تەرمينجاسام ساردارى

ءتۇپسىز بايلىقتى تۇگەل يگەرۋ ءالى ەشكىمنىڭ قولىنان كەلگەن ەمەس. ءتىپتى وسى زاماننىڭ ەسەپتەگىش تاسىلىنە سالىپ قارا­عان­دا ماماندار ۇلى اباي قول­دان­عان ءسوز بايلىعى نەبارى 7-8 مىڭنان اسپايدى ەكەن دەگەندى ايتادى. ال اباي تۋرالى وتىز جىلداي تولعانىپ ءتورت كىتاپ جازعان ۇلى ءسوز شەبەرى مۇحتار اۋەزوۆ قولدانعان ءسوزدىڭ سانى نەبارى 17 مىڭنىڭ ماڭايى ەكەن. بۇل نەنى كورسەتەدى. بۇل قازىر قولدانىستا بار سوزدەردىڭ ءوزىن (150 مىڭ) تۇ­بەگەيلى ىسكە جاراتا الماي وتىر­مىز دەگەندى كورسەتەدى. ال الگى قول­دانعان سوزدەردىڭ سانىنا قا­راپ, اباي مەن اۋەزوۆتىڭ ءتىلى كەدەي ەكەن دەپ ايتۋعا كىمنىڭ اۋزى بارىپ ايتا الادى.

اڭگىمە ءسوز بايلىعىن قالاي ىسكە جاراتا بىلۋدە. اقىلمان اباي سول جەتى-سەگىز مىڭ قازاق ءسوزىن ەركىن ويناتا ءبىلۋدىڭ وزىمەن-اق كوبىمىزدىڭ ورەمىز جەتپەس وي بيىگىنە كوتەرىلدى. سول اباي كوتەرىلگەن بيىككە كىم كوتەرىلدى دەپ ايتا الاسىز قازىر. ءتىپتى قا­زاق ءتىلىنىڭ مۇحيتىندا ەركىن قۇ­لاش سەرمەگەن م.اۋەزوۆتى نە­­مە­سە ءاربىر ءسوزدى مارجانداي ءتى­زىپ, جاۋھارداي قىرلاعان عابي­ت مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزىن دە قازاق ءسو­زىنىڭ قۇنارىنان قانىپ ءىشتى دەپ ايتۋ قيىن. دەگەنمەن, قۇداي­عا شۇكىر, ىزدەنىس, ۇمتىلىس ەش توق­تاعان ەمەس. ىزدەنگەن سايىن ءار­بىر قالامگەردىڭ قالام تابىنىڭ ەرەكشەلىگى بايقالىپ وتىرادى. ءتىل مۇحيتىنىڭ تۇپسىزدىگى, شال­قار­­لىعى ىزدەنگەن سايىن تۇرلەنە تۇسەدى.

بۇگىنگى اڭگىمە ءتىلىمىزدىڭ وزگە­رىس, ءورىس تىزگىنىن بىلگىرلىكپەن ۇستاپ, ۇرپاعىنا ولشەۋسىز زور مۇرا قالدىرعان تۇلعالار تۋرالى. بۇگىن سولاردىڭ اراسىنان ءتىل ۇستارتۋ جاعىنان ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقسايتىن ەكى زەرگەردى ەرەكشە اتاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ولار ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ءى.جارىلعاپوۆ. ءبىر قاراعاندا ەكەۋىن قاتار اڭگىمەلەۋدىڭ قي­سىنى جوقتاۋ سياقتى. الايدا قازاق مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن سارالاي كەلگەندە بۇلاردىڭ رۋحاني ۇندەستىگى مەن تىلعۇمىرلىق بىرەگەي قاسيەتىنە تاڭدانباي تۇرا المايسىز. ءبىرى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ اياعىندا دۇنيەگە كە­لىپ, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا دۇنيەدەن وتكەن, ال ەكىنشىسى – سول جيىرماسىنشى عاسىردىڭ تۇلەگى. سوعان قاراپ ەكەۋىن دە ءبىر عاسىردىڭ ورەنى دەۋگە بولار. ايتسە دە ەكەۋى ەكى عاسىردىڭ جۇگىن ارقالاعانداي ءىس تىندىرعان.

سالىستىرۋعا كەلە قويمايتىن بۇل ەكى تۇلعانى بۇلايشا تەڭ­دەستىرىپ وتىرۋدا مىناداي سىر بار ەدى. ءبىرى ەرتەلەۋ, ءبىرى كەيىن­دەۋ قازاق ءتىلىنىڭ تۇنىعىنان قانىپ ءىشىپ, انا تىلىمىزگە قالت­قىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ اسقان ۇلگى­سىن كورسەتكەن ەرەن تىل­عۇ­مىر­لار بۇلار. قاراڭىز, احاڭ كو­سىلىپ جاتقان كەڭ دۇنيەدە تىرلىك ەتىپ, جايباراقات ءومىر كەشىپ جاتقان قازاعىنىڭ كوزىن اشىپ, كوڭىلىن وياتۋ ءۇشىن ونىڭ ومىردەگى باستى قۇرالى – انا ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇقتىرىپ, ونىڭ كۇندەلىكتى اۋىزەكى سويلەۋ قۇرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ وقۋ, ءبىلىم, عىلىم, ونەردىڭ دە قۋاتتى قارۋى ەكەنىن دالەلدەدى. قازاق تىرشىلىگىندە بۇرىن-سوڭدى سيرەك كەزدەسەتىن, ءتىپتى بولماعان ء«تىل-قۇرال» وقۋلىقتارىن ءتۇزىپ, قاراڭعى قازاعىن ساۋاتتىلىققا قاراي جەتەلەدى. ول ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي ءورىسى مەن ورە­سىن ايقىندايتىن سان الۋان اتاۋ سوزدەر قاتارىن ءتۇزدى. سول ارقىلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيە­تىنىڭ, تاريحى مەن ونەرىنىڭ جالپى مادەنيەتىمىزدىڭ تىنىسىن كە­ڭەيت­تى. دامۋدىڭ داڭعىل جولىن اشتى.

مىنە, احاڭدى ءبىز وسىنىسى ءۇشىن دە قازاق مادەنيەتىنىڭ حان­تاڭىرىندەي باعالايمىز. ونىڭ اقىندىعى, اۋدارماشىلىعى, تىلعۇمىرلىعى جانە مۋزىكا الەمىنىڭ تالعامپازى رەتىندە اسقان بىلىمدارلىعىنا باس يەمىز.

وسى اتالعان ەرەكشە قاسيەت­تەردىڭ كوبى ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ دا بولمىس-بىتىمىنە تىكەلەي قاتى­سى بار ەكەنىنە ونىڭ تىندىرعان دۇنيەلەرىمەن تۇبەگەيلى تانىسا كەلە كوزىمىز جەتكەندەي بولدى. ول جازۋشى, شەبەر اۋدارماشى, اقىن, عالىم, ءبىلىمپاز, تەرمينتانۋشى, ت.ت.

قازاق تەرمينولوگياسى دەي­تىن ءىلىم سالاسىندا ءدال اح­مەت بايتۇرسىن ۇلىنداي ايرىق­شا ورنى بار ءبىلىمپاز دەپ ءىسلام جارىلعاپوۆتى ايتا الا­مىز. ويتكەنى ونىڭ باسقا ەڭبەكتەرىن بىلاي قويا تۇرىپ, كەزىندە جۇرت­شىلىق سۇرانىسىن قام­تاماسىز ەتىپ, قولدانىس الە­مىندە ورىن-ورنىنا تۇرا قالعان ايالداما, انىقتاما, جاعاجاي, بالمۇزداق, كۇندەلىك, كورەرمەن, وقىرمان, تىڭدارمان, ساياجاي, عارىش, زىمىران, تىڭجەرشى, باسپاگەر, عارىشكەر, قالامگەر, وركەنيەت, قالاماقى, زەينەتاقى, جازىلىم, جازىلىس, مەملەكەت, جەرجاھان (كونتينەنت), ۇلگەرىم ءتارىزدى تولىپ جاتقان تەرمين سوزدەردىڭ دۇ­نيەگە كەلۋىنە سەبەپشى ءى.جا­رىل­­عاپوۆ سياقتى قالامگەر ەكەنىن ۇمىتا دا باستادىق, ءتىپتى ەسكەرىپ, ەلەپ تە جاتپايتىن جاعدايعا جەتتىك. تاعدىر سىيلاعان, بابالار باپتاعان ۇلى ءتىلىمىزدىڭ باياعى تابيعي بايلىعىنداي ءسىڭىسىپ, كىرىگىپ قاتار تۇزەپ تۇرا قالعان بۇل تەرميندىك اتالىمدار انا ءتىلىن قادىر تۇتاتىن كەز كەلگەن ساۋاتتى جاننىڭ اۋزىندا, قالا­مىنىڭ ۇشىندا.

ادەتتە ءسوزجاسام ماسەلەسىمەن شۇعىلدانعان جانداردىڭ تابان استىندا ءسوز تۋىنداتىپ جاتاتىن قابىلەتىنە تاڭدانامىز. بۇل شەبەرلىك, بىلگىرلىك, ساۋاتتىلىق. وسىنداي قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ءى.جارىلعاپوۆ قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنا جۇزدەگەن جاڭا قولدانىس ەنگىزگەن ەكەن. ونىڭ قالامىنان تۋعان مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىنا قاراعاندا, ول ءسوز ويناتۋ ونەرىمەن ءومىر بويى شۇعىلدانعانىن كو­رەمىز جانە ناتيجەلى ەڭبەك ەتكەن. قاراڭىز: «كوپ تىلدەن ءتۇيىپ وي-سەزىم, ءتول ءتىلدىڭ ارشىپ كول-كوزىن, تولدەتىپ انا ءتىلىمدى, بەس مىڭ ءسوز قوستىم مەن ءوزىم», دەۋىنە قاراعاندا ءى.جارىلعاپوۆ قالدىرعان مۇرانى ءبىز ءالى يگەرە قويماعان سياقتىمىز.

ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ تەر­مين تۋىنداتۋ ەڭبەگىمەن تۇبەگەيلى تانىسا كەلە, ونىڭ بۇل شىعار­ماشىلىق سالادا ۇستانعان تىرەگى احمەت بايتۇرسىن ۇلى بول­عانىن اڭعارامىز. قازاق ءتىلى­نىڭ سوزدىك قورىن دامىتۋدا ول اۋەلى الەمدىك تاجىريبەگە احاڭشا سۇيە­نە وتىرىپ, انا ءتىلىنىڭ وزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاۋدا مىنا تومەندەگىدەي باعىت-باعدار ۇستا­نادى. قاراڭىز:

بىرىنشىدەن, انا ءتىلىنىڭ ءسوز قورىن سارقا پايدالانۋ, ءتىرى ءسوزدى ولتىرمەۋ, ءولىمشى ءسوزدى ءتىرىلتۋ;

ەكىنشىدەن, ۇلتتىڭ وزىنە عانا ءتان سويلەۋ ۇلگىلەرىن بۇزباۋ, ءوسىرۋ, وركەندەتۋ;

ۇشىنشىدەن, باسقا ءتىلدىڭ ويلاۋ, سويلەۋ ۇلگىلەرىن انا ءتىلىنىڭ زا­ڭى­نا, ويىنا باعىندىرىپ ۇيرەنۋ;

تورتىنشىدەن, قاجەت بولعان جەر­لەردە ۇلتتىق ءتىلدىڭ ۇلگىسىمەن جاڭا سوزدەر (نەولوگيزمدەر) جاساپ الا ءبىلۋ;

بەسىنشىدەن, ءوز ءتىلىڭنىڭ مۇم­كىن­دىگى بولماعاندا عانا باسقا تىلدەردەن قاجەت سوزدەردى الۋ;

التىنشىدان, باسقا تىلدەردەن كەلگەن سوزدەردى انا ءتىلىنىڭ سالت-ساناسىنا, ۇلگىسىنە, رۋحىنا با­عىن­دىرىپ الۋ, قاجەتىنشە جىم­داس­تىرۋ كەرەك. جات سوزگە ۇقسا­ماي, ءتول سوزگە ۇقساتۋ;

جەتىنشىدەن, قاجەتسىز, ورىنسىز الىنعان شەتەل سوزدەرىنەن انا ءتىلىن تازارتۋ كەرەك. ء«تىل ينتەر­ۆەنتسياسىنا» جول بەرمەۋ كەرەك.

ءى.جارىلعاپوۆ قالدىرعان جاڭادان تۋىنداتىلعان تەرمين سوزدەردىڭ ءبارى دەرلىك وسى ۇلگىمەن جاسالعان. ول بۇل ۇلگىنى قايدان الدى, كىمگە, نەگە سۇيەندى؟ جوعارىدا اڭداتقانىمىزداي ول اۋەلى الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەندى, جان-جاقتى ىزدەندى, انا ءتىلىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن تۇبەگەيلى تەكسەردى. قازاق عۇلامالارى مەن جازۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن شارلادى. ءبىر تاڭعالارلىعى, احاڭدى (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) وقۋ, ءبىلۋ تۇگىل, ەسىمىن اۋىزعا الا المايتىن كەزەڭنىڭ وزىندە ءىسلام ونىڭ بۇكىل ەڭبەگىن تۇبە­گەيلى زەرتتەگەنى بايقالادى. جو­عارىداعى ايتىلعان ۇلگىلەر تۇگەلىمەن بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇستانىمدارى. جارىلعاپوۆ تەرميندەرى دەپ اتالىپ جۇرگەن اتاۋ سوزدەردىڭ ءبارى دەرلىك وسى نەگىزدە جاسالعان.

جالپى جاڭا ءسوز جاساۋ دەگەن ۇعىم نەگىزىندە شارتتى نارسە. تىرەك ەتەر نەگىز بار جەردە عانا جاڭا سوزدەر قاتارىن تۇزۋگە بولادى. احاڭ دا, ءىسلام دا وسىنى قاتتى ۇستانعان. ياعني جاڭا ءسوز, جاڭا قولدانىس تىلدە بۇرىننان بار تۇپنەگىزگە سۇيەنەدى.

ءىسلام اعا قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجا­سام زاڭدىلىعىن تەرەڭ بىل­گەن. احاڭا كوپ سۇيەنگەن. جاڭا جا­سالعان تەرمين سوزدەردىڭ قاي­سىبىرىن سارالاپ كورەلىك. مىسالى, قازاق تىلىندە زەينەت دەگەن ءسوز بار, ءتىپتى «بەينەت, بەينەت ءتۇبى – زەينەت» دەپ جاتامىز. سونداي-اق بىرەۋدىڭ اقىسىن جەۋگە بولمايدى دەگەن ۇعىمدى ايگىلەپ تۇرعان «اقى» ءسوزىن الىڭىز. مىنە, وسى «زەينەت» پەن «اقى» ءسوزىن بىرىكتىرۋ ارقىلى «زەينەتاقى» دەگەن كەرەمەت تەرمين ءسوز جاسالدى. «قالاماقى» دا ءدال وسى پرين­تسيپپەن جاسالعان. ساياباق, تۇسقاعاز, ورىنتاق, جاعاجاي, قىرىققابات, قولونەر, ەڭلىكگۇل, باسپانا, سارىشۇناق, توراعا ءتا­رىزدى اتالىمدار دا وسى پرينتسيپپەن تۇزىلگەن. سوزدەردى بى­رىك­تىرۋ ارقىلى جاڭا ءسوز جاساۋ – احاڭ كورسەتكەن ءتاسىل.

سونىمەن بىرگە احاڭ قازاق تىلىندەگى ءسوزجاساۋ داعدىسىندا جالعاۋ, جۇرناقتىڭ اتقارار ءرولى ايرىقشا ەكەنىن ءتۇيسىنىپ, وسى نەگىزدە دە تالاي ءسوز تۋىنداتقان. وسىنى ءىسلام دا دامىتا تۇسكەن, ادەمى جالعاستىرعان. باسپا+گەر, دەرەك+تەۋىش, قازا+ناما, جا­زىل+ىم, ۇيعار+ىم, كەلىس+ىم, تىڭ­­دار+مان, وقىر+مان, تۋىن+دى, جۇگىن+گى, عارىش+كەر, ءدا­رىس+حانا, ساراپ+شى, كۇندە+لىك, مالىمدە+مە, مازمۇندا+ما, باس­قار+ما, انىقتا+ما, قايرات+كەر, شەبەر+حانا, ت.ت. ءتارىزدى ءسوز ۇيىر­لەرى ءبىزدىڭ قازىرگى ءسوز بايلىع­ى­مىزعا قوسىلعان اسقان ۇلگىلەر.

ءى.جارىلعاپوۆتىڭ اۋدارما ىسىمەن تۇبەگەيلى اينالىسۋى قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, قۋاتىن تەرەڭ سەزىنۋگە جەتەلەگەن. انا ءتىلىنىڭ ءالى ىسكە جاراتىلماي جاتقان ءتۇپسىز بايلىعىنىڭ كوزىن اشا تۇسۋگە يتەرمەلەگەن. اۋدارما ارقىلى تۋعان تىلدەن بالاما ىزدەۋدە, ءتىپتى كالكالاۋ تاسىلىنەن دە ول ەشقانداي قينالمايدى. ەركىن كوسىلەدى. ەشقانداي بالاما تاپپاي قينالعان تۇستىڭ وزىندە ول تۇپنۇسقا تەرميندەرىن قازاقىلاندىرۋدىڭ ءتۇرلى جولىن تابۋعا تىرىسىپ وتىرادى.

وسىنداي ىزدەنىستەرگە ريزا بولعان سۋرەتكەر عابيت مۇسىرە­پوۆ­­تىڭ مىنا سوزدەرىنە قايتا ءبىر جۇگىنگەن ارتىق بولماس دەپ بىلەمىز. ء«تىلىمىزدىڭ قورىندا بار سوزدەرگە جاڭا ماعىنا بەرۋ جو­لىنداعى تابىستارىمىزعا مەن ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ كو­رەر­­مەن, وقىرمان, ايالداما دەپ قوسقاندارىن ورىندى دا ور­نىق­تى كورەمىن. مەن بۇ­دان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن «قا­زاق اد­ەبيەتى» گازەتىندە «اس­قىن­دىرىپ المايىق, دوس­تار!» دەگەن ما­قالامدى جاريالاپ ەدىم, ول ماقالامدا جوعارى تومەننەن, اعا جازۋشىلار مەن جاس جازۋشىلاردان انا تىلىنە جاسالىپ جۇرگەن جابىرلەر جايىندا بولاتىن. ەگەر انا ءتىلىمىز ۇلكەن تالاپتاردى كوتەرە المايتىن, وسپەگەن ولاق ءتىل بولسا, بۇل ماقالانى جازباعان بولار ەدىم. جوق, بۇل باي ءتىل! انا ءتىلىن تەك وگەي ۇلدارى عانا مەنسىنبەيدى, وگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى!» ال «بالمۇزداق» ءسوزىن العاش ەستىگەندە, ماڭعاز دا سابىرلى عابەڭ ءسۇيسىنىسىن جاسىرا الماي, «بۇل اۋدارما عانا ەمەس, ەرلىك!» دەپ تاڭدانعان ەكەن. 

شەبەر اۋدارماشى ءىسلام جارىلعاپوۆ تەرمينجاسام تا­جى­ري­بەسىمەن شۇعىلدانۋمەن بىرگە وسى يگى ءىستى ۇيىمداستىرۋ شارۋاسىنىڭ دا باسى-قاسىندا بولعان. بۇل تۇستا ول پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ءىزباسارلارىنىڭ ءبىرى سياقتى كورىنەدى. قازاق توپىراعىندا قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ عى­لى­مي ماسەلەلەرىمەن تۇڭعىش اينالىسقان قۇدەكەڭ بولاتىن. ول 1933 جىلى العاش ۇيىمداستىرعان تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ تۇڭعىش توراعاسى ەدى. ال 1937 جىلدان بىلاي قاراي جۇمىسىن توقتاتقان وسى كوميسسيا ىسىنە ءىسلام 50-جىلداردان باستاپ ارالاسادى. ونىڭ ەرەجەسىن جاساپ, جۇمىستىڭ ناتيجەلى جۇرگىزىلۋىنە قولعابىسىن تيگىزەدى.

وتكەن عاسىردىڭ 30-جىل­دارىنىڭ اياعى مەن 40-جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا بۇكىل كەڭەس ەلىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ دا قانداي قاسىرەت شەككەنى تاريحتان بەلگىلى. «بايتال تۇگىلى باس قايعى» بولعان سول ءبىر كەزەڭدە توقتاپ قالعان بۇل شارۋانىڭ باسى-قاسىندا, ەسكى اراب جازۋى نەگىزىندەگى ءبىلىمى مەن جاڭا ءداۋىر ءىلىمىن دە جەتكىلىكتى يگەرگەن ءىسلام جارىلعاپوۆ سىندى بىلىكتى ازاماتتىڭ بولۋى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دۇ­رىس باعىتتا قالىپتاسۋىنا يگى اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. ءى.جارىلعاپوۆ تەرمين شارۋاشى­لىعىندا بارلىق عىلىم سالا­سى ماماندارىمەن بىرگە جا­زۋشىنىڭ دا, اۋدارماشىنىڭ دا, جورنالشىنىڭ دا, ءتىل مامان­دارىنىڭ دا بىرلەسە تىرلىك ەتۋ كەرەك ەكەندىگىن بۇكىل جان دۇ­نيەسىمەن ءتۇسىندى. ءومىر بويى وسى باعىتىنان تايمادى. ەڭ باس­تىسى جاسالعان تەرميندەردىڭ انا ءتىلىنىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىنا سايكەس بولۋىن قاداعالادى. وسىنى ۇستانا وتىرىپ, تەرمين جاساۋ ىسىندە, ەڭ الدىمەن, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ انا ءتىلى قا­زىناسىن سارقا پايدالانۋ پرينتسيپىنە بەرىك بولدى. سوندىقتان دا ءىسلام جارىل­عاپوۆ تەرميندەرى بايىرعى قازى­نامىزداي قابىلدانىپ, مادەني ومىرىمىزگە قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

بۇكىل تۇركى جۇرتشىلىعىنىڭ بۇگىنگىدەي تۇپنەگىزگە بەت بۇرا باس­تاعان جاڭا كەزەڭدە ءىسلام جارىلعاپوۆ ءتارىزدى ءتىل زەر­گەر­­لەرىنىڭ جانكەشتى تاجىري­بەلەرىنىڭ جول نۇسقالىق ماڭىزىن زور دەپ بىلەمىز. نەگە دەسەڭىز, كە­شەگى ءبىر عاسىرلىق ارە-تارەلىك تۇركى حالىقتارىنىڭ تۋىستىق تۇتاستىعىنا ولشەۋسىز نۇقسان كەلتىرگەنى ءمالىم. جاڭا زامان مۇم­­كىندىك تۋدىرىپ تۇرعان قا­زىرگى كەزدە سول مۇمكىندىكتى تولىق پاي­دالانۋ بارىمىزگە پارىز بولۋعا ءتيىس.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا قازىر تاريحي ادىلەتسىز شارالار بارىسىندا ءبىر-بىرىنەن الشاقتاڭقىراپ كەتكەن تۋىس حالىقتار تىلدەرىندەگى ورتاق ءتۇبىر ءسوز, ورتاق ءتۇبىر تۇلعالار نە­گىزىندە ورتاق تەرميندىك اتاۋ­لاردى قالىپتاستىرا باستاۋ قا­جەت دەپ بىلەمىز. سالعاستىرا, سا­رالاي قاراساق, بۇعان تولىق نەگىز بار. ءتىپتى تۇركى تىلدەرىندەگى عا­سىرلار بويى ساقتالىپ كەلگەن ءولى تۇبىرلەردىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ, ولاردىڭ ءار تىلدەگى سانىن شا­مالاۋعا ارەكەتتەنگەن ايگىلى پروفەسسور ءا.قايداردىڭ زەردەلەۋى دە ءبىزدى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى.

مۇنداي ويعا ارينە ازىرگە ۇركە قارايتىندار بار. ويت­كەنى ءبىز ءالى ءار ۇلتتىڭ تىلدىك قو­رىندا نە بار, نە جوق ەكەنىن انىق ايقىنداپ بىتكەنىمىز جوق. اۋەلى ءاربىر تۋىس تىلدە جاسالىپ جاتقان تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردى ءوزارا سالىستىرىپ, ىزدەنىس جۇمىسىمەن اينالىسۋ كەرەك. سودان ورتاق ءتۇبىر, ورتاق اتاۋ, ورتاق ۇعىمداردى سارا­لاۋ جۇمىسى تۋىندايدى. ال مۇنداي ءىستى ورتاق زەرتتەۋ باعدارلامالارى ارقىلى بىرلەسە وتىرىپ جۇرگىزۋگە بولادى. سولاي ەتۋ كەرەك تە. ءى.جارىلعاپوۆ ءتارىزدى ءسوز شەبەرلەرىنىڭ تاجىريبەسى وسىناۋ نيەتىمىزگە وت بەرەدى, جىلدار بويى باسىلىپ كەلگەن رۋحىمىزدى كوتەرەدى, ەڭسە تىكتەتەدى.

ومىرزاق ايتباي ۇلى,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى تىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى,

ۇعا اكادەميگى