تاۋەلسىزدىك – كوكتەن تۇسكەن سىي ەمەس

توتەنشە كوميتەت بۇكىل كسرو اۋماعىندا تەمىردەي ءتارتىپ ورناتىپ, قوعامدىق قوزعالىس اتاۋلىعا ءتيىم سالاتىنىن مالىمدەدى. الاساپىران كۇندەردە ودان قۇرامىنداعى جەكەلەگەن رەسپۋبليكا باسشىلارى زاڭسىز, كەزدەيسوق قۇرىلعان ۇكىمەتتىك قۇرىلىم – توتەنشە كوميتەتتىڭ بيلىگىن مويىندامايتىندىقتارىن اشىق ايتتى. سولاردىڭ ءبىرى قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. ول وقىس وقيعانىڭ ەرتەڭىنە, ياعني 20 تامىز كۇنى رەسپۋبليكا حالقىنا ارناۋ ءسوز سويلەپ تجمق-نىڭ مەملەكەتتىك بيلىككە ءبىر بۇيىردەن جارماسقان اۋلەكى ارەكەتتەرىن قولدامايتىنىن, مۇنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قاعيداتتارىنا قايشى ءارى قيعاش ەكەنىن مالىمدەدى. قالاي دەگەندە دە بايگەسى نە ءبارى ءۇش كۇنگە سوزىلعان توتەنشە كوميتەت كسرو-نىڭ داۋرەنى ءوتىپ, دەمى تاۋسىلا باستاعانىن اڭعارتىپ كەتكەن ەدى. وسى وقيعادان كەيىن تۇيىق سۋداي ءىرىپ-ءشىرىپ ءوز ەتىن ءوزى ج ۇلىپ جەگەن الىپ يمپەريا – كەڭەستەر وداعى اۋماعىندا ازاتتىق ۇرانى انىق ايتىلا باستادى. ءتىپتى گورباچەۆ شۇعىل ماسكەۋگە ورالىپ بيلىك تاعىنا قايتا جايعاسقانىمەن الدىن-الا بەلگىلەنگەن وداقتىق كەلىسىمشارت جاسالىنباي قالدى. جىرتىققا جاماۋ سالىپ, قۇرىققا سىرىق جالعاۋعا ءتيىستى نوۆووگەروۆ كەلىسىمى دە جورگەگىندە تۇنشىقتى.

ساياسي جۇيەنىڭ داعدارىسقا ۇشىراپ, ايىقپاس دەرتكە دۋشار بولعانىن دەر كەزىندە اڭعارعان قازاق كسر-نىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن شارۋاشىلىقتى ءوز بەتىنشە جۇرگىزۋ ەركىنە نەگىز قالايتىن جارلىقتارعا قول قويدى. ونىڭ قاتارىندا – «قازاق كسر-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى», «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جانە «قازاق كسر-نىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» رەسمي قۇجاتتار بار ەدى. 1991 جىلى 23 تامىزىندا رەسپۋبليكا باسشىسى ن.نازارباەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋرو مۇشەلىگىنەن ءوز ىقتيارىمەن باس تارتتى. سول جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە الماتى قالاسىندا وتكەن پارتيانىڭ سەزىندە قازاقستان كومپارتياسىن تاراتۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. بۇل عاسىرلار بويى ەركىندىگىن اڭساپ, دەربەستىگىنە تالپىنعان ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى تارازى باسىندا تۇرعان الماعايىپ شاق, شەشۋشى كەزەڭ ەدى. وسى تۇستا ورتالىق باسىلىم بەتتەرىندە «ەگەمەندىكتىڭ ەلىرمە شەرۋى باستالدى» دەگەن وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى وزگەرىستەردى شەنەپ كەكەتىپ مۇقاتاتىن ماتەريالدار شىعىپ جاتتى.

ايتىپ-ايتپاي  نە كەرەك وداقتىڭ كۇيى كەتىپ باعى تايا باستاعانى انىق ەدى. مۇنىڭ ويى وزىق ورىس زيالىلارى دا ايتا باستادى. ءسويتىپ 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس باسشىلارى مينسك تۇبىندەگى بەلوۆەشش نۋىندا وڭاشا باس قوسىپ 1922 جىلعى كسرو-نى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتىڭ كۇشىن جويۋ جونىندەگى قۇجاتقا قول قويدى. ءسويتىپ ولار 70 جىلدان استام ۋاقىت بويى الەمدى قاسان يدەولوگيانىڭ قىسپاعىندا ۇستاعان كوممۋنيستىك-توتاليتارلىق رەجيم تۇياق سەرپەتىن ۇكىمدى شىعاردى. سول جىلى 13 جەلتوقساندا اشحاباتتا باس قوسقان قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركمەنستان جانە تاجىكستان باسشىلارى «بەلوۆەشش (مينسك)» كەلىسىمىن قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىرتتى. سودان ءبىر اپتا وتكەندە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن باسقا بۇرىڭعى ودان قۇرامىنداعى 11 رەسپۋبليكا باسشىلارى الماتىدا باسقوسىپ تمد-نى قۇرۋ ءارى ونىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەرگە قول قويدى. بۇل بۇعان دەيىنگى ساياسي يدەولوگيانىڭ بەت-پەردەسىن وزگەرتكەن شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا بولدى. مىنە, وسىلايشا تەجەي تۇرۋعا كەلمەيتىن, كەرى بۇراۋعا كونبەيتىن تاريحتىڭ تەگەرشىگى شىركوبەلەك اينالىپ كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وزگە رەسپۋبليكالار سياقتى قازاق ەلىنە دە ءىزىن سالدى. ەڭ اۋەلى قازاق كسر-نىڭ جوعارعى كەڭەسى 1991 جىلدىڭ 16 قازانىندا قابىلدانعان قاۋلى مەن ارناۋلى زاڭنىڭ نەگىزىندە 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى بۇكىل حالىقتىق سايلاۋ وتكىزىلدى. سايلاۋدا تاۋەلسىزدىك قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ, ءوز ۇلتىنىڭ اسىل قاسيەتتەرى مەن داناعوي بولمىسىن بويىنا دارىتقان ساقي تۇلعا, قارىمدى قايراتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. ەل قالاۋى – تاريح تاڭداۋى وسىنداي بولدى.

مەملەكەت باسشىسى انت بەرىپ, ەل بيلىگى تىزگىنىن قولعا العان كۇنى, ياعني 1991 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا جوعارعى كەڭەس سەسسياسى اششى شەكتەي شۇباتىلعان رەسمي اتاۋىنان «كەڭەستىك» جانە «سوتسياليستىك» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەپ وزگەرتتى. سودان سوڭ كوپ ۇزاماي ءبىر اپتانىڭ بەدەرىندە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى سەسسياسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك  تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. ءدال وسى كۇنى قازاق ەلى ەشكىمگە كىرىپتار ەمەس, دەربەس دامۋ جولىن تاڭداعان, شەكاراسى بولىنبەيتىن, زايىرلى, ۋنيتارلىق مەملەكەت قۇرعانىن سالتاناتتى تۇردە ايداي الەمگە جاريا ەتتى.

«ارينە, بارىندە تاريحتىڭ سىي-سىباعاسا دەۋگە بولار, الايدا جان-جۇرەگىنىڭ اڭسارى بولعان ازاتتىقتى ەشكىم دە سىيعا تارتا المايدى. ازاتتىق دەگەنىمىز الەمدىك تاريح تولقىنىندا ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتىك قۇقىعىن سەزىنەتىن, ياعني وعان جاۋاپ بەرە الاتىن حالىق بولمىسىن جالعىز عانا ۇلگىسى». ءبىز شىندىقپەن سۋارىلعان وسىناۋ سارا سوزدەردى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىنان كەلتىرىپ وتىرمىز.

اشىعىن ايتقاندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى كەزدسەيسوقتىقتىڭ جەمىسىندەي, كوكتەن سالپ ەتە قالعان قۇتتاي كورەتىندەر دە جوق ەمەس. الايدا الەمدىك الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا كەزدسەيسوق وقيعالاردىڭ ءوزى عالامدىق دامۋ زاڭدىلىقتارى مەن قيسىنىنان سەرپىن الىپ جاتادى ەكەن. ءتۇيىپ ايتقاندا وسىدان 27 جىل بۇرىن قولىمىز جەتكەن ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن توبدەن توپ ەتە قالعان سىي, وڭايدان تابىلعان ولجا ەمەس ەكەنى ايان. تاۋەلسىدىك عاسىرلاردىڭ سوقتالى, سوقتىقتالى سوقتاعىندا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدىڭ كوكسەگەن, اڭساعان ارمانى ەدى. ەلىنىڭ بۇتىندىگى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن قۇربان بولعان اتا-بابالارىمىزدىڭ اققان قانى مەن توككەن تەرىنىڭ وتەۋى ەدى.

بارشا وتانداستارىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ كيەسىن سىيلاپ, قاسيەتىن ۇعىنۋ جانە قادىرىن ءبىلۋ ارقىلى تاريح الدىنداعى ۇلت پەن ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە السا, بۇدان ارتىق عانيبەت بولار ما ەكەن. ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ دەربەس دامۋ جولىنا جاڭا تۇسكەن ۋاقىت ۇمىتىلا قويمايتىن شىعار. سول كەزدە قازاق ەلى ءوز پرەزيدەنتىمەن بىرگە كسرو-دان مۇراعا قالعان كول-كوسىر پروبلەمالاردى ەڭسەرۋگە بەلشەشە كىرىسكەن-ءدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وسىنداي كۇردەلى كەزەڭ مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىندا بار اشىق بوياۋىمەن كورىنىس تاپقانى بەلگىلى.

ەلباسى ناق وسى كىتابىندا: «مەملەكەتىككە نەگىز سالىپ بەرگەن حالىق ەل ىشىندەگى احۋالدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى جولىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاۋعا دا ءازىر بولۋى كەرەك. ەگەر ءبىزدىڭ حالقىمىز بۇگىنگى تاڭدا باسىمىزدان كەشىپ وتىرعانداي جاڭا مەملەكەتتىڭ ورنىعار داۋىرىندە ۇدايى بولىپ تۇراتىن قيىندىقتار مەن مۇقتاجدىقتارعا جانە تەرەڭ وزگەرىستەرگە توتەپ بەرە الماسا, وندا بەرىك مەملەكەتتىك تۋرالى ءۇمىتىمىزدىڭ كۇيرەۋ قاۋپى الدىمىزدان شىعادى. سونىمەن بىرگەۇلتىمىزدىڭ دا, ءوزىن ءوزى ارا-دارا ەتىپ قوجىراپ تىنۋى مۇمكىن» دەگەن بولاتىن.

تاۋبە, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسى بەكي تۇسكەنى انىق. ونى نىعايتۋ جولىنداعى سان ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن الەۋمەتتىك اياداعى مۇقتاجدىقتار دا ەڭسەرىلىپ كەلەدى. رەسپۋبليكادا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق قامتاماسىز ەتىلىپ «قازاقستان – 2050» ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سوڭعى جىلدارى مەملكەتىمىزدى بارشا الەمدىك قاۋىمقاستىق مويىنداپ ەسەپتەسە باستادى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تىرەگى – ساياسي تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك تاتۋلىق ەكەنىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا كوڭىل بولسەك – تاۋەلسىزدىگىمىز سوعۇرلىم تۇعىرلى بولا تۇسەتىنى حاق.

تەمىر قۇسايىن,

«ەگەمەن قازاقستان»

اقتوبە