ونەر دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ەل ىشىندەگى تۋما تالانتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, كوركەمونەرپازداردىڭ ءوز كۇشىمەن قۇرىلعان حالىق تەاترلارى ءار اۋىل مەن اۋداننىڭ اجارىن كىرگىزەتىن بىرەگەي ورتالىقتار بولىپ سانالادى.
اكادەميالىق تەاتردىڭ ارتىستەرىن كۇندە كورۋ باقىتى بۇيىرماسا دا, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ كوزايىمىنا اينالعان بۇل تەاترلاردىڭ دا جاسىنداي جارقىلداپ تۇرعان ءوز ءاسانالىسى مەن توتىدايىن تارانعان تورعىندارى بار. كاسىبي تەاترى جوق شاعىن قالالارداعى ونەر كورىگىن باس-اياعى ونشاقتى ادامنان قۇرالاتىن حالىق تەاترلارى قىزدىرىپ كەلە جاتقان بولسا, ونىڭ توركىنىن ونەرگە سۇيىسپەنشىلىك پەن تۋعان جەرگە ادالدىقتان ىزدەگەن دۇرىس بولار. جەرگىلىكتى حالىقتى تەاتر ونەرىمەن تانىستىراتىن دا, ولاردىڭ مادەني, قوعامدىق ومىرىنە ءار بەرىپ, رۋحاني-ەستەتيكالىق سۇرانىسىنا ساي قىزمەت ەتۋگە تىرىسىپ باعاتىن دا دراما ونەرىن دوڭگەلەنتكەن, ءوزى ءانشى, شەتىنەن ءبيشى سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ونەرپازسىز اۋداننىڭ بۇگىنگى مادەني ءومىرىن كوزگە ەلەستەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. اۋداندىق دەڭگەيدە ونەر كورسەتىپ جۇرگەن از عانا ادامنان قۇرالعان كىشكەنتاي ۇجىمداردىڭ ونەر ءۇشىن جاساپ جۇرگەن جانكەشتى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
حالىق تەاترلارىنداعى ونەرپازداردىڭ دا كوپشىلىگى كاسىبي ءارتىس ەمەس, ماماندىعىن باسقا قيىردان تاپقان, ايتسە دە تاعدىر جولى قانشا شيىر بولعانىمەن, بويدا بار ونەر ءبارىبىر بۇلقىنىپ شىعىپ, قاقپاقىلداپ اكەپ حالىق تەاترىنىڭ ساحناسىنان ءبىر-اق شىعارعان. بۇگىندە اۋدان وڭىرىندە اتالىپ وتەتىن مەرەكەلىك ساۋىقتى, قۋانىش-دۋماندى, ال كەشكىلىك درامالىق ويىندى كوپشىلىكتىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنگەن وسى ارتىستەر اتقارادى. قارجىسى از, حال-جاعدايى كىسى قىزىعارلىقتاي بولماسا دا, «حالىق تەاترى» دەگەن اتاۋدى ولتىرمەي, امان-ساۋ سۇيرەپ كەلە جاتقان وسى ونەرپازداردىڭ ەڭبەگى قوعامدا قالاي ەلەنەدى؟ شەت اۋداندارداعى حالىق تەاترلارى قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر؟
مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ 2007 جىلعى 28 ناۋرىزداعى №93 بۇيرىعىمەن كوركەمونەرپازدار ۇجىمدارىنا «حالىقتىق» (ۇلگiلi) اتاعىن بەرۋ تۋرالى ارنايى ەرەجەسى بەكىتىلگەن. حالىق تەاترلارى وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىقتارىنا كەلىپ, ءتورت جىلدا ءبىر رەت وسى اتاعىن قورعاپ تۇرادى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ مۋزىكالىق ونەر باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى گۇلميرا بايجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا 1 مىڭنان استام «حالىقتىق» اتاعى بار كوركەمونەرپازدار ۇجىمى بار. «ولاردىڭ ىشىندە تەاتر ۇجىمدارىنىڭ سانى 200-گە جۋىق. وڭىرلەردەگى تەاترلاردىڭ ەڭ كوبى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلەسىندە, ايماقتا 28 تەاتر جۇمىس ىستەيدى. قاراعاندى وبلىسىندا – 18, جامبىل مەن اتىراۋ وبلىستارىندا – 17. مىسالى, پاۆلودار وبلىسى بويىنشا «حالىقتىق» (ۇلگىلى) اتاعى بار 7 ۇجىم بار. تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىندا كوپتەگەن تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر مەن ادەبي-مۋزىكالىق كەشتەر, پەسالار مەن سپەكتاكلدەر بار. ولار وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلار مەن فەستيۆالدارعا قاتىسىپ تۇرادى», دەيدى مينيسترلىك مامانى.
الماتى وبلىسى بويىنشا حالىققا مادەني قىزمەت كورسەتىپ, الەۋمەتتىك سۇرانىستارىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا 17 اۋدان, 3 قالا بويىنشا 88 «حالىقتىق» جانە «ۇلگىلى» اتاعى بار ونەر ۇجىمدارى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە, 8 حالىق تەاترى بار. كەزىندە كۇللى جەتىسۋ ءوڭىرىن ونەرىمەن ءتانتى ەتىپ, ەكى رەت رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى بولىپ دۇرىلدەتكەن اقسۋ حالىق تەاترىنىڭ رەپەرتۋارى د.يسابەكوۆ, ي.ساپارباي, ت.نۇرماعامبەتوۆ, ج.ءالماش ۇلى سەكىلدى بەلگىلى دراماتۋرگ قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىمەن قامتىلعان. اقسۋ, كوكسۋ, كەگەن تەاترلارى 50 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتسا, كەيىنىرەك قۇرىلعان ىلە حالىق تەاترىنىڭ ءوزى 36 جىلدان بەرى شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ كەلەدى. الماتى وبلىسى بويىنشا ەكى جىلدا ءبىر رەت قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ب.ريموۆا اتىنداعى وبلىستىق حالىق تەاترلار فەستيۆالى ۇنەمى وتكىزىلىپ تۇرادى.
حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ اسا جاقسى دامىعان ايماقتارىنىڭ ءبىرى – اتىراۋ وبلىسى. ماحامبەت, جىلىوي, ماقات, يندەر اۋداندارىن ايتپاعاندا, قۇرمانعازى مەن قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ وزىندە ءتورت-تورتتەن سەگىز تەاتر جۇمىس ىستەپ تۇر. تەاتردىڭ ورىستەۋىن جاڭاشا جولعا قويۋ, اكتەرلەردىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىن شىڭداپ, ۇجىمدى حالىقتىق تەاتر دەڭگەيىنە جەتكىزۋ ماقساتىندا بۇل وبلىستا دا «شىنايى شىمىلدىق» حالىقتىق تەاترلاردىڭ وبلىستىق بايقاۋى ەكى جىلدا ءبىر وتكىزىلىپ تۇرادى. تەاتر قورجىندارى جىلما-جىل تىڭ قويىلىمدارمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى. رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا حالىقتىق تەاترلار اۋدان, وبلىس جانە ايماقتىق شارالارعا قاتىسىپ, بىرنەشە جۇلدەلى ورىنداردى قانجىعالارىنا بايلاعان. «قاراگوز», «ەڭلىك-كەبەك» پەن «جالبىر» سەكىلدى كلاسسيكالىق شىعارمالارمەن بىرگە, رەسپۋبليكالىق تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىنداعى «بولتىرىك بورىك استىندا», «بوراندى بەكەت», «كۇشىك كۇيەۋ», «تويدان قايتقان قازاقتار», «قىسىلعاننان قىز بولدىق» سياقتى زاماناۋي دراماتۋرگتەردىڭ دە پەسالارى قامتىلعان. تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىن قالىپتاستىرۋ, زاماناۋي ساحنالىق ءۇردىستى نىعايتۋ مەن دامىتۋ, سونداي-اق تەاتردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىن ىنتالاندىرۋ جانە كەڭەيتۋ ماقساتىندا حالىق تەاترلارى گاسترول ۇيىمداستىرىپ, كورشى اۋداندار مەن اۋىلدارعا سپەكتاكل مەن كونتسەرتتىك باعدارلامالارىن ۇسىنىپ, اقىلى قىزمەت كورسەتەدى. سەبەبى, نەگىزىنەن, اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ عيماراتىنا قونىستانعان حالىق تەاترلارىنىڭ بىرقاتارىندا قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ارنايى شتات قاراستىرىلماعان. قاراستىرىلعانىنىڭ ءوزى ونەر كورسەتىپ, تاپقان قارجىسىن ساحنالىق كوستيۋمدەر الىپ, دەكوراتسيا جاڭارتۋ ءۇشىن جۇمساۋعا ءماجبۇر. سەبەبى اۋداندىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىق جالاقىسى از.
دەكوراتسيا دەمەكشى, بىردە ارحيۆ قۇجاتتارىن پاراقتاپ وتىرىپ, 1929 جىلى جاريالانعان «تەاتر تۋرالى» دەگەن ماقالاعا كەز بولدىق. اۆتور عاسىر باسىنداعى حالىق تەاترلارىنىڭ جۇمىسىن قاتاڭ سىنعا الادى. «تەاتر جابدىقتان جۇرداي. كيىمنەن سىرداي. ءبىر-ەكى كونەتوز شاپاندى شال دا كيەدى, كەمپىر دە كيەدى, قىز دا كيەدى. سەمەيدىڭ سىپىرما بوركى مەن ساپتاما ەتىگىن بوكەي دە كيەدى. اداي دا كيەدى. نايمان تىماقتى ورىس تا كيەدى. نوعاي دا كيەدى. كەرەكتى جابدىق (دەكوراتسيا) جوققا ءتان. جالبىراتىپ اكەلىپ ۇستايتىن جارتى قانات ءۇي بار. بار بەتكە ۇستار وسى. ول دا توزۋعا اينالدى. جابدىق, كيىم-كەشەكتى مولايتۋدىڭ قامىنا جوندەپ كىرىسپەي بولمايدى. تەاتردا ويىننىڭ ءارتۇرلى جابدىعى, قازاقستان كيىمدەرىنىڭ بارلىق بەلگىسى بولماي جارىمايمىز. بۇعان اقشا اياساق, ەش نارسە تابا المايمىز. بۇعان قاراجات بەرۋدىڭ ۇستىنە جۇرتشىلىق كومەگى كەرەك».
كەلەر جىلى بۇل تاريحي ماقالانىڭ جازىلعانىنا ءجۇز جىل بولادى, بىراق بۇگىنگى حالىق تەاترلارىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى, تەحنيكالىق قورى اۆتوردىڭ ءدال وسى سيپاتتاعانىنان كوپ وزگەرە قويماعانىن, ءتىپتى وتە ۇقساس ەكەنىن بايقايمىز. تۋعان جەرىنە كىندىگى بايلانعان ادامنىڭ ونەر الدىنداعى ءوز ادالدىعى جان-جاعىن جارىق ەتىپ, ىشىنەن الاۋلاي جانعان شىراعى, كىشكەنتاي اۋدانىنىڭ سالتاناتىنا ءسان قوسسام دەگەن پەرزەنتتىك پارىزدان تۋعان وتەۋسىز قايرات-جىگەرى بولماسا, حالىق تەاترى قالاي ءومىر سۇرگەن بولار ەدى؟ ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى