«ميلليونەر» مەگاپوليستەر

الماتى

الماتى – تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى. ەل تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان, ەرتە­دەن قالىپتاسقان كەلبەتىمەن ەگە­مەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارىندا ەلگە ەس بولعان, ەل ەرتەڭىنە سەنىم بولارلىق ىرگەلى ىستەر­دىڭ ۇيىتقىسىنا اينال­عان اياۋلى شاھار. الماتى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ال­عاش­قى استاناسى. مەم­لەكەتتىلىكتىڭ قاس­­­تەر­­لى رامىزدەرى مەن ينستيتۋتتارى وسى قالا­دا قالىپتاسىپ, بەكىدى. ءتىپتى, كەڭەس وداعى سىندى الىپ ەل تاراعاندا قۇرا­­مى­­نا مۇشە بولعان ەلدەردىڭ كەلەسى ينتە­­­گرا­تسيا­لىق الاڭى رەتىندە تمد ۇيى­­مىنىڭ قۇرىلىمى وسى قالادا قالان­دى. 1927 جىلدان 1997 جىلعا دەيىن جەتپىس جىل بويى قازاق ەلىنىڭ استاناسى بولعان الىپ شاھاردا بۇگىندە 1 848007 ستاتيستيكا كوميتەتى­نىڭ دەرەگى بويىنشا تۇرعىن تۇرادى. سون­داي-اق قالا 2,5 ملن-عا جۋىق تۇرعىنى بار ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى اگلومەراتسيانىڭ دا ورتالىعى سانالادى. بۇگىندە الماتى رەس­پۋب­ليكا­لىق بيۋد­جەتتىڭ 30 پايىزىنا جۋىعىن قامت­اما­سىز ەتىپ وتىرعان بىر­دەن-ءبىر دونور قالا. 

قۇرىلىسى ۇزاققا سوزىلعان قازاق­ستانداعى العاشقى مەتروپوليتەن 2011 جىلى 1 جەلتوقساندا الماتىدا پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل سايىن مەترو جولاۋشىلارىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ءبىر جىل ىشىندە 14 ميلليون جولاۋشىعا دەيىن قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىنە جەتتى. ۇزىندىعى 11 شاقىرىمنان اساتىن العاشقى باعىت 9 بەكەتتەن تۇرادى. قازىر قالانىڭ باتىس باعىتىنا جەتكىزەتىن بولىگىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.

الماتى – ەلىمىزدەگى بۇقارالىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋعا دەن قويىپ وتىرعان شاھار. بۇل رەتتە 2011 جىلى استانامەن بىرگە قالادا قىسقى ازيادا ويىندارى وتسە, 2017 جىلى قىسقى ۋنيۆەرسيادا ويىن­دارى ۇيىمداستىرىلدى. وسى حالىق­ارالىق جارىستار اياسىندا كوپتە­گەن زاماناۋي سپورت كەشەندەرى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. بۇل نىساندار قازىر الما­تى­لىقتاردىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە.  الماتى قالاسىنىڭ ءىرى ىسكەرلىك ورتالىعى رەتىندە دامۋى ۋربانيزاتسيا ءۇردىسىن تەزدەتتى. سوڭعى جىلدارى قالا اۋماعىنا جاڭادان قۇرىلعان ەكى اكىم­شىلىك بىرلەستىك – الاتاۋ جانە ناۋرىز­باي اۋداندارى قوسىلىپ, قالا ينفرا­قۇرىلىمىنىڭ دامۋى كەڭەيە ءتۇستى. 

قالادا اسىرەسە, جول ينفراقۇرىلىمى جاقسارىپ, ۇلكەن جولايرىق كەشەندەرى جۇيەسى قالىپتاستى. بۇل كولىك كەپتەلى­سىن ازايتۋعا, ەكولوگيالىق احۋالدى وڭتاي­لاندىرۋعا سەپتەسپەك. بيىل قالانى ساقينا ءتارىزدى اينالىپ وتەتىن ۇلكەن الماتى اينالما جولىنىڭ باتىس بولىگى­نىڭ قۇرىلىسى باستالدى.

استانا

جاڭا تۇرپاتتى قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى كەلبەتىنە اينالعان استانا بيىل 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. الاتاۋدان ارقا توسىنە كوشكەنگە دەيىن كەڭەستىك كەزەڭدە تىڭ يگەرۋشىلەر, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى وبلىس ورتالىعى فۋنكتسياسىن اتقارىپ كەلگەن قالانىڭ وسى جىلدارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ەل تاريحىندا بۇرىن بولماعان جەدەل قارقىنمەن ءوربىدى. ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا تۇتاس جاڭا قالا سالىندى.

بۇگىندە ەلدىكتىڭ نىشانىنا اينالعان مەملەكەتتىك-اكىم­شىلىك, تۇرعىن ءۇي جانە الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرىپ, الەمدەگى ەڭ جاس ءارى فۋتۋ­ريست­ىك سيپاتتا سالىنعان ەلوردا پايدا بولدى. توقسانىنشى جىلدارى تۇرعىن­دارى­نىڭ سانى 300 مىڭعا دا جەتپەي­تىن قالادا بۇگىندە ستاتيستيكا كوميتەتى­نىڭ دەرەگى بويىنشا 1 065 903 ادام تۇرادى.

استانا – بەيبىتشىلىكتىڭ قالاسى. بۇل سيپاتتاما شاھارعا 1999 جىلى يۋنەسكو شەشىمىمەن بەرىلدى. شىن مانىندە, قازاقستان ەلورداسى جاھاندىق ۇنقاتىسۋلاردىڭ اشىق الاڭىنا اينالدى. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ باسقوسۋلارى, الەمدىك دىندەر مەن كونفەسسيالار ليدەرلەرىنىڭ سەزى, ايگىلى ساياساتكەرلەر مەن قوعام جانە ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جۇزدەسەتىن, پىكىر الماساتىن ايتۋلى جيىندارىن ابىرويمەن وتكىزىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, گەوساياسي ينتەگراتسيالاردىڭ ماڭىزدى پلاتفورماسى رەتىندە قالىپتاسقان شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق وداعى جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ باسشىلارى ورتاق باتۋاعا كەلگەن ساياسي ءھام ەكونومي­كالىق باسقوسۋ­لاردان بولەك, استانا ەكونوميكا­لىق فورۋمى سياقتى حالىقارالىق جيىنداردى, سيريا پروتسەسى ىسپەتتى بىتىمگەرشىلىك ماقساتتاعى كەلىسىمدەردى ەلوردا تورىندە وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى.

ەڭ باستىسى, استانا بىلتىر ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان حالىق­­ارالىق كورمەسىن ويداعىداي وتكىز­دى. بۇل جاھاندىق ماڭىزى بار جيىن قازاقستاننىڭ «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋدى قولداۋعا بەلسەنە قاتىساتىنىن پاش ەتتى. قازىرگى كەزدە ەكسپو مۇرالارى رەتىندە «جاسىل ەنەرگەتيكا» جوبالارى ەل وڭىرلەرىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. سون­­داي-اق كورمەگە ارناپ سالىنعان اۋقىمد­ى كەشەن اۋماعىنداعى «استانا» حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعى شەتەلدىك كاپيتال تارتۋ­دىڭ كاتاليزاتورىنا, «Astana Hub» حالىقارالىق ءىت ستارتاپتار تەحنو­پاركى ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ەكو­­جۇيەسىن دامىتاتىن لوكوموتيۆكە, ءىت ۋني­­ۆەرسيتەت تسيفرلى تەحنولوگيالاردى كىرىكتىرۋدەگى ىنتىماقتاستىققا جول اشاتىن جوبالار رەتىندە بەلگىلى بولا باس­­تادى. كەشەن اۋماعىندا باسقا دا قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا قىز­مەت كورسەتۋ نىساندارى جۇمىس ىستەيدى. 

سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك نىساندار قاتارى ارتتى. ەلوردا بۇگىندە مەدي­تسينالىق تۋريزمگە قولايلى زاماناۋي ەمحانالار كلاستەرى, حالىقارالىق ستان­دارتقا ساي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپ­تاسقان جانە تابيعاتى قاتاڭ بولسا دا ءومىر سۇرۋگە قولايلى «اقىلدى قالا» رەتىن­دە دامىپ كەلەدى. قالانىڭ جاسىل بەل­دەۋى رەتىندە ەگىلگەن استانا ورمانى تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا جايقالا ءوسىپ, 15 مىڭ گەكتارعا جۋىقتادى.

شىمكەنت

بيىل مامىر ايىندا شىمكەنت قالاسىنا جاساعان ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى ميلليونعا جەتكەنىن جاريالادى. وسىلايشا, ەلباسى جارلىعىمەن شىرايلى شاھارعا رەسپۋبليكالىق مارتەبە بەرىلدى. ال تۇركىستان وبلىسى رەتىندە قايتا قۇرىلعان ءوڭىردىڭ ورتالىعى كيەلى قالا تۇركىستان بولىپ بەكىتىلدى.

شىمكەنت – ەلىمىزدە تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەكقورلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن شاھار. كۇنگەي وڭىردەگى كوپ قالالاردىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. شىمكەنت شاھارى­نىڭ دا تاريحى سول قالالارمەن تامىرلاس بولعاندىقتان كەمى 2 مىڭ جىلدان اسا شەجىرەسى بار. ال بيىلدان باستاپ قالا­نىڭ دامۋىندا جاڭا بەتبۇرىستى كەزەڭ باستالدى. سونىڭ ءبىرى 2020 جىلعا دەيىن­گى دامۋ تۇجىرىمداماسى اياسىنداعى «شىم­كەنت سيتي» جوباسى. بۇل جوبا ءۇشىن­­شى مەگاپوليس اتانعان قالانىڭ جاڭا ىسكەرلىك جانە الەۋمەتتىك كەشەنىن قالىپ­­تاستىرادى دەپ كۇتىلۋدە. قالا ما­ر­­تە­­­بەسىنىڭ وزگەرۋى ينفراقۇرىلىمدا قور­­­دالانعان وزەكتى ماسەلەلەردى, تۇر­عىن ءۇي, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ, يرري­­گا­­تسيا­لىق پروبلەمالاردى شەشۋگە جول اشادى. ء«ومىر ادامعا ءبىر-اق مارتە بەرى­لە­دى, ونى شىمكەنتتە ءسۇرۋ كەرەك» دەگەن ەلباسى سوزىنە سۇيەنسەك, شىنىندا شىرايلى, باۋ-باقشالى شاھارمەن ساۋدا-ساتتىق, سەرۆيس جاعىنان تالاساتىن قالا ەلىمىزدە از. 

بۇگىندە قالا اۋماعى 40 مىڭ گەكتاردان 117 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايدى. ساي­رام, تولە بي جانە ورداباسى اۋداندارىنان بىرقاتار ەلدى مەكەن قالا اۋماعىنا قوسىل­عان سوڭ جاڭادان ءتورتىنشى بولىپ قارا­تاۋ اۋدانى قۇرىلدى. بۇل قالا ەلى­مىزدە اۆتوكولىك جولىنىڭ ۇزاقتى­عىمەن ەرەك­شەلەنەدى. ياعني, قالانىڭ ىشكى جول­دارى­نىڭ ۇزاقتىعى 2135 شاقىرىمدى قۇرايدى. 

شىمكەنت قالاسىنىڭ تۋريستىك تارتىم­­دىلىعى ايرىقشا. قالاداعى سايا­جاي­لار مەن تاريحي ورىندار ءھام قوناق­ۇيلەر مەن مەيرامحانالارداعى قىزمەت كورسەتۋدىڭ جوعارى ساپاسى مەن تۇر­عىنداردىڭ قوناقجايلىلىعى تۋريستىك الەۋەتتى نىعايتا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرە­دى. سونداي-اق شىمكەنت تومەن كومىر­­تەكتى تۇراقتى دامۋعا ارنالعان قالا­­­لار تىزىمىنە ەنىپ, ەكولوگيالىق باس­تا­ما­لاردىڭ ورتالىعىنا اينالۋدى كوزدەيدى. كەلەر جىلى قالا اۋماعىندا ۆەلوجولدار سالۋ كوزدەلىپ وتىر. 

دۋمان اناش,

«ەگەمەن قازاقستان»