مەن اقىن ءارى جازۋشى ەرعازى راحيموۆتىڭ اتىن العاش رەت 1964 جىلى جاز ايىندا اياگوز بازارىندا ەستىدىم. ول كەزدە اياگوز بازارى كۇن سايىن گۋىلدەيتىن دە جاتاتىن. تاپ ءبىر مەرەكەدەي. ويتكەنى بىرنەشە جەردە قىمىزحانا بار بولاتىن. سول قىمىزحانالارعا جان-جاقتان كەلگەن ادامدار, قالانىڭ كونەكوز اقساقالدارى كۇندە جينالاتىن. سارى قىمىزدى سىمىرە وتىرىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. ءسوزۋار شەشەندەر دە, اقىن-جىرشىلار دا, جاس تالاپكەر اقىندار دا وسىندا باس قوساتىن. ومارحان ءبورىباساروۆ دەگەن جاماعايىن, ءوزى اقىن ءبىر اعام بولۋشى ەدى. مارقۇم ەرتە قايتىس بولىپ كەتتى. اقىندىعى ءتاپ-ءتاۋىر ەدى. ولەڭ سوڭىندا ءجۇرىپ باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇردى. اششى سۋدىڭ سوڭىنا دا ءتۇسىپ باقتى. اقىرى ولەڭنەن دە ورىن تاپپاي, ومىردەن دە ورىن تاپپاي بۇل دۇنيەدەن ءىزسىز-توزسىز كوشتى, اتى ءوشتى.
قازىر ونى بىرەن-ساران كوز كورگەندەرى بولماسا ەشكىم دە ەسكە المايدى. زادى, تالانت كيەلى نارسە. ونى شامداندىرۋعا بولمايدى. شامداندىرساڭ قوڭسى قونبايدى. ەڭبەكسىز ونەر, ءوز جولىن تاپپاعان تالانت تالايسىز... سول ومارحان اياگوز وزەنى بويىنداعى شولپان سوۆحوزىنىڭ قىمىز اۋىلىنان اياگوز بازارىنا قىمىز تاسيتىن. ولەڭگە العاش بوي ۇرىپ جۇرگەن كەزىم. سوعان ەرىپ ءبىر كۇنى بازارعا مەن دە باردىم. قىمىزحاناعا كىرسەك, قىزارا ءبورتىپ العان جۇرت ۇزاق سونار اڭگىمەگە كوشكەن. ورتالارىندا شاپەتى عانا وتىزدار شاماسىنداعى قارا تورى جىگىت موينىن ءسال قيسايتا تەمەكىسىن قيسىق تىستەپ اڭگىمەنى سوعىپ وتىر. ومارحان «ەرعازى راحيموۆ دەگەن اقىن اعاڭ وسى. ءوزى سۇمدىق اقىن. قازاقتىڭ قارا ءتىلىنىڭ جۇيرىگى. وسى اياگوزدەگى «العا» اۋداندىق گازەتىندە ىستەيدى» دەدى. بوساعادا وتىرعان مەندەي بالاعا ول كەزدە كىم نازار اۋدارسىن. مەن اۋزىمدى اشىپ, ەرعازىعا قاراپ قالىپپىن. اڭگىمە اۋانى ءبىر كەزدە پوەزياعا اۋىستى. ەرعازى ومارحانعا موينىن بۇرىپ: ء«ا, ومارحان, كەلدىڭ بە؟ جوعارى شىق!» دەدى. ومارحان ءتور شەتىنەن ورىن الدى.
«ولەڭ وقى!» دەدى ەرعازى ومارحانعا موينىن بۇرىپ. ومارحان ءبىر-ەكى ولەڭىن وقىدى. ەرعازى ونى ىنتا قويىپ تىڭداپ وتىردى دا, ءبىر كەزدە ءوزى ولەڭدەتىپ قويا بەردى. قىمىزحانادا وتىرعان جۇرت تىم-تىرىس. سۇتتەي ۇيىپ قالىپتى. ەرعازى بارىپ-بارىپ توقتادى. جۇرت ءشولى قانباي تاڭدايىنىڭ سۋىن جۇتقانداي ء«ارى قاراي وقى ەرعازى, زەينەلدىڭ ارعى تاعدىرى نە بولدى؟» دەستى. سويتسەم, ەرعازى ءوزىنىڭ «زەينەل كۇيى» پوەماسىنان ءۇزىندى وقىپ وتىر ەكەن. كەيىن كىتاپ بولىپ شىققاندا قازاقتىڭ سوناۋ زاماندا وتكەن كۇيشى قىزىنىڭ تاعدىرىن جەتە تاني تۇسكەنىم ەسىمدە.
تۇسكە تامان قىمىزحانادان جۇرت تارقاي باستاعاندا ومارحان ەرعازىنى جەكەلەپ الىپ شىقتى. وڭاشا ءبىر كافەگە باردىق. ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەگە كەتتى. ءسوز اراسىندا ومارحان مەنى «مىنا بالا شۇبارتاۋدان كەلىپ ءجۇر. ماعان تۋىستاس. ءوزى ولەڭ جازادى» دەپ تانىستىردى. ەرعازى بىتىكتەۋ كوزىن سىعىرايتا ماعان نازار اۋدارىپ, «ولەڭ وقىشى!» دەدى. مەن تىرناقالدى ولەڭدەرىمنىڭ ءبىر-ەكەۋىن وقىدىم. ەرعازى باسىن يزەدى دە قويدى. ولەڭىم ونشا كوڭىلىنە قونا قويماعان بولۋى كەرەك. مىنە, مەنىڭ ەرعازى اعامەن تانىستىعىم وسىلاي باستالدى.
جالپى قاندايدا ءبىر تالانتتىڭ جولى اۋىر. ادەبيەت قامالى وڭايلىقپەن الدىرا قويمايدى. وعان ءومىرىڭدى ارناۋىڭ كەرەك. جولىڭداعى كەدەرگىلەردى تاس-تالقان ەتۋىڭ كەرەك. كەيدە تۇرمىس, تاعدىر ءوز ىرقىنا الىپ كەتىپ, دەگەنىڭە جەتكىزبەي جاتادى. تالاي تالانتتاردىڭ جانباي جاتىپ ءسونىپ كەتەتىنى سودان.
ەرعازى اعا بار ءومىرىن اياگوزدە اۋداندىق گازەتتە وتكىزدى. الماتىداعى قازانداي قايناپ جاتقان ادەبي ورتاعا كىرۋ ونىڭ ماڭدايىنا جازىلمادى. اياگوزدە جاتىپ-اق ەكى جانردا بىردەي بۇرقىراتا جازدى. الايدا گازەتتىڭ كۇندەلىكتى قىم-قۋىت جۇمىسى, تۇرمىس تاۋقىمەتى باۋىرىن ەركىن جازدىرمادى. دەنساۋلىعى دا دىمكاس بولاتىن. اقىرى الىپ تىندى. اقكوڭىل, ەشكىمدى جاتىرقامايتىن, قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان حابارى مول, كەشەگى دەگدار شالداردىڭ سارقىتىن ىشكەن ءتىلى قۇنارلى ەرعازى قالامىنان قانشاما دۇنيەلەر تۋدى. «زەينەل كۇيى», «نۇرلى شاق», «تەنتەك كەلىن», «بوزتوبە», «مۇرا», تاعى باسقا كىتاپتارى ارتىندا قالدى. ەرعازى شىعارمالارىنىڭ التىن وزەگى كوبىنەسە ەل-جۇرتىنىڭ تاعدىرى, اتامەكەنى تارباعاتاي تاۋىنىڭ تاريحى بولىپ كەلەدى. اسىرەسە ونىڭ پروزالىق شىعارمالارىن وقي وتىرىپ, اۋەزوۆتەر قانىپ ىشكەن قازاق ءتىلىنىڭ قاينارىنان سۋسىندايسىڭ. ەرعازىنىڭ ءتىلى قالام ۇستاپ جۇرگەندەردىڭ كوبىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرماعان قايماعى قالىڭ تۇسكەن مايەكتى ءتىل ەدى. وسى قۇنارلى ءتىل ونى ورالحان بوكەەۆ, كادىربەك سەگىزباەۆ سياقتى اتاقتى جازۋشىلارمەن اجىراماس دوس ەتتى. تۇمانباي مولداعاليەۆ اعاسىمەن سىيلاس ەتتى. ورالحان ەرعازىنى تۋعان اعاسىنداي كورەتىن. ءبىرىن-ءبىرى ساعىنىسىپ جۇرەتىن. ءبىر وكىنىشتىسى, ەرعازىنى سەمەي, اياگوز ءوڭىرى جاقسى بىلگەنمەن, جالپاق قازاق جۇرتى دەر كەزىندە تاني المادى. مۇمكىن تاعدىردىڭ جازۋى سولاي شىعار. ەرعازى سياقتى رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن تانىلا الماي قالعان قانشاما تالانتتار دۇنيەدەن ءوتتى. ولار قازاق دالاسىنىڭ ءار تۇپكىرىنەن تابىلادى. قايسى ءبىرىن ايتايىن؟!
ەرعازى اعا ومىردە ءوزىنىڭ مالتۇگەل باباسى سەكىلدى اڭقاۋ, قولىنا قالام ۇستاعاندا قابانباي اتاسى سياقتى قايسار ەدى. بۇلتالاقتاۋدى, جالپاقتاۋدى جاراتپايتىن. تۋرا سويلەپ, ءتۇزۋ جۇرەتىن. تۇرمىس قامىن كوپ كۇيتتەمەيتىن. بار مۇراتىن ءوزىنىڭ قالامىنان تۋعان تۋىندىلارىنان كۇتەتىن. كەدەيدىڭ جالعىز اتىنداي ءومىر بويى اۋىر جۇمىس استىندا جاۋىر تىرلىك كەشىپ ءوتتى. الدىڭعى اعالارىنا ىزەتتى ءىنى, كەيىنگى ىنىلەرىنە تىلەكشى بولدى. ءبىر قىزىعىن ايتايىن: ەرعازى كىتاپ شىعارۋ ماسەلەسىمەن الماتىعا ءجيى باراتىن. بىردە بالا كۇننەن دوسى, جازۋشى تۇردىبەك الشىنباەۆقا تەلەفون سوعادى. «مەن بالەنباي كۇنى الماتىعا بارامىن. كىتابىمدى جۋامىن. سول ءۇشىن سەن ۇيىڭە مەنىڭ اتىمنان مول داستارقان جاساتىپ, ورالحان, تۇمانباي, كادىربەك اعالارىمدى, نەسىپبەك, تۇرسىن ىنىلەرىمدى شاقىرىپ قوي» دەپ تاپسىرما بەرەدى. تۇردىبەك ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندايدى.
شاقىرىلعان ءبىر توپ قوناق تۇردىبەكتىڭ داستارقانىندا وتىرمىز. ەرعازىنىڭ ءوزى جوق. قاشانعى كۇتەمىز, تاماق جەۋگە كىرىستىك, ءبىراز جەرگە بارىپ بورتە باستاعانىمىزدا ەرعازى اعا كەلدى. جاقسى وتىرىس بولدى. اڭگىمە ايتىلدى. ولەڭ وقىلدى. تۇستە كەلگەن قوناقتار كەشكە تاراي باستادىق. ەرعازى دا بىزبەن بىرگە قالاعا كەتەتىن بولدى. ءبارىمىز كيىندىك. ەرعازى پلاششىن تابا الماي شىر-پىر بولدى دا قالدى. ءارى ىزدەدى, بەرى ىزدەدى, پلاشش جوق. تۇردىبەك اعامىزدىڭ ۇيىندەگى كابيرا جەڭگەمىز اڭ-تاڭ. ءبىر كەزدە كابيرا جەڭگەي: «مىناۋ تۇرعان نەيلون پلاشش كىمدىكى», دەدى. كيىم ىلگىشتە ايەل ادامنىڭ جۇقا پلاششى ءىلۋلى تۇر. ەرعازى پلاششقا نازار اۋدارىپ, «ويبۋ» دەپ سانىن ءبىر-اق سوقتى. سويتسە اعامىز جەڭگەيدىڭ پلاششىن كيىپ كەلگەنىن ەندى ءبىلىپ تۇر... ەرعازىنىڭ مۇنداي اڭقاۋ قىلىقتارى ءبىر بۇل ەمەس. بىردە تاعى الماتىعا جۇرگەلى وتىرعانىندا ۇيىنە ءبىر قويشى اعايىنى كەلەدى. ەرەكەڭ بايبىشەسىنە قوناققا شاي بەرۋدى تاپسىرىپ, ءوزى اسىعىس جولعا شىعىپ كەتەدى. تاعى دا سول تۇردىبەكتىڭ ءۇيى, ەرعازىنىڭ كەزەكتى قوناقتارى. تاعى دا قوناقتان تارقاردا ءتۋفليىن تاپپاي قالادى. تاعى دا كابيرا جەڭگەمىز ەلدىڭ ءبارى كيىنىپ شىققاننان كەيىن جالعىز قالعان قويدىڭ قيى جۇققان ءتۋفليدى كورسەتەدى. اسىعىستا قويشىنىڭ اياق كيىمىن ىلە كەتكەنىن سوندا بارىپ بىلەدى ەرەكەڭ. مىنە, ەرعازى اعام وسىنداي اڭقاۋ كىسى ەدى.
ەرعازىنىڭ تالانتتى بولاتىن ءجونى دە بار. راحيموۆتار اۋلەتى شەتىنەن ونەرلى ەدى. بابالارىنان جالعاسقان قاسيەتتى بۇگىنگە توكپەي-شاشپاي جەتكىزگەن دە سولار. ال ەرعازىنىڭ تۋعان ءىنىسى تۇرسىنعازى راحيموۆتىڭ ءوزى قازاقتىڭ ءان ونەرىنە قانشاما ولجا سالدى. ءبىر مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەرىنىڭ ءوزى قانشاما. سول تۇرسىنعازى ەكىنىڭ ءبىرى الىپ جاتقان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىنا قول جەتكىزە الماي كەتتى. ەرعازى دا وسىنداي. الايدا ادامنىڭ بەرگەن اتاعىنان گورى اللانىڭ بەرگەن تالانتى ولاردىڭ ەسىمىن ەل جۇرەگىندە قالدىردى. بيىل تۋعانىنا 80 جىل تولىپ وتىرعان ەرعازى راحيموۆتى اياگوز ءوڭىرى اتاپ وتۋگە ءتيىس. ويتكەنى ەرعازى قالامىنان تۋعان شىعارمالار ءتۇپ-تۇگەل اياگوزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىنەن سىر شەرتەدى. تارباعاتايدىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن, ساي-سالاسىن, اڭ-قۇسىن, قاراعان-بۇرگەنىنە دەيىن جان-تانىمەن جىرلاعان, قارا سوزبەن سىرلاعان ەرعازى راحيموۆ تاسجارعان تالانت ەدى. امال نە, ەندى ارتىندا قالعان مۇرالارىنا تاۋبە ەتەمىز...
نەسىپبەك ايت ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى