇيەنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, دۇنيەگە موڭ­عو­ليا دەيتىن مەملەكەتتى الىپ كەلدى.

استاناعا ات قويۋ

تۇرار اعامىزدىڭ اتسالىسۋىمەن اتا زاڭىن قابىلداعان موڭعول ەلىنىڭ شەشىلمەي تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلەسى بار ەدى. ول ەل استانا­سىنىڭ اتاۋى بولاتىن. جو­عارى­داعى قۇرىلتايعا قاتىسقان وكىلدەر «جاڭارعان ەلگە كونەر­گەن اتاۋ جاراسپاس» دەپ استانا كۇرە­نىڭ (ورىسشا ۋرگا) اتىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم­گە كەلەدى. جيىندى باس­قا­رىپ وتىرعان تۇرار رىسقۇلوۆ جەر­گىلىكتى قۇ­رىل­تاي وكىلدەرىنە «ال جاڭا اس­تا­­ناعا ات تابىڭدار؟» دەپ ورتاسىنا ءۋاج تاستايدى. وكىلدەردىڭ دەنى ەل ورتالىعىنا «استانا قالا» دەگەن ات بەرۋدى ۇسىنسا, ەكىن­شىلەرى «بەيجىڭ» نەمەسە «ۇل­كەن بەي­جىڭ» دەگەن اتاۋدى قۇپ كو­­رە­تىندىكتەرىن ايتادى. ورتاق مامىلەگە كەلە الماعان ەكى توپ اقى­رى «با­تىر   قا­­لا» دەگەن اتاۋ­عا تو­عاي­لاسىپ, ءپاتۋ­ا بى­رىك­­تىرەدى.

وكىلدەر پىكىرىنە قا­ن­ى­ق­قان قاز­­­اق ۇلا­­نى ت.رىسقۇلوۆ: «موڭ­عول حال­قى­­نىڭ بار­لىق بولمىسى اس­تانا­نىڭ اتى­نا تىكەلەي باي­لا­نىس­­تى بول­­عان­دىقتان, ونىڭ اتىن وز­گەر­تۋ تۋرالى پىكىر بىردەن-ءبىر دۇ­ر­ىس. استاناعا ات بەرگەندە زامانىمىزدىڭ بەلگى-بەينەسىن ەس­­كە­رە وتىرىپ, رەۆوليۋتسياشىل سي­پاتى بار ات بەرگەنىمىز دۇرىس دەپ سانايمىن. وسى جاعدايدى ەس­كەرە كەلە, استاناعا ۇلان-باتىر («گورود كراسنوگو بوگاتىريا») دەگەن ات ۇسىنامىن» دەيدى.

ءدال وسى ءساتتى كۇتىپ تۇرعان­داي موڭعو­ليا­لىق قاز­اقتار اتى­­نان قۇرى­ل­­تايعا وكىل رە­تىن­­دە قا­تىسۋشى ءداۋىتباي تاۋ­دان­­بەك­ ۇلى دەيتىن جىگىت اعاسى تۇر­ار­دى قول­داپ, ۇرانداپ شىعا كەلە­دى. بۇل ما­سەلە جايلى اۋ­قىم­دى زەرتتەۋ جا­ساپ, ارحيۆ قۇجات­تارى­مەن جەتە تا­نىس­قان تاريحشى زار­دىحان قي­نايا­­ت ۇلى اعامىز «ەكى قازاق الدىن الا كەلىسىپ, پىكىر تو­قاي­­­لاستىرىپ العان» دەگەن پايىم جاساپتى.

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ موڭعول ەلى­نىڭ دامۋ باعىتىن فەودالدىق ساتى­­دان تۋرا سوتسياليستىك ساتىعا ءوتۋ ماسەلەسىن قۇپتاي قويمايتىن تۇل­عا­لار دا تابىلدى. وسى توپ­تىڭ باسىندا سولشىل ەسەر پارتيا­­سى­نىڭ مۇشەسى, اتىشۋلى اران­­دا­تۋشى ەلبەگدورج رينچينو تۇر­دى. موڭعولياعا تۇراردان بۇ­رى­ن­ىراق كەلگەن تس.جامسرانو, ە.رين­چينولار موڭعول حالىق پار­تياسىنىڭ مۇشەسىنە ءوتىپ, پار­­تيا مەن ۇكىمەت ورگاندارىندا جوعارى لاۋازىمعا يە بولىپ ۇل­گەرگەن-ءتىن. بۇل ادامدار راسىن ايت­قاندا رىسقۇلوۆقا اشىق قارسى شىقتى. تاريحشى م.ءابىلتاي ۇلى بۇل قايشىلىقتى «ە.رينچينونىڭ پان­موڭعوليزم يدەياسىنان تۋعان ب ۇلىك» دەپ پاي­ىم­داپ, ونىڭ ار­تىندا جا­پو­نيا­نىڭ اسكەري كو­مە­گىنە سۇي­ەن­گەن اقگۆاردياشىل اتامان سەمەنوۆتىڭ پانموڭعول يدەيا­سىن كوتەرۋى اسەر ەتتى دەپتى.

اقىرى بۇل ماسەلەنى تەرگەپ-تەكسەرۋگە كومينتەرن تاعى ءبىر وكىلى – م.امگاەۆتى جىبەردى. ءتيىس­­­تى قۇجاتتارمەن تانىسقان ول ت.رىسقۇلوۆتى قولداپ شى­عىپ­تى. ءتىپتى ول رىسقۇلوۆتى قىز­مەت­­تەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەر­­گەن كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىسى ۆاسيلەۆتىڭ شەشىمى جايلى «ەل­شى­نىڭ قا­تەسى ت.رىسقۇلوۆقا بەدەلدى ساياسي ۇيىمنىڭ وكىلى دەپ قاراماي, جاي ءبىر ساياسي نۇسقاۋشى رەتىندە قارا­عاندىعىندا» دەپ جازىپتى. وسىلاي موڭعول ەلىندە قىز­مەت اتقارعان توعىز ايدا عا­سىرعا تاتيتىن ءىس اتقارعان تۇر­ار 1925 جىلى شىلدە ايىنىڭ اياعىندا قايتىپ ورالدى.

 

بەكەن قايرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»