قازاقتىڭ قارا ەسەپتەرى

قازاقتا «تۇمەن رەت بۇ­مەن كوپ بە, الدە بۇمەن رەت تۇمەن كوپ پە؟» دەيتىن وتە كونە جاڭىلتپاش ءتامسىل بار. بۇل ەسەپ كونەلىگىمەن ەرەك­شەلە­نەدى جانە ۇلى دالانىڭ ساناۋ جۇيەسى قانداي شەكسىز ەكەنىن ايقىندايتىن اسا قۇندى كور­سەتكىش. شىن مانىندە تۇمەن دە, بۇمەن دە اسكەر سانىنا باي­لانىستى ومىرگە كەلگەن سان اتاۋلارى. ءبىر تۇمەن = 10 000, ءبىر بۇمەن = 100 000. بىراق سان اتاۋى وسىمەن شەكتەلىپ قال­عان ەمەس. سەبەبى ەگەر ءاربىر ساربازعا ەڭ از دەگەندە ەكى ات كەرەك بولسا, سوندا بۇمەن اس­كەرگە قانشا ات كەرەك؟ مىنە, «ون بۇمەن» پايدا بولدى. تاعى دا سول سياقتى بۇمەن اسكەرگە ءبىر جىلدىق تاماق ءۇشىن قانشا بۇ­مەن قوي كەرەك؟ 

14-ءشى ەسەپ: 

جولاۋشىنىڭ جولى

جولاۋشى شۇعىل شارۋا­سىمەن بەتپاقدالا ارقىلى قاشىقتىعى ءتورت اپتالىق سۋسىز شولەيت جەرگە بارىپ, قاي­تۋى كەرەك. بارىپ-كەلۋگە باس-اياعى سەگىز اپتا كەتەدى. جو­لاۋشىنىڭ ءۇش تۇيەسى جانە ەكى بالاسى بار. ءاربىر تۇيە وزى­مەن بىرگە ءتورت اپتالىق سۋ مەن تا­ماعىن الىپ جۇرە الادى. سون­دا جولاۋشى كوزدەگەن جە­رىنە قالاي بارىپ-كەلە الادى؟

15-ءشى ەسەپ: 

ءتورت دوستىڭ بازارلىق ءبولىسۋى 

ءتورت دوس جىگىت بىرىگىپ بار­لى­عى 16 سومعا بازاردان ۇن, شاي-قانت, ت.ب. كەرەك زاتتارىن ساتىپ الىپ تەڭدەي بولىسەدى. ورتاق ۇلەس­كە ءبىرىنشى جولداس 7 سوم, ەكىن­­شى جولداس 5 سوم, ال ءۇشىنشى جول­داس 4 سوم قوس­سا, ءتورتىنشى جول­­داستىڭ دايىن اقشاسى بول­ماعان ەكەن. بىراق ول بازاردان كەلگەن سوڭ ريزاشىلىعىن ءبىل­دىرىپ, جولداستارىنا 16 لاق بەر­گەن ەكەن. سوندا دوستار وسى لاق­تاردى قالاي ءبولىسۋى كەرەك؟

« ۇلى دالانىڭ بايىرعى 100 كونە ەسەبى» كىتابىنان دايىنداعان 

بەكەن قايرات ۇلى, 

«ەگەمەن قازاقستان»

رەداكتسيادان: 

گازەتىمىزدە جاريالانعان 10, 11, 12-ءشى قارا ەسەپتەردى شىعارۋعا اتسالىسقان وقىرماندارىمىز بارشىلىق. اتاپ ايتقاندا, استانالىق اسان ەسەم دەيتىن ازامات ءۇش ەسەپتىڭ دە جاۋابىن ءدال تاپسا, اتىن اتاۋدى ۇمىت قالدىرعان ءبىر وقىرمانىمىز 10 جانە 11-ءشى ەسەپتىڭ جاۋابىن دۇرىس شىعارىپتى. ال سۇيەنىش ميرانبەك اتتى جاس وقىرمانىمىز 11-ءشى ەسەپتى دۇرىس شىعارا العان. سونىمەن قاتار ەلوردا تۇرعىنى سايدا تىنىسبەكوۆا, قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانىنان ايسۇلۋ وسپانوۆا, قىزىلوردالىق جەتكىنشەك سانيا شامشيەۆا, شىعىس قازاقستان وبلىسى, سەمەي قالاسىنىڭ تۇرعىنى ايگۇل احمەتوۆا جانە ارالدىق وقىرمانىمىز شايقى-يسلام ماعاۋيا ۇلى قارا ەسەپتى شەشۋگە اتسالىسقانىن اتاپ ءوتۋدى ءجون كوردىك.

ەسكەرتۋ: ەسەپ جاۋاپتارىن info@egemen.kz پوشتاسىنا جولداۋلارىڭىزدى وتىنەمىز!

گازەتىمىزدىڭ 5 جەلتوقسان كۇنگى №233 سانىندا جاريالانعان قارا ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابى:

10-شى ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: كوپتەگەن وقىرمان سەگىز وقتىڭ ۇشەۋىن ءبىرىنشى اڭشى, ال ەكىنشى اڭشى بەس وق الادى دەۋى مۇمكىن. بۇل دۇرىس ەمەس. ايتالىق, سەگىز ءشىلدى ءۇش ادامعا بولگەندە ارقايىسىسى 8/3 شىلدەن جەيدى. دەمەك, ءبىرىنشى اڭشىدان ءشىلدىڭ ۇشتەن ءبىرى (3-8/3=1/3) الىنسا, ەكىنشى اڭشىدان ەكى ءشىل جانە ءبىر ءشىلدىڭ ۇشتەن ءبىرى (5-8/3=7/3=2+1/3) الىندى. بىلايشا ايتقاندا, ەكىنشى اڭشىدان الىناتىن شىلدەر سانى بىرىنشىدەن الىناتىن شىلدەردەن جەتى ەسە كوپ بولادى . وسى سەبەپتى ءبىرىنشى اڭشى ءبىر وق, ال ەكىنشى اڭشى جەتى وق الۋ كەرەك.

11-ءشى ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: ءبىرىنشى ادام توعىز رەت امانداسادى. ەكىنشى ادام دا 9 رەت امانداسادى, بىراق ونىڭ ءبىرىنشى اداممەن امانداسقانى ءبىرىنشى ادام امانداسۋ سانىنىڭ ىشىنە كىرىپ تۇر. دەمەك, ونىڭ ۇلەسىندە 8 امانداسۋ بار. ءۇشىنشى ادام دا 9 رەت امانداسادى, بىراق ەكى امانداسۋ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ادام امانداسۋ ۇلەسىندە ەسەپتەلەنىپ تۇر. دەمەك, ونىڭ ۇلەسىندە 7 امانداسۋ تيەسىلى. سول سياقتى ءتورتىنشى, بەسىنشى ادامداردىڭ امانداسۋ ۇلەستەرى 6, 5... ەندەشە بارلىق امانداسۋ سانى: 9+8+7+6+5+4+3+2+1= 45 رەت بولادى.

12-ءشى ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: شوپان اتا وسيەتى شەڭبەر ءپىشىندى قورا اۋدا­نى بارىنەن ۇلكەن جانە ءتيىمدى بولماق. ەندەشە جار تۇبىنە قورا سوعۋ ءۇشىن ونى الدىمەن تومەندەگى سۋرەتتە كورسە­تىلگەندەي شەڭبەر ءپى­شىندى ەتىپ جوسپارلاۋ كەرەك تە, وسى شەڭبەردىڭ جارتى­سىنداي ەتىپ قورا سوعۋ قا­جەت. سوندا قورا اۋدانى ۇلكەن ءھام ءتيىمدى بولادى. وسىن­­داي قورا تومەنگى سۋرەت­­تە كورسەتىلگەن. دە­مەك, ءپىشىنى جارتى شەڭبەر ءتا­رىزدى قورا راديۋسى -گە تەڭ بولۋى كەرەك.