قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوعامدىق سانامىزعا مىقتاپ قوزعاۋ سالعان رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسىمەن ۇشتاسىپ جاتقان تاريحي شەشىم. توقتالعان ءالىپبيىمىزدىڭ سوڭعى نۇسقاسى دا مادەني جۇرتشىلىقتىڭ نازارىندا تۇر. قازاق ءتىلى ەملە ەرەجەسىن جاساۋداعى باستى جانە قوسالقى ۇستانىمدار قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ الىپ, كەيبىر ءتۇيىندى ماسەلەلەردى وقىرمانعا ناقتى مىسالدارمەن, عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ تارقاتىپ بەرۋ ءۇشىن ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي مىرزامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– جازۋ-سىزۋىمىزدى رەفورمالاۋ قازىر ناقتى قانداي كەزەڭدە؟ اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق؟
– الدىمەن ورفوگرافيالىق ەرەجەنىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى (كونتسەپتسياسى) جاسالدى, وسىعان سايكەس ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا 2017-2018 جىلدار ارالىعىندا ورفوگرافيالىق نەگىزگى ەرەجەنىڭ باستاپقى جوباسى ازىرلەندى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەرەجە كونتسەپتسياسىنىڭ تانىستىرىلىمى استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن ماجىلىستە تىڭدالدى. ەرەجەنىڭ العاشقى نۇسقاسى زەرەندى, قاپشاعاي قالالارىندا ارىپتەستەرىمىزدىڭ رەسمي ساراپتاماسىنان ءوتتى. الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن ماجىلىستە ەرەجەنىڭ نەگىزگى جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى تىڭدالدى. بۇل جايىندا قۇلاعى تۇرىك جۇرتشىلىق حاباردار. ارينە, ەرەجە تاقىر جەردە جاسالعان جوق. بۇعان دەيىن دە جاسالعان ەرەجەلەر, ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر, انىقتاعىشتاردىڭ نەگىزگە الىنعانىن اتاپ ايتامىز. اتالمىش ەرەجە – ينستيتۋتتىڭ ۇجىمدىق ءونىمى.
وقىرمانداردان كەلگەن مىنا ءبىر پىكىردە «ەرەجەنىڭ كونتسەپتسياسىندا كەيبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىلماعان سياقتى. عالىمدارىمىز ءارىپ اتاۋلارىنىڭ نەگە بۇلاي دەپ الىنعانىن نەگىزدەۋ كەرەك ەدى» دەپ ايتىلىپتى. مىسالى, ارىپتەرىمىزدىڭ اتالۋى نەگە بى, دى, جى,.... نەگە ءىي, نەگە ۇۋ ت.ب. نەگە ءبىر ءارىپتىڭ اتاۋى جۋان, ءبىر ءارىپتىڭ اتاۋى جىڭىشكە؟
– مۇنداي سۇراۋدىڭ ءجون-جوسىعى جوق ەمەس. ارىپتەردىڭ حالىقارالىق اتاۋلارى بار دا, حالىقتىق اتاۋلارى بار. ءبىرىنشىسى عىلىمي زەرتتەۋلەردە قولدانىلادى. ءبىز حالىقتىق اتاۋلارعا سۇيەندىك. حالىقتىق اتاۋدا, مىسالى, ب-بى, د-دى, س-سى, ت-تى....ت.ب. دەپ اتالادى. ويتكەنى تىلىمىزدە جۋان بۋىندى سوزدەر باسىم. باسقا ارىپتەردىڭ اتالۋى دا سولاي. بۇلاي بولۋ سەبەبى ءتىل دىبىستارىنىڭ قوعامدىق ساناداعى بەينەسى, ويدان شىعارىلعان نارسە ەمەس. گ مەن ك ارىپتەرىنىڭ جىڭىشكە تۇردە بەرىلۋى ولاردىڭ ۇنەمى جىڭىشكە بۋىنداردا كەزدەسۋىنە بايلانىستى, سوندىقتان ولاردىڭ دىبىستىق اتالۋى كى, گى تۇرىندە بەرىلگەن. بۇل جەردە تاعى دا سۇراۋدان-سۇراۋ تۋىنداي بەرەدى. نەگە ي ءارپىنىڭ دىبىستالۋى ءىي, ال ۋ ءارپىنىڭ دىبىستالۋى ۇۋ؟ بۇلاي بولۋى تىلدىك سانادا دىبىستىق بەينەسىنىڭ جىڭىشكە ءىي تۇرىندە ۇعىنىلۋى. وعان سەبەپ ءىي-مەن كەلەتىن جىڭىشكە بۋىندى سوزدەردىڭ سانى باسىم. ال ۋ ءارپىنىڭ ۇۋ بولۋى جۋان بۋىندى سوزدەر باسىم بولعاندىقتان. سونىمەن ءتىل دىبىستارىنىڭ قوعامدىق ساناداعى بەينەسى – ولاردىڭ مودەلى ىسپەتتى. بۇل - اۆتوماتيزم تۇرىندە جۇمىس ىستەيتىن مودەل. بۇلاردى ورفوگرافيالىق ەرەجەنىڭ نەگىزدەمەسىندە, ەرەجەنىڭ وزىندە ناقتىلاۋ مىندەتتى ەمەس. وسىنداي ەرەكشەلىكتەر بولاشاقتا ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق سوزدىكتەردە نەمەسە انىقتاعىشتاردا ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرىلەتىن بولادى.
– بايقاساق, جاڭا ەرەجەمىزدىڭ باسشىلىققا الاتىن نەگىزگى ءپرينتسيپى جونىندە تالاس, پىكىر, ارقيلى تۇجىرىم بولعانعا ۇقسايدى. سىزدەر, ورفوگرافيالىق جۇمىس توبى, فونەماتيكالىق ءپرينتسيپتى نەگىزگە الدىڭىزدار. وسىعان كەلىسپەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا نەگىزگى پرينتسيپ مورفولوگيالىق, ەندى ءبىر ارىپتەستەرىڭىز فونەتيكالىق پرينتسيپ دەپ اتاۋدى ءجون كورەدى.
– ول راس. مورفولوگيالىق پرينتسيپ دەگەنىمىز – مەكتەپ سوزىمەن ايتقاندا, ءتۇبىر ساقتاۋ. بىزدەر, ورفوگرافيامەن شۇعىلدانۋشىلار, فاكتولوگيالىق ماتەريالدارعا سۇيەنەمىز. مىسالى, قازاق, قازاعى دەيسىز, سولاي جازاسىز, بىراق قازاع دەگەن ءتۇبىر جوق قوي, ال قازاقى دەسەڭىز, باسقا ماعىنا. تىرلىك دەپ جازاسىز, ءتۇبىر ساقتاپ تىرىلىك دەپ جازبايسىز. سول سياقتى تاسقىن دەپ جازاسىز, بىراق ءتۇبىرى تاسى بولسا دا تاسىقىن دەپ جازبايسىز. ەگىننىڭ ءتۇبىرى ەك بولسا دا ەگىن دەپ جازاسىز. سەبەبى ءسىز بۇل جەردە ماعىنا اجىراتۋعا دانەكەر دىبىستاردى (بۇلاردى عىلىمي سوزدە فونەما دەيدى) جازىپ وتىرسىز. فونەماتيكالىق پرينتسيپ دەگەنىمىز وسى. ەرەجەدە فونەماتيكالىق ءپرينتسيپتىڭ نەگىزگە الىنۋ سەبەبى وسى ايتىلعاندارعا سايادى.
– سوندا بۇل ۇستانىمدارىڭىز قالاي ايتىلسا, سولاي جازىلادى دەگەن فونەتيكالىق جازۋ ەمەس پە؟
– جوق. فونەتيكالىق جازۋ قالاي ايتىلسا, سولاي جازۋ; قالاي ەستىلسە, سولاي جازۋ دەگەنگە سايادى. راس, كەيدە دالا, قالا, انا, بالا, ەل-جۇرت ت.ب. جازىلۋى داۋسىز سوزدەردىڭ ايتىلۋىنا, سوعان ساي جازىلۋىنا قاراپ, فونەتيكالىق جازۋ ەكەن دەۋگە بولمايدى. ايتالىق, قاششا دەپ ايتساڭىز نە ەستىسەڭىز, ونىڭ ايتىلىمى دا, ەستىلىمى دە بىردەي. بىراق ماعىنالارى ءار باسقا. فونەماتيكالىق جازۋ سول ءار باسقا ماعىنانى بەرەدى: قازشا (قاز سياقتى), قاشسا (قاشاتىن بولسا), تاعى ءبىر ماعىناسى قاسشا (دۇشپانشا). وسى تيپتەس سوزدەردى ماعىنا اجىراتاتىن دىبىستار بويىنشا جازۋ فونەماتيكالىق ۇستانىمعا جاتادى. ءتۇبىر ساقتاپ جازۋ دەگەنىمىز دە وسى ءپرينتسيپتىڭ اياسىنا كىرەدى.
– تاعى ءبىر كەزەكتى سۇراۋىمىز وزدەرىڭىز ايتىپ جۇرگەن سينگارمونيزم زاڭدىلىعىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. سىزدەر دايىنداعان كونتسەپتسيادا جانە وسى ەرەجەدە سينگارمونيزم ساقتالۋى كەرەك ەدى دەگەندەي وكىنىشتى سوزدەردى ارا-تۇرا بولسا دا قۇلاعىمىز شالىپ ءجۇر. بۇل جايتتى دا انىقتاي تۇسسەك.
– بۇل ماسەلەنىڭ باسى اشىق. بۇعان جاۋاپ تا انىق, سۇيەنەتىنىمىز دە انىق. ءبىز جازبا داستۇرگە اينالعان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سينگارمونيزمىنە, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ايتقان سينگارمونيزمگە سۇيەندىك. بۇل – سوزدەردىڭ جۋان, جىڭىشكە بولىپ جازىلۋىن نەگىزگە الاتىن ەزۋبەيىمدى ءداستۇرلى سينگارمونيزم. عىلىمدا بۇنى لينگۆالدى سينگارمونيزم دەيدى. مىسالى, قويىمىزدىڭ, قويشىمىزعا, ۇيلەرىمىزگە, تۇيەلەرىمىزدىڭ ت.ب. ال ەرىندىك سينگارمونيزمدى جاقتاۋشىلار اسىرەسە 90-جىلدارى قىزۋقاندى ايتىستىڭ الاڭىنا اينالدىرعان بولاتىن. كەزىندە تاجىريبە رەتىندە ەرىنبەيىمدى (لابيالدى) ۇندەستىكتى جازىپ كورگەنىمىزدە ونىڭ جازۋ-سىزۋىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قامتيتىنىن بايقادىق. ول ايتىستىڭ بەتى قايتقانداي بولدى. بىراق قازىرگى كەزدە دە ارا-تۇرا ايتىلىپ ءجۇر. ەگەر ءبىز ەرىنبەيىمدى سينگارمونيزمدى ۇستانساق, قويۇمۇزدۇڭ, قويشۇمۇز, ۇيلورۇمۇزگو, ءتۇيولورۇمۇزدۇڭ ت.ب. دەپ جازعان بولار ەدىك. الايدا جازارماندارىمىزدىڭ قوعامدىق ساناسى بۇنداي «جاڭاشىلدىقتى» قابىلداي قويماسى بەلگىلى. سوندىقتان ا.بايتۇرسىن ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى زامانىنان كەلە جاتقان ەزۋبەيىمدى سينگارمونيزمدى بازالىق نورما دەپ تانىدىق.
– اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ەرەجەنىڭ نەگىزدەمەسىندە دە, ەرەجەنىڭ وزىندە دە «قازاق ءسوزىنىڭ تابيعاتىنا ءتان ءبىر داۋىستى, ءبىر داۋىسسىز نەمەسە ءبىر داۋىسسىز, ءبىر داۋىستى» بولىپ كەلەتىن ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەي قالعان دەگەندەي سىن ەسكەرتپە دە ايتىلعان سياقتى.
– الدىمەن ايقىنداپ الايىق. ءسوزدىڭ دىبىستىق قۇرامىنىڭ قاتارى ء«بىر داۋىستى, ءبىر داۋىسسىز نەمەسە ءبىر داۋىسسىز, ءبىر داۋىستى» بولىپ ايتىلاتىن الىس, الاقان, اسىل; تەرەك, دالا, جالاڭ ت.ب. سوزدەر دە, ءسوز ىشىندە قاتار كەلەتىن داۋىسسىزدارى دا بار: قارت, التى, ورتا, ارقا, القا, ءتىپتى ءۇش داۋىسسىز قاتار ايتىلاتىن سىرتتان, جۇمىرتقا, كەسىرتكە, ومىرتقا ءتارىزدى اۋىر بۋىندى سوزدەر دە بار. انىعى وسى. ال اڭگىمە ءۇندى مەن ءۇندى دىبىستىڭ ارالىعىنداعى قىساڭ ى, ءى, ۇ, ءۇ داۋىستىلارىنىڭ تاڭبالانۋى جونىندە بولسا, وندا ءسوز باسقا, مىسالى, ەملە مە, ەمىلە مە; مەملەكەت پە, مەمىلەكەت پە؟
ەملە اۋەلدەن ەكى, مەملەكەت ءۇش بۋىندى بولىپ جازىلىپ ءجۇر. بۇلاردى, ەمىلە دەپ ءۇش بۋىنعا, مەمىلەكەت دەپ ءتورت بۋىنعا اينالدىرۋ نە ءۇشىن قاجەت؟ مامىلە, مالىمەت, قۇرىلىس, توپىراق, جاپىراق ءتارىزدى سوزدەر بىرىزدىلىكپەن ءداستۇر بويىنشا ءۇش بۋىندى تۇردە جازىلىپ ءجۇر. ال تۇبىردەگى قىساڭ داۋىستىلار تۋىندى تۇبىردە ءتۇسىرىلىپ جازىلادى: وپىر > وپرىق, ءتىرى > تىرلىك, سارىن > سارنا, ورىن > ورنا, ويىن > وينا, باۋىر > باۋراي, قويىن > قويناۋ, ۇرىك > ۇركەك, بۇيىر > بۇيرىق, ۇرى > ۇرلىق, ۇرلا; جيىن > جينا; جيناق ت.ب.
بۇل جەردە ء«بىر داۋىستى, ءبىر داۋىسسىز» دەگەن فورمۋلا جۇرمەيدى. سەبەبى ەكى بۋىندى ءتۇبىردىڭ قوسىمشا جالعانعاندا ءۇش بۋىندى بولىپ ۇزارماي, ەكى بۋىندى بولۋى ءتىلدىڭ ىشكى تابيعاتىنا ءتان ۇنەمدەۋ ىقشامداۋ زاڭدىلىعىمەن, ياعني جالعامالى ءتىلدىڭ بۋىن سانىن ۇزارتپاي, ءتىلدىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ مەحانيزمىمەن بايلانىستى.
– ۋ, ي ارىپتەرىمەن جازىلىپ جۇرگەن تۋ, سۋ, بۋ ءتارىزدى سوزدەردى تۇۋ, سۇۋ, بۇۋ دەپ جازۋ كەرەك دەگەن دە ءسوزتالاستان قۇلاعدارمىز. ارينە, سىزدەر ءبىر توقتامعا كەلگەن بولارسىزدار؟
– بۇل جەردە سۇيەنەتىمىز: تاعىلىم, دالەل, ءۋاج. وسىلارعا سۇيەنىپ, ءبىر توقتامعا كەلدىك. تاعىلىمعا, دالەلگە, ۋاجگە توقتالماساق, جازۋ رەفورماسى بىتىسپەس ايتىس الاڭىنا اينالار ەدى.
اۋەلى ءسوزدى تاعىلىمنان, ءومىر تاجىريبەسىنەن باستايىق. ا.بايتۇرسىن ۇلى كەزىندەگى توتە جازۋدا قيىن, تيىن, يت, كيىم دەپ تە, قىيىن, تىيىن, ءىيت, كىيىم دەپ تە جازعان.
30-جىلدارداعى لاتىندا دا سولاي: تۇۋ دەپ تە, تۋ دەپ تە جازىلدى. كيريلشە جازۋدا, 1957 جىلعى ەرەجەگە دەيىن تۇۋ دەپ تە, تۋ دەپ تە جازىلعان بولاتىن. وسى قيىندىقتان تاعىلىم الۋىمىزعا بولادى.
1957 جىلعى ەرەجەدەن كەيىن بۇنداي الا-قۇلا, ءارى-ءسارى جازۋ بىرىزگە ءتۇستى. ەگەر ەرەجەدە كەمشىلىك بولسا, وسى كۇنگە دەيىن الا-قۇلالىقتان ارىلا الماي جۇرگەن بولار ەدىك. قاي گازەتتى الىپ قاراساق تا, ۋ, ي ارىپتەرىنىڭ جازىلۋىنان كەتكەن قاتەنى كورگەن جوقپىز. ەگەر ءومىر سىنىنان وتكەن تاجىريبەدەن تاعىلىم الماساق, كۇنى ەرتەڭ-اق باياعى الا-قۇلالىق قايتالانباي قويماس. تاعىلىمعا توقتاماساق, تاعى دا تايعاق كەشۋدە جۇرەمىز. تاعىلىم دەيتىنىمىز وسى.
دالەل. دالەل مىناۋ: ۋ دا, ي دە ا.بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, جارتى داۋىستى. [تۇۋ] دەگەندە ۋ جارتى داۋىستى, ۇ قىسقا داۋىستى, ەكەۋى دە ەرىندىك. وسى قاسيەتتەرى جاعىنان بىرەگەيلەنىپ, ءبىر بۇتىنگە اينالعان دىبىستىق بىرلىك. وپپونەنتتەرىمىزگە ايتاتىن دالەلىمىز وسى. تۇۋ دەپ جازساڭىز دا, تۋ دەپ جازساڭىز دا ايتىلىمىندا ايىرما جوق.
ءۋاج. ءۋاج مىناۋ: اڭگىمە تەك بۋ, سۋ, تۋ سياقتى, ءبىر بۋىندى سوزدەر عانا ەمەس. ادەتتە ورفوگرافيامەن شۇعىلدانۋشىلار بىرەر سوزبەن عانا شەكتەلمەي, فاكتولوگيالىق ماتەريالداردى كەڭىنەن جيناپ, سوعان سۇيەنەدى. ونى سارالايدى, ءار نۇسقاسىن جازىپ, سالىستىرادى. ءسىز دە سالىستىرىڭىز, وقىرماندارىمىز دا سالىستىرىپ كورسىن: يگەرۋ (5 ءارىپ) – ىيگەرۇۋ (7 ءارىپ) , يگەرىسۋ (7 ءارىپ) – ىيگەرىسۇۋ (9 ءارىپ); قۋ (3 ءارىپ) – قۇۋۇۋ (5 ءارىپ); اۋرۋ (4 ءارىپ) – اۋىرۇۋ (6 ءارىپ); سۋىنۋ (5 ءارىپ) – سۇۋىنۇۋ (7 ءارىپ).
ال حالىقارالىق تەرميندەر مەن پرەتسەدەنتتى اتاۋلاردى دا قوسار -ىي/-ءىي, -ۇۋ/-ءۇۋ تۇرىندە دە جازىپ كوردىك: كريمينولوگيا (12 ءارىپ) – كرىيمىينولوگىيا (15 ءارىپ), ۋنيۆەرسيتەتى (12 ءارىپ) - ۇۋنىيۆەرسىيتەتى (15 ءارىپ), يۋري گاگارين (11 ءارىپ) – ىءيۇۋرىي گاگارىين (15 ءارىپ) ت.ب. حالىقارالىق تەرميندەر مەن پرەتسەدەنتى اتاۋلارعا كەلگەندە, وپپونەنتتەر تاراپىنان ء«بىز تەك ءتول سوزدەرىمىزدى عانا -ىي/ -ءىي, -ءۇۋ/ۇۋ دەپ جازامىز» دەگەندەي دە ءۋاج ايتىلدى. بۇنداي ۋاجگە دە توقتالۋ قيىن بولدى, ويتكەنى مىڭداعان جازارمانىمىز يمان/ىيمان, ۋاكىل/ۇۋاكىل, ءۋازيپا/ۇۋازىيپا, ءۋاجىپ/ۇۋاجىپ, ءۋاليحان/ۇۋالىيحان, يسا/ىيسا, يساتاي/ىيساتاي, يران/ىيران ت.ب. سوزدەر مەن اتاۋلاردى جازاردا ءتول مە, ءتول ەمەس پە دەپ «سۇرىپتاپ» وتىرماق پا؟ دارا نە قوسارمەن جازۋ ساناۋلى سوزدەردىڭ عانا ورفوگرافيالانۋى ەمەس, كۇللى ەملەمىزدىڭ ۇشتەن ەكىسىن قۇرايتىن اسا اۋقىمدى جۇيە. ونى وزگەرتۋ – وزگەرىس ەمەس, توڭكەرىس بولار ەدى.
قوعامىمىزدا 7 جاس پەن 70 جاستان اسقانعا دەيىنگى مۇشەلەرىن قامتيتىن الەۋمەتتىك اسا اۋقىمدى جانە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس-شارالار. رەفورما دەگەنىمىز, جالپى ايتقاندا, ءتۇپ نەگىزىن ساقتاي وتىرىپ وزگەرتۋ. جازۋ-سىزۋدا دا سولاي. جازۋ-سىزۋ – ءبىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى بار رۋحاني دۇنيەمىز. ال ءتۇپ نەگىزىنەن ايىرىلسا, ول وزگەرىس ەمەس, توڭكەرىس بولار ەدى.
– سونىمەن, ەرەجەنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن ءتۇيىپ ايتساڭىز.
– ءجىپتىڭ ۇشىن ءتۇيىپ ايتقاندا: قازاق ورفوگرافياسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنىڭ ۇلتتىق ءتىلدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن زاڭدىلىقتارىنا سايكەس بولۋى كوزدەلدى; تاجىريبەدە سىننان ءوتىپ, داستۇرگە اينالعان بازالىق نورمالارى ساقتالىندى; تەحنيكالىق جاقتان قازاق ورفوگرافياسىنىڭ قولدانۋعا وڭتايلى, ءموبيلدى, جيناقى بولۋى ەسكەرىلدى; حالىق ءتىلىنىڭ دىبىستىق قور الەۋەتىنىڭ كەڭىرەك قامتىلا ءتۇسۋ تالابى بولدى; جاھاندانۋ ۇردىسىندە جازۋ-سىزۋدىڭ ۇلتتىق سيپاتىنىڭ ساقتالىپ, كوسموپوليتتىك اسىرەلىككە ۇشىراماۋى كوزدەلدى.
– ارينە, بۇل ايتىلعانداردى ءالىپبي رەفورماسىنىڭ باستاپقى ءبىر كەزەڭى دەۋگە بولار. الداعى كەزدە اتقارىلاتىن ءىس-شارالار قانداي بولماق؟
– ەندىگى جەردە ەرەجە – جوعارى وقۋ ورىندارى كافەدرالارىنا, مەكتەپتەرگە تاراتىلىپ سىن مەن سىناقتان وتكىزىلمەك. بۇل شارالاردى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن ء«تىل – قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى باستاپ تا كەتتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ارمان وكتيابر, «ەگەمەن قازاقستان»