ۇلى دالا وركەنيەتى كوشپەندىلەردىڭ مەملەكەتتىك داستۇرىنەن تىكەلەي باستاۋ الادى. الەمدىك تاريحتى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن كوشپەلى ۇلىستار مەن ەلدەر ورناتقان الىپ يمپەريالار سوڭىنا وراسان زور مۇرا قالدىردى. وسىناۋ دالا مەملەكەتتەرى قۇرامىندا ەتنيكالىق تۇرعىدان تۇرىكتەر, موڭعولدار, تۇڭعىس-مانجۇر تەكتى رۋ-تايپالار وداعى بولعان جانە ولار ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ۇزاق ۋاقىت بويى الما-كەزەك بيلىك جۇرگىزىپ كەلگەن. قىسقاشا ايتقاندا, ۇلى دالادا عاسىرلار بەدەرىندەگى ءداستۇر ساباقتاستىعىن نەگىز ەتكەن ورەلى وركەنيەت, باياندى ءومىر-تىرشىلىك قايناپ جاتتى. قازىرگى ارحەولوگيالىق-ەتنولوگيالىق زەرتتەۋلەر سونىڭ زاتتاي جانە رۋحاني ايعاعىن جاريالاپ كەلەدى. الايدا وسىناۋ ۇلى دالا مادەنيەتىن ءبولىپ-جارىپ, تەك ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرىن باستى بەلگى ەتىپ زەرتتەيتىن بولساق, وندا زەرتتەۋدىڭ ءمانى شاشىراڭقى سيپات الىپ, كىلتى وڭايلىقپەن تابىلمايتىنى تاعى دا بار.
بۇل ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەگەن ماقالاسى عىلىمي قاۋىمعا, اسىرەسە تاريحشىلارعا تەرەڭ وي سالادى. پرەزيدەنت ماقالاسىنىڭ باسىندا التاي وركەنيەتى تۋرالى ايتۋى تەگىن ەمەس. التاي كوشپەلى حالىقتاردىڭ تاريحي التىن بەسىگى عانا ەمەس, سول ەلدەردىڭ وكىلدەرى بۇگىن دە اينالا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قاسيەتتى مەكەنى. بۇگىندەرى ءۇش مەملەكەتتىڭ شەكاراسى تۇيىسكەن الىپ التاي ادامزات وركەنيەتىنىڭ جاۋھار وشاقتارىنىڭ بىرەگەيى, گەوساياسي ماڭىزدى الاڭ. ۇزەڭگى مەن ەر-تۇرمان, شالبار مەن ساۋىت-سايمان, قىلىش پەن سارجا ۇلگىلەرى راسىمەن كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ ادامزاتقا سىيلاعان باعا جەتپەس بايلىعى. وسى ورايدا تۇركى, موڭعول ەلدەرىنىڭ مۋزەيلەرىندەگى ۇزەڭگىلەردىڭ كوللەكتسياسىنان تاقىرىپتىق ارنايى كورمە وتكىزىپ, عىلىمي كاتولوگ شىعارساق, مادەنيەتىمىزدىڭ قانشالىقتى بىرەگەيلىگى مەن سان الۋان قىرى وزىنەن ءوزى جارقىراپ كورىنەر ەدى دەگەن دە وي كەلەدى. جارتاستاردا سىزىلعان ۇزەڭگى تۇرلەرى دە قىزىقتى. جىپتەن, قايىستان, اعاشتان, تەمىردەن جاسالعان ۇزەڭگى ۇلگىلەرى دە كەرەمەت ەمەس پە؟!
ماقالادا ماتەريالدىق مادەنيەتكە دەن قويىلىپ, اسىرەسە ارحەولوگيالىق مۇرالارعا تەرەڭ ءمان بەرىلۋى ماڭىزدى مانگە يە. سەبەبى كوشپەلى مەملەكەتتەردىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر, اسىرەسە شەتەلدىك جيھانكەزدەردىڭ قالدىرعان دەرەكتەرىنە باس شۇلعىپ قابىلداپ, سول ارقىلى تاريحىمىزدى داۋىرلەپ, دايەكتەپ كەلدىك. ءتىپتى تاريحي زەرتتەۋلەرىمىزدە شىعىس دەرەكتەرى ارقىلى بار دەپ ماقۇلدانىپ, تالدانىپ كەلگەن كەيبىر ەتنوستاردىڭ ەشقانداي ماتەريالدىق ايعاقتارى, قورىمدارى مەن مولالارى جەرىمىزدەن تابىلماي وتىر. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: شىن مانىندە ولكەلەرىمىزدە تابىلعان ارحەولوگيالىق مۇرالاردى جۇيەلەپ, سول ايعاقتاردى نەگىز ەتسەك, وندا بۇگىنگى قالىپتاسقان تاريحي جۇيە مەن حرونولوگيا ەداۋىر وزگەرىسكە ۇشىرايتىنى انىق. سەبەبى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر جەرىمىزدە ناقتىلى قانداي جۇرتتار مەن ۇلىستار ءومىر سۇرگەنىنەن, ولار نەمەن اينالىسقانىنان, قانشا عاسىر جاساعانىنان بۇلتارتپاس حابار بەرەدى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مۋزەي ىسىنە دە تەرەڭ ءمان بەرىپ, ورتاق كورمەلەر مەن زەرتتەۋلەردى زاماناۋي تۇعىرعا كوتەرۋ كەرەك ەكەنىن ايتۋى قۋانتادى. موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيى مەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ بىرلەسكەن «كەرۋلەن» ەكسپەديتسياسى موڭعوليانىڭ كەنتاي ايماعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. بيىل جازعى ماۋسىمدا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا قياقۇدىق, گۇنبۇرد كەشەندەرىنەن تاپقان تۇركى مۇرالارى كوشپەندىلەر تاريحىنىڭ باستاۋلارىنا ساۋلە تۇسىرەتىن ايشىقتى ولجالار بولدى دەۋگە نەگىز بار. تۇركى عۇرىپتىق كەشەنىنىڭ قورعان ورىنىنىڭ تۇبىنەن ەكى مەتر تەرەڭدىكتەن تابىلعان ەر ادام مەن ايەلدىڭ تاس مۇسىندەرى بيلىك يەسى اقسۇيەكتىڭ وسى وڭىردە ۇزاق ۋاقىت سالتانات قۇرعانىن ايعاقتايدى. البەتتە, ورتاق قازبا جۇمىستان تابىلعان تۇركى مۇرالارىنىڭ عىلىمي كوشىرمەلەرى جاقىن ۋاقىتتاردا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنداعى تۇركى مۋزەيى ەكسپوزيتسياسىنا تابىس ەتىلەتىن بولادى.
پرەزيدەنتتىڭ تۇركولوگيا كونگرەسىن وتكىزۋ ۇسىنىسىن دا عالىمدار قىزۋ قولدايدى. راسىمەن قازىرگى تۇركولوگيا پانارالىق, ەلارالىق كەشەندى عىلىمعا اينالۋى ءتيىس, ال استانانىڭ حالىقارالىق تۇركولوگيا ورتالىعىنا اينالۋىنا تولىق نەگىز قالاندى دەپ ايتا الامىز.
داگۆاادورجين ءسۇحبااتار,
موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى