داستۇرگە اينالعان اسەم ءسامميتى بيىل 12-ءشى رەت ءوتىپ, ول ءوزىنىڭ ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى ءتيىمدى پىكىر الماسۋ الاڭى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. بۇل ۇيىمنىڭ سامميتىنە قازاقستان تاراپى وسىمەن ءۇشىنشى رەت قاتىستى.
الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە شيەلەنىستەر جيىلەپ, سانكتسيالار مەن ساۋدا سوعىسى حالىقارالىق ساياسات پەن قاتىناستاردى قيىنداتا تۇسكەن قارساڭدا وتكەن بيىلعى ءسامميتتىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى.
الەمدىك دەرجاۆالار – اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىنىڭ تۋىنداۋى الەمدىك ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزۋ ىقتيمالدىعى بار. اقش پەن ەۋرووداق اراسىنداعى ءداستۇرلى جانە وزىندىك تاريحى قالىپتاسقان قارىم-قاتىناس كريزيستىك جاعدايدى باستان وتكەرۋدە. ديپلوماتيادا «ەرەكشە قارىم-قاتىناسقا» يە تاريحي اليانس جانە تالايعا ۇلگى بولىپ كەلگەن اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ اراسىندا دا كەلىسپەۋشىلىكتەر پايدا بولۋدا. باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – اقش ەليتاسىنىڭ پروتەكتسيونيستىك ساياساتتى جەلەۋ ەتىپ, تەرەڭ كووپەراتسياعا قاۋقارسىزدىق تانىتۋى.
وسى جاعدايلاردى ەسكەرەتىن بولساق, ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەدى. ەرەكشە ايتاتىن جايت – بيىلعى اسەم سامميتىندە ازيا مەن ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا بايلانىسى باستى تاقىرىپ بولدى. بۇل ءوز كەزەگىندە رەسمي استانا ءۇشىن بىرقاتار مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى.
قازاقستاننىڭ قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن گەوساياسي ماڭىزدىلىعى الەمدىك قوعامداستىققا ءمالىم. بۇل قازاقستان تەرريتورياسى ارقىلى وتەتىن كولىك-لوگيستيكالىق دالىزدەرگە عانا قاتىستى ەمەس. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى ورنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ دەڭگەيىندە دە مويىندالعان.
سيرياداعى قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە قاتىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ءوز الاڭىن ۇسىنعان ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن بىتىمگەرلىك باستامالارىنا جاھان جۇرتشىلىعى كۋا. ماسەلەن, رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس سالقىنداعان شاقتا قازاقستان ءوزىنىڭ ارااعايىندىق جاساپ, تەكە-تىرەستەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنا الاتىندىعىن دالەلدەدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىندا ءتۇرلى حالىقارالىق قاتىناستارعا قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەرۋگە تولىقتاي قۇقىعى بار ەل ەكەنىن كورسەتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ اقش, رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق سياقتى الپاۋىتتارعا ادامزات الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ قاجەتتىگىن, ولاردىڭ حالىقارالىق شيەلەنىستەردى شەشۋدەگى ءرولىنىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتتى. وسى ورايدا, ءوزارا ديالوگ پەن تۇسىنىستىكتىڭ بولماۋى – ۇلكەن بارەرلەردىڭ قاينار كوزى.
ازيا جانە ەۋروپادان جالپى العاندا 51 مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىن جيناعان سامميتتە سيريا, ۋكراينا, حالىقارالىق تەرروريزم, قاۋىپسىزدىك, كليمات وزگەرىسى, قارۋسىزداندىرۋ, پروتەتسيونيزم مەن الەمدىك الپاۋىتتار اراسىنداعى شيەلەنىستەردى شەشۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. مەملەكەت باسشىسى وسى ورايدا رەسمي استانانىڭ ءاردايىم ءوزىنىڭ سەنىمدى الاڭىن ۇسىنا الاتىندىعىن تاعى دا جەتكىزدى.
قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىندا كوپىرگە اينالاتىن پوتەنتسيالىنىڭ مول بولۋىن قىتايدىڭ «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. بۇل – ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز ارقىلى قىتايدان ەۋروپاعا تاۋار جەتكىزۋ قۇنىن ەداۋىر جەدەلدەتۋگە بولاتىن ينفراقۇرىلىمدىق اۋقىمدى جوبا. جوبا ءۇشىن رەسمي بەيجىڭ 55 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن ارنايى قور قۇردى, سونداي-اق 100 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن ازيا ينفراقۇرىلىمدى ينۆەستيتسيالاۋ بانكىن (AIIB) قۇردى.
قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي كۇش ەكەنىن ەسكەرەتىن بولساق, ەلىمىزدى سايكەسىنشە «جاڭا جىبەك جولى» جوباسىنىڭ نەگىزگى ويىنشىسى دەپ ايتا الامىز. بۇل قىتاي باسشىلىعىنىڭ ۇستانىمى. «جاڭا جىبەك جولى» جوباسى قازاقستاننىڭ ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى كوپىرىنە اينالۋىندا وراسان زور رولگە يە.
قازاقستاننىڭ «جاڭا جىبەك جولىنداعى» باستى ءرولى – قىتايدىڭ تاۋارلارىن ورتالىق ازيا ارقىلى ەۋروپانىڭ ورتالىقتارىنا تاسىمالداۋ ءۇشىن جاڭا زاماناۋي تەمىر جول جۇيەسىن سالۋىندا. جوبا اياسىندا قازاقستان 2020 جىلعا دەيىن ءوزىنىڭ ترانسپورتتىق سالاسىنا 20 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتى.
«جاڭا جىبەك جولى» ءوڭىردى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالاۋدا, وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە وزىندىك ماڭىزعا يە. ول ەۋروپا مەن شىعىس ازيا اراسىنداعى ترانزيتتىك ايماق رەتىندە قاراستىرىلادى. جوبانىڭ ءتيىمدى تۇردە جۇزەگە اسۋى ءۇشىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ بار الەۋەتىن جۇمىلدىرادى: ەنەرگەتيكا, كولىك, ساۋدا, بايلانىس جانە ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالاردى پايدالانۋ كوزدەلۋدە.
قازىرگى تاڭدا, وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا الەمدەگى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ از ينتەگراتسيالانعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. تيىسىنشە, بۇل ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ مەن ادامي كاپيتالدىڭ دامۋى ءۇشىن ءالى كوپ مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى.
بيىلعى اسەم ءسامميتى بارىسىندا دا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ەۋروپالىق بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلىمىزدە قولايلى ينۆەستيتسيالىق كليمات ورناعاندىعىن, ەكىجاقتى ارىپتەستىك ءتيىمدى شارتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىندىعىن جوعارى دارەجەدە تاعى ءبىر ناقتىلاۋ بولاتىن.
ينۆەستيتسيامەن قاتار ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ – شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ جانە حالىقتىڭ اعىنىن جەدەلدەتۋ ارقىلى ونى جەتىلدىرۋگە دە ءوز سەپتىگىن تيگىزبەك. بۇل ماسەلە اسەم سامميتىندە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ نەگىزگى فوكۋسىنا اينالدى.
قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, اسەم پلاتفورماسىنىڭ ءرولى جىلدان-جىلعا ارتىپ, مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى كونسترۋكتيۆتى ديالوگ ورناتۋدا ۇلكەن الاڭعا اينالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
يساتاي مينۋاروۆ,
تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى