ساحنانىڭ سۇلۋلىقتى سۇيەتىنىن «سالتانات» شىققاندا ەرەكشە سەزىنەتىنىڭ سونداي, اققۋ مويىن قىزدار مەن ورتەكەدەي ورعىعان جىگىتتەر كەستەلى ورنەك سالىپ, سان ءتۇرلى ىرعاقتى ۇيلەستىرىپ بيلەپ جاتقاندا, ساحنا جارىققا مولىنان مالىنا تۇسەدى. مىڭ بۇرالعان بيشىلەر شۇبالا شىعىپ, بىرتە-بىرتە قاراسىن قالىڭداتىپ, اقىرى ساحنانى تۇتاستاي تولتىرعاندا, سۇلۋ قىزدار مەن كوركەم جىگىتتەردىڭ بالبۇل جانىپ, جايراڭداعان جۇزىندەگى جىلى شۋاق بۇكىل زالدى كوكتەي ءوتىپ, بۇرىش-بۇرىشتاعى قاراڭعى تۇكپىرلەرگە تاراي باستايدى.
بي مەن بيشىدەن تاراعان سول ساۋلەنىڭ قۋاتى كورەرمەننىڭ ىشكى اعزاسىنداعى قاراڭعى قالتارىستارعا جارىعىن جاققانداي, لەزدە كوڭىلى كوتەرىلىپ, ومىردەن قۋانىش تاپقانداي بولاتىنى بار. سان ءتۇرلى قوزعالىستىڭ سىرى, ءتىلى بولاتىنىن, كورەرمەننىڭ ونىڭ «بىردەڭە» ايتقىسى كەلەتىنىن جۇرەگىمەن سەزىنىپ, ۇعىنىپ قالۋعا ءوزى-اق ۇمتىلاتىنى سودان. ايتەۋىر ەلىگەدى, شالقيدى, قۋانادى. وسىنداي قۇدىرەتكە يە ءبيدىڭ ۇلكەن قاسيەتى, ونسىز دا تاپجىلماي تاماشالايتىن كورەرمەنىن ءبىر تىنىسپەن ۇستايتىنىندا. دەمىن ىشىنە تارتىپ العان كورەرمەن دامىلسىز قوزعالىپ جۇرگەن دارىنداردىڭ شەبەرلىگىنەن بي فيلوسوفياسىن تۇسىندىرمەسە دە, ءوز تۇيسىگىمەن تانىپ الادى. ادامي جىلى سەزىمدەردى وياتىپ, تولقىن-تولقىن تەبىرەنىس قۇشاعىنان بوساتپايتىن «سالتاناتتى» وسى شەبەرلىگى ءۇشىن دە قۇرمەتتەۋگە بولار.
بي الەمىنىڭ تىلسىمىنا بويلاتىپ, الپىس جىلدان ارتىق ونەرسۇيەر قاۋىمدى ءتانتى ەتىپ كەلە جاتقان «سالتانات» مەملەكەتتىك بي ءانسامبلىنىڭ رەپەرتۋارىنا جاڭالىق ەنگەنىن, شىعارماشىلىق جاعىنان جەتىلە تۇسكەنىن اڭداماي قالۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىنگى «سالتاناتتىڭ» بيىندە باياعى ءجۇن ساباپ, كيىز باسىپ, ۇرشىق يىرگەن ەلەمەنتتەر اتىمەن جوق, سارتاپ بولعان سيۋجەتتەردىڭ ورنىن ۇلتتىق ءبيدىڭ زاماناۋي قيالمەن بايىتىلعان نازىك نۇسقالارى الماستىرعان. سوندىقتان بولار, «سالتاناتتىڭ» ءاربىر شىعارماشىلىق كەشى, جىل سوڭىندا ۇيىمداستىراتىن ەسەپ بەرۋ كونتسەرتتەرىنىڭ ءبارى دە «براۆومەن» باستالىپ, «بيسپەن» اياقتالاتىنىنا وزدەرى دە, الماتىلىقتار دا ابدەن ۇيرەنگەن. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكەن استانانىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «سالتاناتتىڭ» كەزەكتى كەشىنە 80-گە جۋىق ءبيشىسى تەگىس تارتىلدى. بويجەتكەنى مەن بوزبالاسى تۇگىلى ايلار بويى جورىقتا ءجۇرىپ, جاۋىن جەڭىپ اۋىلىنا ورالعان باتىرىنىڭ ءوزى جەڭىستى ولجالاپ, مەرەيىنىڭ تاسىپ كەلگەنىن اۋدەمجەردەن اتىنان ءتۇسىپ, بيلەي باسىپ كەلۋىمەن بىلدىرگەندە, ساۋىقشىل قازاقتىڭ بيدەن سىرت قالۋىنىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن «سالتانات» جىلدار بويى دالەلدەۋگە تىرىسىپ كەلە جاتىر. سول قالىپتاسقان قاساڭ ۇعىمعا «بي دۋمان», «الدار كوسە», «باقسى», «دومبىرا تۋرالى ءان», «ون التى قىز», «شاتتىق» بيلەرى قارسىلىق كورسەتكەندەي, ءان ايتقان قازاقتىڭ بيلەي دە الاتىنىن ۇلت بولمىسىنا ورايلاس قوزعالىستارمەن, ەرەكشە وي تۇيىنىمەن ءدال تاۋىپ بەينەلەيدى.
دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە بي ونەرىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن ۇيىمشىل ۇجىمنىڭ رەپەرتۋارىندا الەم حالىقتارىنىڭ 150-گە جۋىق ءبيى بار. سونىڭ ىشىندە مولداۆان ءبيى, ۋكرايننىڭ «گوپاك» ءبيى, وزبەكتىڭ «حورەزم» ءبيى, «تۇرىك» ءبيى, «گرەك» ءبيى, «تسىگان» ءبيى سول حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمىنان تۋعان, بولمىسىمەن, مىنەزىمەن ۇيلەسىم تاباتىن قيمىل ورنەكتەرى ارقىلى وسى ۇلتتاردىڭ تاعدىرىن تانىتىپ, تىرشىلىگىن كوز الدىمىزعا اكەلدى. ءار ۇلتتىڭ ەتنوگرافياسى ەڭ الدىمەن ونىڭ بيىنەن كورىنىس تاباتىنى وسىندايدا مويىندالادى. بۇل كەشتە كورەرمەن ساحنادان عاجاپ بيلەردى تاماشالاۋىمەن قاتار, ءار حالىقتىڭ قىزىلدى-جاسىلدى كەرەمەت كوستيۋمدەرىمەن تانىستى. ءانسامبلدىڭ بالەت ارتىستەرى ازامات اسقاروۆ, راۋشان قۇندىقوۆا, سۇڭقار بولات, دىنمۇحاممەد كاحاربەكوۆ, ماقپال ناناەۆا, ەسكەندىر تەرگەمىسوۆ, لاۋرا ۇركىنباەۆا, ەرجان سارمانوۆ, عازيز جانىبەكوۆ, ۆەنەرا فاحرەتدينوۆا, دەنيس ۆيتچەنكو جانە تاعى دا باسقالارى قازاقتىڭ بي ونەرىندە كاسىبي جەكە ارتىستەردىڭ دە ءوسىپ كەلە جاتقانىن بايقاتتى. گروزنىي قالاسىنداعى ايگىلى ءبيشى ماحمۇد ەسامباەۆ اتىنداعى حالىقارالىق بي كونكۋرسىنىڭ گران-پري جۇلدەگەرى ەرنۇر قارىقبولدىڭ ونەرى كورەرمەنگە ۇزاق قول سوقتىردى.
«سالتانات» مەملەكەتتىك بي ءانسامبلىنىڭ ەكى ساعاتقا جۋىق كورسەتكەن بيىك ونەرى «بي» دەپ اتالاتىن الەمدى ەركىن ارالاتىپ, ىشكى رۋحاني الەممەن ۇيلەسىم قۇرعىزىپ, ادامنىڭ ەستەتيكالىق مادەنيەتىن ارتتىراتىنىن, بويداعى بۇعىپ جاتقان يگى قاسيەتتەردى وياتا الار كۇشى بارىن كورسەتتى. بۇل جولدا ءانسامبلدىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, باس بالەتمەيستەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى گۇلساۋلە ورۋمباەۆانىڭ ۇلتتىڭ حورەوگرافيالىق مۇراسىن ۇقىپتىلىقپەن ساقتاپ, بىرەگەي وبرازدار تۋدىرا وتىرىپ, حالىق ءبيىن جەمىستى دامىتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتۋ ورىندى. كورەرمەن ءتىلسىز ونەرگە تىك تۇرىپ قول سوقتى, ال بۇل قولداۋ جاڭا شىعارمالاردى دۇنيەگە اكەلۋگە قاناتتاندىراتىن ەڭ ساۋلەلى ءسات.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى