بىردە...
ءبارىن بۇلدىرگەن رۋلون
جەتپىسىنشى جىلداردىن اياعىندا بەلگىلى اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ قازاق تەلەديدارىنا ءبىرشاما ۋاقىت رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقارعانى بار. سول كەزدەردە ادەبي حابارلاردىڭ نەگىزگىسi ستۋديادا جازىلىپ, مونتاجداۋدان وتكەن سوڭ, ارنايى پلەنكاعا كوشىرىلەتىن. ول تەلەديداردىڭ تەحنيكالىق تىلىمەن «رۋلون» دەپ اتالادى.
سەكەڭنىڭ قىزمەتكە جاڭادان كەلگەن كەزى بولسا كەرەك. ءبىر كۇنى جۇگىرىپ ءجۇرىپ, ەفيردەن وتۋگە ءتيىستى دايىن حاباردىڭ رۋلوندىق سانىن جازۋدى ۇمىتىپ كەتەدى.
حاباردىڭ رەجيسسەرى دە سارى تۇمسىق, ءىسى شالالاۋ بالا بولسا كەرەك, بىتكەن جۇمىستىڭ ەڭ سوڭعى نۇكتەسىنە ول دا ءمان بەرە بەرمەيدى.
ادەبي حابار جەكسەنبى كۇنى وتۋگە ءتيىستى ەكەن. سول كۇنگى ەفيرگە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر سەرىك پەن جاس رەجيسسەردى تاڭ اتپاي جاتىپ, ال كەپ ىزدەسىن. جاي كۇندەردىڭ وزىندە تاپتىرا بەرمەيتىن سابازداردى دەمالىس كۇندەرى تابۋ, ارينە, وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق جۇمىستىڭ اتى – جۇمىس. بەلگىلى قالامگەرلەر قاتىساتىن حاباردى بەرمەسە بولمايدى. ءيا, بۇل اناۋ-مىناۋ حابار ەمەس, كەزەكتى پارتيا سەزى قارساڭىنداعى حابار. سول كەزدەگى رەسپۋبليكالىق تەلەديدار جانە راديو حابارلارى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ بۇكىل باسشىلارى اياقتارىنان تىك تۇرادى.
ولار شاپقىلاعاننان شاپقىلاپ, سەرىك تۇرعىنبەكوۆتى ءبىر ۇيلەنۋ تويىندا جاس جۇبايلارعا كوسىلتىپ ءوزىنىڭ ولەڭىن وقىپ تۇرعان جەرىنەن تاۋىپ الادى دا, اي-شاي جوق دىردەكتەتىپ جەتەكتەگەن كۇيى قارا «ۆولگاعا» بىراق مىنگىزەدى... ەت قايناتىم ۋاقىتتان سوڭ, سەرىك تويعا كوڭىلسىز ورالادى.
– نە بولىپ قالدى؟ جاڭاعىلارىڭ كىم؟ جاۋ شاپقانداي عوي وزدەرى, – دەدى جولداستارى شۋىلداپ.
– الاڭدايتىن ەشتەڭەسى جوق, – دەيدى سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, – باس سىنسا – بورىك ىشىندە, قول سىنسا – جەڭ ىشىندە. ءبارىن ءبۇلدىرىپ جۇرگەن الگى رۋلون عوي. ءبارى ورنىنا كەلدى.
اقىننىڭ اتى – اقىن. ءبىر كۇنى قيالدانىپ ءجۇرىپ, دايىن حابار جازىلعان رۋلوندى دۇرىستاپ تاپسىرۋدى تاعى دا ۇمىتىپ كەتەدى. بۇل جولى ىزدەپ كەلگەن ادامدار سەرىكتى ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن تۇرعىزىپ, دىردەكتەتىپ الىپ كەتەدى. شاقىرماعان قوناقتاردى كىم جاقتىرا قويسىن؟! سەكەڭنىڭ ايەلى مەن بالالارى كادىمگىدەي قورقىپ, ءۇرپيسىپ قالادى.
ابىروي بولعاندا, سەرىك ۇيىنە تەز ورالادى.
– امان-ەسەن كەلدىڭ بە؟ سوڭعى كەزدە شاپقىلاۋىڭ تىم كوبەيىپ كەتتى. ابايلا, بىردەڭەگە ۇرىنىپ قالىپ جۇرمە, – دەيدى ايەلى جىلامسىراپ.
– قورقاتىن ەشتەڭە جوق. الگى بىزدەگى رۋلوننىڭ كەسىرى عوي, – دەيدى سەرىك جايباراقات.
– سول رۋلون دەگەنىڭ وڭباعان بىرەۋ ەكەن. وتكەندەگىسى اناۋ: بۇكىل تويدى شۋىلداتتى, بۇگىنگىسى مىناۋ: ۇيىقتاپ جاتقان جەرىڭنەن دىردەكتەتىپ الا جونەلدى. سەن قورقاتىن ەشتەڭە جوق دەيسىڭ, ال مەن سول رۋلونىڭنان قورقامىن, قۇداي ءۇشىن وتىنەمىن, بۇدان بىلاي ول وڭباعاننان اۋلاق ءجۇرشى, – دەيدى ايەلى جالىنعانداي بولىپ.
– ماقۇل, – دەپتى سەرىك كەلىسىم بەرىپ, – بۇدان بىلاي رۋلوننىڭ توبەسىن كورسەم, انانداي جەردەن اينالىپ وتەيىن. سەرىك تۇرعىنبەكوۆ سوزىندە تۇرىپ, كوپ ۇزاماي-اق باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتىپتى.
دوقتىرحان تۇرلىبەك,
الماتى
و نەسى ەكەن؟!
الاپات اپات بولدى!
تاڭعى ساعات التىدا
ارعىماعىن وڭدى-سولدى
بۇراڭداتىپ,
قۇيعىتىپ كەلە جاتقان اقيكوز
التى ادامدى جاپىرىپ
قاعىپ كەتتى.
قاعىپ كەتتى دە
جۋساپ تۇسكەندەردى
شاشىپ تاستاعان كۇيى اعىپ ءوتتى.
ولاردىڭ
نە كۇيدە قالعانىنا قارامادى.
ويتكەنى, ونىڭ
الا قۇيىن جىلدامدىققا
قۇشتارلىعى تارامادى...
ارينە, بۇل وقيعا
نازاردان تىس قالمادى.
وسىعان بايلانىستى زاڭگەرلەر
قىزمەتىن جالعادى.
تانىسىپ شىققان سوڭ,
وقيعا سەبەپكەرلەرىمەن جەكەلەپ,
تىزگىن ۇستاعان اقيكوزدىڭ كوڭىلىنە
قاياۋ تۇسىرمەي, «كوكەلەپ»,
سوت ۇكىمى شىعارىلدى توتەلەپ.
ولاردىڭ انىقتاۋى بويىنشا,
ايالداماداعىلاردىڭ وزدەرى
بولىپ شىقتى قاعىندى!
تاڭ اتپاستان سول تۇستا
تۇرعاندارى ءۇشىن
ايىپتى دەپ تابىلدى.
ءتىرى قالعاندارى تۇگەلىمەن
تۇرمەگە جابىلدى.
وپات بوپ كەتكەن ەكەۋدىڭ
اتا-انا, تۋعان-تۋىستارى
كەشىرىم سۇراپ شوكەلەپ,
باسىنداعى باسپاناسىن ساتىپ,
قيراعان قىمبات ماشينانىڭ
قۇنىن وتەمەك.
«ولار مەزگىلسىز ۋاقىتتا
تۇرمايتىن جەردە تۇرعان.
اناۋ
اۆتوموبيل يەسى اقيكوز
سولاردىڭ كەسىرىنەن
كولىگىن قيراتىپ,
شەكەسىن جىرعان.
ەش جازىقسىز جاپا شەككەن!»
ويتكەنى, ول
سونو-و-وۋ جاقتاعى
قۇرمەتتى كىسىنىڭ بالاسى ەكەن,
كوزىنىڭ اعى مەن قاراسى ەكەن!
سونى بىلمەي,
كوكسوققانداردىڭ
ايالدامادا تۇرىپ العاندارى
و نەسى ەكەن؟!
كەمەلبەك شاماتاي,
الماتى
مۇنداي دا بولادى...
ءانشى قىزداردىڭ نەعۇرلىم داۋىسى ناشار بولعان سايىن, سوعۇرلىم ۇستىنە كيگەن كيىمى دە از بولادى ەكەن-اۋ...
***
بۇگىندە نە جاعدايدا دا اجىراسپايتىن جۇپتار پايدا بولعان, ولاردىڭ جوق دەگەندە 20 جىل بىرگە تۇراتىنىنا كۇمان جوق. ويتكەنى ولار – جاس وتباسى رەتىندە 20 جىلعا يپوتەكاعا پاتەر العان جۇپتار...
***
پاتەر اۋىستىرىپ كوشىپ كەلگەنمىن. قالاي قار جاۋدى ءبىتتى, كورشىم قينالا اۋزىنان اق يت كىرگىزىپ, كوك ءيتتى شىعاراتىنىنا قاراپ, ونىڭ اياق بۋىندارى سىرقىرايدى-اۋ دەپ ويلايتىنمىن... سويتسەم, ول كىسى اۋلا سىپىرۋشى ەكەن.
***
ۇيىمىزدە ءولى تىنىشتىق. ايەل جاق اشپاعالى ءبىراز بولعان. مەنىڭ «نە بولىپ قالدى؟!» دەپ باسىم قاتتى. ايتىڭىزدارشى, تۋرا وسى قالىپتى ءبىر جەتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى؟!
***
ديۆاندا قيسايىپ جاتىپ ومىرىمە وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك دەپ ويعا بەرىلىپ – جاتقان وڭ جامباسىمنان سول جامباسىما اۋىسىپ جاتتىم...
قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ الدىم
بايقاپ وتىرسام, كەزىندە ايتەۋىر ءبىر ىسكە جارار نارسەنى جەكەشەلەندىرىپ العان تانىستارىمنىڭ ءبارى دە اجەپتاۋىر بايىپ الىپتى. سونى ويلاعاندا ءىشىم ۋداي اشيدى. سودان نە كەرەك, كەشتەۋ بولسا دا «وسى مەن دە بىردەڭەنى جەكەشەلەندىرىپ الايىنشى» دەپ قيالداي باستادىم. بىراق نەنى؟
وسى ءسات «قيالي» دەگەن ايەلىمنىڭ داۋىسى ەستىلدى. نەگە ەكەنىن قايدام, سوڭعى كەزدەرى مەنى وسىلاي اتايتىن بولىپ ءجۇر. ەرەگەسكەندە وسى قاتىنىمدى نەگە جەكەشەلەندىرىپ المايمىن دەگەن وي ساپ ەتە قالدى... ەرتەڭىنە سالىپ ۇرىپ جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىنە كەلدىم. باستىعى بولماعان سوڭ, ورىنباسارىنا كىردىم.
– امان-ساۋسىز با؟ قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ الايىن دەپ ەدىم, – دەدىم بىردەن.
– چەگو؟! – دەپ ونىڭ باسى كەكشەڭ ەتە قالدى.
– قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ العىم كەلەدى دەپ تۇرعان جوقپىن با؟
قارا قاتىن بەتىمە بەدىرەيە قاراپ ءۇن-ءتۇنسىز قاتتى دا قالدى. مىنا ماڭكۇس قازاقشانى قاقپاي تۇر ما دەپ:
– اۋ, حوچۋ پريۆاتيزيروۆات جەنۋ, – دەپ ايعاي سالدىم.
– كوتەك, مىنانداي دا قويانشىق بولادى ەكەن عوي, – دەپ قارا قاتىن ۇيقىسىنان شوشىپ ويانعانداي سايراي جونەلدى. – استاپىراللا! قاتىنىن جەكەشەلەندىرگەن دەگەن نە سۇمدىق! اپىر-اي, قويانشىقتىڭ مۇنداي دا ءتۇرى بولادى ەكەن-اۋ!
– سلۋشاي! – دەدىم مەن وعان, – جەكەشەلەندىرۋدى مەن ويلاپ تاپقانىم جوق. قازىر زاماننىڭ ءوزى جەكەشەلەندىرۋ زامانى ەمەس پە؟!
– قويىڭىز, – دەدى قارا قاتىن, – ءبىزدىڭ ەل بولۋىمىز ءسىزدىڭ قاتىنىڭىزدىڭ جەكەشەلەندىرىلۋىنە قاراپ قالىپ پا؟ قاتىندى جەكەشەلەندىرۋگە بولمايدى.
– نەگە بولمايدى؟
– اۋ, كوكەسى, قاتىنىڭىزدى جەكەشەلەندىرمەسەڭىز دە وزىڭىزدىكى ەمەس پە؟ جوق الدە ونىڭ تالاسىپ جۇرگەن باسقا دا بايى بار ما ەدى؟
– ماسەلە تالاسقاندا ەمەس قوي. ماسەلە جەكەشەلەندىرۋدە بولىپ تۇرعان جوق پا؟ سىزدەر عوي, كەڭەس زامانىندا سالىنعان «دۇنيە-م ۇلىكتەردىڭ» ءبارىن دە «كوزىن باقىرايتىپ قويىپ» جانتالاسا جەكەشەلەندىرىپ جاتىرسىزدار. نەمەنە, مەنىڭ قاتىنىم «ولاردان» كەم بە؟! مەن دە قاتىنىمدى كەڭەس زامانىندا العام. قاتىنىم مەملەكەت قىزمەتىن اتقاراتىن بولعاندىقتان, مەملەكەتتىك «م ۇلىك» بولىپ تابىلادى. ال مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرمەۋگە سىزدەردىڭ قاقىلارىڭىز جوق.
– اپىر-اي, مىنا قويانشىق وزەۋرەپ قوياتىن ەمەس قوي, – دەپ قارا قاتىن تۋراسىنان كەتتى. – ءوزىڭىزدىڭ اقىل-ەسىڭىز دۇرىس پا؟
– ە, نەگە دۇرىس ەمەس؟
– قاتىنىڭىزدىكى شە؟
– ونداعى شارۋاڭىز قانشا؟
– جوق-اۋ, ەندى اقىل-ەسى دۇرىس قاتىن جەكەشەلەندىرەمىن دەگەنگە كونە مە؟ ول ءسىزدىڭ مىنا «حيكاياىڭىزدى» بىلە مە؟ جەكەشەلەندىرۋگە كەلىسىپ پە ەدى؟
– كەلىسكەندە قانداي! – دەپ وتىرىكتى سوعىپ جىبەردىم, – ءتىپتى قۋانىپ قالدى.
– الدا بايعۇس-اي, ول دا سولاي ەكەن عوي.
– نەنى ايتىپ تۇرسىز؟
– ءجاي عوي. جارايدى, – دەدى قارا قاتىن مەنەن تەزىرەك قۇتىلعىسى كەلگەندەي, – قاتىنىڭىزدى جەكەشەلەندىرمەك تۇرماق ورتەپ جىبەرسەڭىز دە ءوزىڭىز بىلەسىز. بىراق بۇل ماسەلەنى ەرتەڭ باستىقپەن شەشىڭىز. ونسىز مەن شەشە المايمىن. ەرتەڭىنە سالىپ ۇرىپ باستىعىنا كىردىم.
– قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ الايىن دەپ ەدىم, – دەدىم ءاي-ءشاي جوق.
– ءا, ءسىز بە ەدىڭىز؟ – دەپ باستىق جىمىڭ ەتە قالدى.
– ءيا, سولمىن عوي, تاپ سول قويانشىقتىڭ ءوزىمىن, – دەدىم ونىڭ نە ءۇشىن جىميعانىن سەزىپ.
– جوق - ءا, نەگە ولاي دەيسىز؟ مىناۋىڭىز تاماشا يدەيا ەكەن. ءوزى جەكەشەلەندىرەتىن دە نارسە قالماي بارا جاتىر ەدى.
– ە, باسە, – دەپ قۋانىپ قالدىم. – كەشە انا قارا قاتىنىڭىز, تو ەست ورىنباسارىڭىز جەكەشەلەندىرۋگە بولمايدى دەپ بەت باقتىرماپ ەدى.
– مەن تەك يدەياڭىزدىڭ تاماشا ەكەندىگىن ايتىپ تۇرمىن, – دەدى باستىق. – بىراق قاتىندى جەكەشەلەندىرسىن دەگەن زاڭ جوق قوي.
– اپىر-اي, زاڭدا ەندى اناسىن-مىناسىن, قاتىنىن جەكەشەلەندىرسىن دەپ جەكە-جەكە «كوزىن شۇقىپ» كورسەتپەگەن شىعار. مەملەكەتتىك م ۇلىك قاتارىنا جاتقىزامىز دا, «ىسقىرتىپ» جىبەرەمىز.
– جالپى, يدەياڭىز تاماشا! – دەدى تاعى دا باستىق. – بىراق ودان, ياعني قاتىندى جەكەشەلەندىرۋدەن نە ۇتامىز؟ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قانداي دا ءبىر پايداسى بولا ما؟
– ە, نەگە بولماسىن؟! بارىنەن دە ۇتامىز. ەڭ باستىسى, ەلىمىزدە رازۆود, ياعني قيت ەتسە اجىراسام دەگەن بولمايدى. جەكە مەنشىگى بولعان سوڭ, بايى قاتىنىنىڭ جايىن كۇنى-ءتۇنى ويلايدى, ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى قاس-قاعىم ءسات كورمەسە عاشىقتىق جىرىن تولعايدى. ەلىمىز قيال-عاجايىپ ماحابباتتار ەلىنە اينالادى, مۇنى كورگەن جاتجۇرتتىقتاردىڭ قىزعانىشتان ءتىلى بايلانادى. ەلىمىزدىڭ اتاعى اياق استىنان اسپاندايدى, بۇعان قىزىققان باي ەلدەر تاجىريبە الۋ ءۇشىن بىزگە ميلليونداپ اقشا «ايدايدى». بۇدان كەيىن ەكونوميكامىز قانشا «بەتسىز بولسا دا», قۇلپىرماي كورسىن.
مانا ءبىر سوزىڭىزدە ءوزىڭىز دە ايتقان جوقسىز با, جەكەشەلەندىرەتىن دە نارسە قالماي بارا جاتىر دەپ. ال جەكەشەلەندىرۋسىز تاڭىمىز قالاي اتادى, كۇنىمىز قالاي باتادى, ءيتىمىز قاي بەتىمەن ۇرەدى... سوندىقتان دا ۋاقىتتى ۇتقىزباي, قاتىندارىمىزدى جەكەشەلەندىرە باستايىق. سوسىن بىرتىندەپ اۋانى, ايدى, اسپاندى جەكەشەلەندىرىپ الامىز عوي.
– شىركىن! كۇندى جەكەشەلەندىرىپ الساق قوي, – دەپ باستىق مەنىڭ «ەرتەگىمە» ەلتي باستادى.
– قايدا اسىعاسىز؟ تۇبىندە وعان دا جەتەرمىز. الدىمەن قاتىندارىمىزدى جەكەشەلەندىرىپ الايىقشى.
– جارايدى, – دەدى باستىق, – جەكەشەلەندىرۋ ءتارتىبى بويىنشا گازەتكە حابارلاندىرۋ بەرىپ قاتىنىڭىزدى اۋكتسيونعا سالاسىز.
– پوجالىستا, – دەدىم مەن, – ەلىمىزدى ەڭ زيالى, ەڭ وركەنيەتتى قوعامعا اينالدىراتىن ەڭ ۇلى ماقساتىمىز – جەكەشەلەندىرۋ جولىندا قاتىن دەگەن نە ءتايىرى. پوجالىستا, سالامىن. قاتىنىمدى «جەر بەتىندە ەڭ ءبىرىنشى جەكەشەلەندىرىلەتىن قاتىن بولعاندىقتان, «تاريحتا اتىڭ قالادى, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا جازىلاسىڭ» دەپ, ءارى التىن ساقينا اپەرەتىن بولىپ, اۋكتسيونعا تۇسۋگە ازەر كوندىردىم. بەلگىلەنگەن كۇنى اۋكتسيون دا وتكىزىلدى. «قاتىن تۇسەدى» دەگەن سوڭ با, كىلەڭ قاسقالار مەن جايساڭدار, ىعايلار مەن سىعايلار جينالدى. قاتىنىم بۋىندارىن بىلقىلداتىپ, بوكسەلەرىن بۇلتىلداتىپ ورتاعا قاراي جونەلگەندە ونىڭ تالشىبىقتاي مايىسقان بەلىنە, وقتاي ءتۇزۋ اياعىنا كوزىم ءتۇسىپ, ونى العاش كورىپ تۇرعانداي ەسىمنەن تانىپ قالدىم. بۇكىل ەركەكتەردىڭ كوزى سوعان اۋدى. ءوزىمنىڭ نە بۇلدىرگەنىمدى سول ساتتە ءتۇسىندىم.
– اۋ, مىنا قاتىندى سيپاتتاپ بەرەتىن بىرەۋ بار ما؟ – دەپ وتىرعانداردىڭ ءبىرى ايقاي سالدى. – مەن, مەن سيپاتتاپ بەرەمىن, – دەپ ورنىمنان جالما-جان اتىپ تۇردىم. سوسىن سولاردىڭ الدىندا قاتىنىمنىڭ قولىنان تۇك كەلمەيتىن ولاقتىعىن, قاشاندا كىر-قوجالاق بولىپ جۇرەتىن سالاقتىعىن, اقىلىنىڭ شولاقتىعىن, نە ايتساڭ سوعان سەنە بەرەتىن دوراقتىعىن, ويحوي نە كەرەك, يت تەرىسىن باسىنا قاپتاپ, سايراپ بەردىم. جينالعانداردىڭ ءبارى دە ات-توندارىن الا قاشتى. باستاپقى باعاسى ون مىڭ دوللارعا بەلگىلەنگەن قاتىنىم ون تسەنتكە دە وتپەي قالدى. وسىلاي كەرەمەت تاپقىرلىعىمنىڭ ارقاسىندا قاتىنىم وزىمە بۇيىردى. ەرتەڭىنە جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىنىڭ باستىعى ارقامنان قاعىپ تۇرىپ, «قيسىق تۇزەلمەسوۆ قاتىنى سىلقىم قيقىمقىزىن ءوزى جەكەشەلەندىرىپ الدى» دەگەن №1 كۋالىكتى سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.
– ۋرا! جاساسىن, جەكەشەلەندىرۋ, جاساسىن, مەنىڭ №1 جەكەشەلەندىرىلگەن قاتىنىم! – دەپ ايعاي سالدىم.
دامەر ءابىش,
قوستاناي
بالا ءتىلى – بال...
مەكتەپتەن كەلگەن بالاسىنا اكەسى:
– نە بولدى, مۇعالىم ۇرىستى ما؟
– ءيا, ەرتەڭ ساعان دا ۇرىسادى.
***
نەمەرەسى اتاسىنا:
– اتا, ماعان 2000 تەڭگە بەرەسىز بە؟
– ونى قايتپەكسىڭ؟
– ساعان سىيلىق ساتىپ الىپ بەرەيىن دەپ ەدىم...
***
دوستارىمەن كارتا ويناپ وتىرعان اكەسىنىڭ قولىنا قاراپ, بالاسى:
– اكە, ءتورت تۇز قاتار شىقسا نە بولادى؟
وسى ءسوزدى ەستي سالا, بالانىڭ اكەسىنەن باسقالارى قولىنداعى كارتالارىن تاستاي سالادى.
بالا:
– بىراق ونداي مۇمكىن ەمەس شىعار, ءا؟..
***
اجەسى بەس جاسار نەمەرەسىنە ايتادى:
– ق ۇلىنىم, قاراشى, «بيپ-بيپ» كەلە جاتىر.
– اجە, قويشى, قايداعىنى ايتپاي. بۇل BMW 325 قوي!