ەلىمىزدە ەكى جىلدان بەرى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرىپ, قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ, قوعامدىق كەلىسىم مەن ەل بىرلىگىن نىعايتۋ, قازاقستان حالقىن توپتاستىرۋشى فاكتور رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن ارتتىرۋدىڭ ىلكى قادامى پايدا بولدى. ول – جالپىحالىقتىق ديكتانت. وسى ارالىقتا ءىس-شارانىڭ اۋقىمى كەڭەيگەندىگىن وعان قاتىسۋشىلاردىڭ ارتا تۇسكەنىنەن كورەمىز.
ماسەلەن, 2016 جىلى ءبىر مەزەتتە سينحروندى تۇردە ەلىمىز بويىنشا 3 مىڭ ادام ديكتانت جازعان بولسا, بيىل قولىنا قاعاز-قالامىن الىپ پارتاعا وتىرعاندار سانى 300 مىڭنان اسىپ كەتتى. بيىل جالپىقازاقستاندىق ديكتانت استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالىپ, «استانا – بەيبىتشىلىك بەسىگى» تاقىرىبىندا جازىلدى.
«قازاق ەلى كەڭەستىك كەزەڭدە استاناسىن ەكى رەت كوشىردى...», دەپ باستالاتىن ءماتىندى جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ىلەسپە-اۋدارماشى كامال الپەيىسوۆا اسا بايىپپەن, بۋىنعا ءبولىپ, تۇسىنىكتى ەتىپ وقۋعا تىرىستى. ويتكەنى اۋديتورياعا تەك ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, ءار ءتۇرلى سالاداعى قىزمەتشىلەر, ونداعان ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى جينالىپ, ءوز ءبىلىم دەڭگەيلەرىن جانە قانشالىقتى ساۋاتتى جازاتىندىقتارىن تەكسەرىپ كورۋدى ءجون ساناعان بولاتىن. مۇنداي شارا ءاربىر قالا, اۋىلداردا ءبىر مەزەتتە وتكەندىگىمەن دە ەرەكشە. استاناداعى شارانىڭ نەگىزگىسى م.نارىكباەۆ اتىنداعى قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم قىزمەتكەرلەرى, ماگيسترانتتار مەن ستۋدەنتتەر قاتىستى.
ديكتانت الدىندا تىلدەسكەنىمىزدە جازۋشى ك.الپەيىسوۆا: «بيىل ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا ماقۇلدانعان «قازاقتانۋ» جوباسى بويىنشا ەلىمىزدى مەكەن ەتەتىن بارلىق ەتنوستارعا قازاق ءتىلىن, مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, تاريحىن ءبىلۋ ۇسىنىلعان ەدى. بۇگىنگى شارا سول جوبانىڭ زاڭدى جالعاسى. ديكتانتقا باستاپقى ەسەپ بويىنشا 300 مىڭ ادام قاتىسادى دەپ بولجانعانىمەن, ناقتى كورسەتكىش اسىپ ءتۇسىپ جاتىر», دەگەن ەدى.
ەلىمىزدە 2025 جىلعا دەيىن قازاقستان حالقىنىڭ 95 پروتسەنتى قازاق تىلىندە ەركىن سويلەيدى دەگەن بولجام بار. بۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ايتتى. وسى بيىك مۇراتتى ۇستانعان حالىقتىڭ الدىنداعى ەندىگى مىندەت – قوعامنىڭ جاڭا تالابىنا ساي ساۋاتتى بولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارتۋ. الايدا, كامال الپەيىسوۆا جاستاردىڭ جازۋ ساۋاتتىلىعىنا كوڭىلى تولمايتىندىعىن جاسىرمايدى. بۇل پىكىرىن اعا بۋىننىڭ قاي كەزدە دە جاستارعا كوڭىلى تولمايتىن كوزقاراسىمەن اقتاعانداي بولعانىمەن, ايتىلعان ءسوزدىڭ توركىنى تەرەڭدە جاتىر.
– ءبىزدىڭ بالالاردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارىنان بايقاۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە وزدەرىنىڭ ويىن ايتا المايتىن, كوركەمدەپ جەتكىزە المايتىن بۋىن ءوسىپ كەلەدى. ال مۇنداي ءىس-شارالار سول بالالاردىڭ ساۋاتتى جازۋىنا تۇرتكى بولار دەگەن ويدامىن, – دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ءماجىلىس دەپۋتاتى گەننادي شيپوۆسكيح تا جيىندا جالپىقازاقستاندىق ديكتانت شاراسىنا قاتىسۋشىلارعا اقجارما تىلەگىن ارنادى.
ماجىلىستە دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن قازاقشا جولداپ, بايانداماشىلارعا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مايىن تامىزىپ سۇراق بەرەتىن گ.شيپوۆسكيحتىڭ ءاربىر ءسوزى تەلەوپەراتورلاردىڭ نىساناسىنا اينالاتىنى راس. سوندىقتان دا ءتىلىمىزدى تورگە شىعارۋعا ىنتالى تۇلعانى سوزگە تارتتىق. «قازاق ءتىلى قازىر مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا, مادەنيەتىمىزدىڭ ورىستەۋىنە زور ىقپالىن تيگىزۋدە. ەكىنشىدەن, بۇل ديكتانتتىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى. ەڭ باستىسى, وسىنداي شارالار ارقىلى ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى بيىكتەپ, قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قادىرى ارتا تۇسپەك», – دەگەن دەپۋتات قازاق تىلىندەگى ساۋالدارىنا مينيسترلەردەن ورىس تىلىندە جاۋاپ العان ساتتە ءىشى كۇيەتىندىگىن جانە پارلامەنتتەگى كوپتەگەن ارىپتەستەرىنىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويىپ, باياندامالارىنىڭ كوبىن قازاقشا جاساۋعا تىرىساتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسى شارانى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن بىرگە وتكىزگەن م.نارىكباەۆ اتىنداعى قازگزۋ-ءدىڭ پرورەكتورى ارمان پىرزاداەۆ بۇگىندە ستۋدەنتتەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الۋلارى ءۇشىن بار جاعدايدىڭ جاسالعاندىعىن, جاستاردىڭ قازاق تىلىندە وقۋعا ىنتالارىنىڭ زور ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ, سالالىق ادەبيەتتەردىڭ از ەكەندىگىن دە تىلگە تيەك ەتتى.
«ەلىمىزدەگى زاڭگەر عالىمدار قۇقىق تاقىرىبىنداعى ەڭبەكتەرىن قازاقشا جازىپ, وقۋلىقتار قورىن مولايتۋعا ۇلەس قوسسا قۇبا-قۇپ», دەگەن پرورەكتور قازىر ستۋدەنتتەر ءبىر جەلىگە بىرىكتىرىلگەن كىتاپحانالار جۇيەسىندەگى كەز كەلگەن وقۋلىقتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن پايدالانا الادى دەپ پىكىر ءبىلدىردى. قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەندىگى ارقاسىندا ەلدىڭ باتاسىنا يە بولىپ, كوسەگەسى كوگەرە تۇسكەندەردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «جاڭعىرۋ جولى» رەسپۋبليكالىق جاستار قوزعالىسىنىڭ توراعاسى ماكسيم سپوتكاي: «شارانىڭ ەرەكشەلىگى – قازاقستاندى تۇتاس قامتىعاندىعىندا. ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى وسىنداي ناۋقانداردا تۇتاستىعىن, اۋىزبىرشىلىگىن كورسەتىپ كەلەدى», دەپ وي تۇجىرىمدادى. الداعى كۇندەرى جالپىحالىقتىق ديكتانتتىڭ ناتيجەلەرى شىعارىلىپ, ۇزدىكتەرىنە ۇيىمداستىرۋشىلار ەستەلىك سىيلىقتار تابىس ەتپەك. ارينە, 300 مىڭ ادامنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ دا وڭايعا سوقپاسى انىق.
جالپى, اتالعان شارا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «مىڭ بالا» مادەني-اعارتۋشىلىق جوباسىنىڭ اياسىنا كىرەدى. «مىڭ بالا» ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بالالارى مەن جاستارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە, قازاقستان حالقىنىڭ ءتىلى, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن تانۋ ارقىلى قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان-دى.
جوبا 2015 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە وتكىزىلىپ, باستاپقىدا تەك اتى ايتىپ تۇرعانداي, مىڭ بالانىڭ عانا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋىنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس بولعانىمەن, قوعام تاراپىنان قولداۋدىڭ ارقاسىندا بۇل سان بىرنەشە ەسەگە ارتىپ كەتتى. بۇل – قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىستىڭ بوياماسىز كورسەتكىشى.
سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان»