حالقىمىزدىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتىمەن, ءان-كۇيلەرىمەن, ءداستۇرلى تۇرمىس سالتىمەن بىتە قايناسىپ كەلە جاتقان ەل مۇراسى − قازاقتىڭ حالىقتىق بي ونەرى. ادامدار قانشا ءومىر ءسۇرىپ كەلسە, بي دە سولارمەن بىرگە ەرتە زاماننان قالىپتاسىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.
قازاق بي ونەرىندە وشپەستەي ءىز قالدىرعان بي پاديشاسى شارا جيەنقۇلوۆا: «قازاق بيi − حالىقتىڭ جان دۇنيەسi, تانىم تۇسiنiگi, تابيعاتپەن بايلانىسى جانە فيلوسوفياسى. قازاق حالقىنىڭ مۋزىكاسى مەن ءبيى ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن, قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ءبىرتۇتاس ونەر», دەپ قازاق حالقى ەجەلگى بي ونەرىنىڭ ءداستۇرى مەن ورنەگىن ساقتاپ, ءوزىنىڭ رۋحاني قازىناسىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, عاسىرلار بويى دامىتىپ, قازاق جۇرتىنىڭ جالپى دۇنيەتانىمىنا ساي ارمان-مۇراتتارىن بەينەلەيتىن قيمىلدار جۇيەسىن قالىپتاستىرعان.
ءوز سەزىمىن ءارتۇرلى تاسىلدەر مەن پلاستيكالىق دەنە قيمىلدارى ارقىلى ءبىلدىرۋ ورىنداۋشىنى, سونداي-اق قاسىنداعى ادامداردى دا ەرەكشە ءبىر كۇيگە بولەگەن. بۇل − ءبيدىڭ سيقىرلى كۇشى. ۇلتتىق ونەردىڭ باسقا تۇرلەرى سياقتى بي دە كوشپەندى حالىقتىڭ تۇرمىسىندا ورىن الدى جانە ونىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرى كوركەم وبرازدار تۇرىندە كورسەتىلدى. بي − ادام دەنەسىنىڭ اۋەنگە نەگىزدەلگەن ءتۇرلى قيمىلدارىنىڭ جۇيەلى تۇردە اۋىسىپ كەلۋى ارقىلى كوركەم وبرازدارمەن ايشىقتالا بەينەلەنەتىن, كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق اۋقىمى كونە زامانعى نانىم-سەنىمنەن باستاۋ الاتىن ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى. بي − مۋزىكالىق ىرعاققا ساي دەنە قيمىلىمەن كورسەتىلەتىن ونەر. قازىرگى كەزدە قازاق بيلەرى جاڭا دامۋ كەزەڭىنەن وتۋدە, ادامدار ۇلتتىق سانا-سەزىم يدەياسىنا تەرەڭىرەك بەرىلىپ, حالىق فولكلورىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, وسى تاڭعاجايىپ شىعارماشىلىق قاۋىمىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەلەدى.
قازاق بي مادەنيەتىنىڭ بىرەگەي مۇراسىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسىندا «قازاق ءبيىنىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسى» اشىلدى. بي حورەوگرافياسى جيناقى وبرازدار ارقىلى بولمىستى بەينەلەپ, ادامنىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن كورسەتەدى. حورەوگرافيا – وي مەن مازمۇندى مۋزىكالىق-حورەوگرافيالىق بەينە ارقىلى اشاتىن ساحنالىق ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى. ونىڭ قاينار كوزى حالىق بيلەرىندە.
جالپى, بي – پسيحيكانىڭ ەموتسيالىق اياسىنىڭ جەمىسى. «قازىرگى زامانعى جاعدايدا, ياعني حالىقتىڭ تاريحي ساناسى جاندانىپ كەلە جاتقان ۋاقىتتا, ءداستۇرلى ونەردىڭ ءبىرتۇتاس دۇنيە رەتىندە قايتا وركەندەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ەلىمىزدە كوپتەگەن مۇراجايلار, تاريحي-مادەني ورتالىقتار, حالىقتى, اسىرەسە جاس ۇرپاقتى ءداستۇرلى ەتنوستىق حالىق مادەنيەتىنە تارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەر پايدا بولا باستادى. قوعامدىق قىزمەتتىڭ وسى سالاسىندا جيناقتالعان تاجىريبە كورسەتكەندەي, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە دامىتۋ عىلىمي نەگىزدەلگەن تاسىلمەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس. وسى زەرتحانانىڭ جۇمىسى اياسىندا قازاق ءبيىن وقىتۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋگە تىرىسامىز», دەيدى زەرتحانا جەتەكشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جانە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ايگۇل ءتاتي.
ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى ەلىمىزدە قىزۋ تالقىلانىپ جاتقاندا, قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسىنىڭ ۇجىمى دا شىعارماشىلىق بەلسەندىلىك تانىتتى. جۋىردا وتكەن ءىV حالىقارالىق شاكەن ايمانوۆ كينوفەستيۆالىندە «قازاق ءبيى» كارتيناسى «قۇلاگەر» اتتى ۇلتتىق كينەماتوگرافيالىق سىيلىعىن («ەڭ ۇزدىك دەرەكتى فيلم») يەلەندى. ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى اكادەميامىزدىڭ اعا وقىتۋشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ مادەنيەت سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ستيپەندياسىنىڭ لاۋرەاتى انۆارا سادىكوۆا, ستسەناري اۆتورى – كينودراماتۋرگ جانە رەجيسسەر عازيز ناسىروۆ. ءفيلمنىڭ شىعۋىنا قازاق حورەوگرافيا ونەرىنىڭ تانىمال قايراتكەرلەرى اتسالىستى (ولاردىڭ ىشىندە اكادەميا ۇستازدارى: ايگۇل ءتاتي, تويعان ءىزىم, ايگۇل كۇلبەكوۆا بار).
قازاق حورەوگرافياسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالۋ جانە ارتتىرا ءتۇسۋ, سونداي-اق حالىق بي شىعارماشىلىعىن كوپشىلىككە تانىتۋ ماقساتىندا حورەوگرافيا اكادەمياسى 2019 جىلى شارا جيەنقۇلوۆا اتىنداعى V رەسپۋبليكالىق قازاق ءبيى كونكۋرسىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى كونكۋرس اياسىندا قاتىسۋشىلار تاجىريبە الماسىپ قانا قويماي, قازاق ءبيىنىڭ وزىق پەداگوگ-حورەوگرافتارى وتكىزەتىن شەبەرلىك ساباقتارىنا قاتىسىپ, ۇلتتىق پلاستيكا قيمىلدارىن شەبەر ورىنداۋ سىرلارىمەن بولىسە الادى. قازاق حالىق ءبيىنىڭ بولاشاعى زور.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» − ۇلتتىق حورەوگرافيا ونەرىنىڭ تاريحي قالىپتاسقان داستۇرلەرىن ساقتاپ قالۋ مەن ودان ءارى دامىتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى. سوندىقتان بي ونەرى ەستەتيكالىق مادەنيەتتى دامىتۋ ارقىلى ادامگەرشىلىك نەگىزدەرىن قالىپتاستىرسا, ءوز حالقىنىڭ ءتول رۋحاني مادەنيەتىنىڭ قىر-سىرىن, سالت-ءداستۇرىن بىلگەن تۇلعا ەلىنىڭ پاتريوتى عانا ەمەس, وزگە ۇلتتىڭ دا بولمىسىن قۇرمەتتەي بىلەتىن, ياعني ۇلتتىق ساناسى بيىك, وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەسەر جان-جاقتى بولارى ءسوزسىز.
قورىتا ايتقاندا, ءبىز الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى بيمەن شالىقتاپ, قازاقى ءداستۇرىمىزدىڭ بەت-بەينەسى بولۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز. ال وتانىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى بولاشاققا شابىت بەرەر باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىزعا اينالادى دەگىمىز كەلەدى.
بيبىگۇل ءنۇسىپجانوۆا,
قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى