ءونىمدى نەسيەلەۋ

تامىز ايىنىڭ اياعىنا دەيىنگى ارا­لىقتا «قازاگرو» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى اگرارلىق نەسيە كورپوراتسيا­سىنا (انك) 3,4  ملن گا جەرگە ەگىن ەگۋ ءۇشىن بارلىعى 67 ملرد تەڭگە قارجىنى قۇراي­تىن 2146 ءوتىنىش ءتۇستى. 

– كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن كۇزگى جيىن-تەرىم ناۋقانىن «قازاگرو» حول­دينگى ءداستۇرلى جولمەن ءتۇرلى كوزدەردەن قارجىلاندىرادى, – دەدى «قازاگرو» ۇبح» اق باسقارما توراعاسى رۇستەم جومارت ۇلى قۇرمانوۆ. – 60 ملرد تەڭگە نەگىزگى كولەم – جىل سايىن بو­لى­نەتىن بيۋدجەتتىك نەسيەلەۋدىڭ قار­جى­سى, بۇل اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن ون­دىرۋ­شىلەرگە جىلدىڭ باسىندا 1 جەل­توق­سانعا دەيىنگى مەرزىمدە جابۋ ءۇشىن بەرىلەدى. اتالعان قارجىنى الۋ تالاپتارى­نا ساي­كەس, سوڭعى بورىشكەرگە دەيىن قار­جى­­لان­دىرۋ شارتتارى قويىلادى. انك ار­قىلى تىكەلەي قارجىلاندىرۋدان بولەك نەسيە­لەردى نەسيە سەرىكتەستىكتەرى نەمە­سە باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارى – ميكرو­قارجى ۇيىمدارى مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى الۋعا بولادى. 

بيىل قارجى ينستيتۋتتارى اراسىندا قاراجات كولەمى بويىنشا قاتاڭ شەكتەۋلەر بولعان جوق, سول سەبەپتى ونى ۇلەستىرۋ وتىنىشتەردىڭ ءتۇسۋ بارىسىنا قا­راي جۇزەگە اسىرىلدى. نەسيە سەرىكتەستىك­تەرى ارقىلى 13,1 ملرد تەڭگە بەرىلدى, بۇل 2017 جىلعى كورسەتكىشتەن 4,5 ملرد تەڭگەگە كوپ. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جانە ميكرو قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى 12 ملرد تەڭگە بەرىلدى (2017 جىلى – 21,3 ملرد) جانە تىكەلەي نەسيەلەندىرۋ ارقىلى 34,9 ملرد تەڭگە (2017 جىلى – 30,1 ملرد) بەرىلدى. 

تىكەلەي نەسيەلەۋ كەزىندە سوڭعى بورىش­كەرلەر ءۇشىن سىياقى مولشەرى جىلدىق 2 پروتسەنتتى قۇرايدى, بانككە كەپىلدەمە قويۋدى قوسا ەسەپتەگەندە ول 6 پروتسەنت بولادى. نەسيە سەرىكتەستىكتەرى مەن ميكروقارجىلاندىرۋ ۇيىمدارى ءۇشىن سىياقى 6 پروتسەنت بولسا, بانكتەر ءۇشىن 5 پروتسەنتكە دەيىن.  «قازاگرو» بۇل فەرمەرلەردى ءبىرشا­ما كوتەرمەلەيتىن قارجى دەپ ساناي­دى. كەپىلگە كەلەر بولساق, تىكەلەي نەسيە بەرىل­گەن جاعدايدا بۇل بانكتىڭ كەپىلى بو­لىپ سانالادى, باسقا مەحانيزمدەر بو­يىنشا – قارجى ۇيىمدارىنىڭ كەپىل سايا­ساتىنا سايكەس بولادى. تاجىريبە كور­سە­تكەندەي, نەسيە سەرىكتەستىكتەرى اۋىل­شارۋاشىلىق تەحنيكاسى, جەر سىندى كەپىلى بار قاتىسۋشىلاردى نەسيەلەيدى, بۇل ميكروقارجىلاندىرۋ ۇيىمدارىنا دا قاتىستى.   انك اتاپ كورسەتكەندەي, قارجىنى بەرۋ كەزىندە ايماقتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرى نازارعا الىنعان. تاريحي قالىپتاسقانداي, نەسيە قاراجاتىنىڭ باسىم بولىگى استىق ەگۋشى ايماقتاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ءسويتىپ بيىل ونىڭ 80 پروتسەنتى ەلىمىزدىڭ استىقتى ولكەلەرىنە بەرىلدى. اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنا سايكەسىنشە 15,7 ملرد, 21,6 ملرد جانە 11,9 ملرد تەڭگە باعىتتالدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق, وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە – 4,7 ملرد تەڭگە, شىعىس قازاقستانعا – 1,2 ملرد تەڭگە, باتىس قازاقستانعا – 1,1 ملن تەڭگە تيەسىلى. 

ەگىستىك القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتى بويىنشا ەكى جىلدىڭ بەدەرىن­دە كوكونىسكە, جەمشوپ جانە مايلى داقىل­دارعا دەگەن سۇرانىستىڭ وڭ ديناميكاسى بايقالادى. اتاپ ايتار بولساق, وتكەن جىلى اگروونەركاسىپ كەشەن سۋبەك­تى­لەرى­نىڭ 3 ملن گا ەگىستىك القاپتارىنان وسى داقىل­داردىڭ ۇلەسى 900 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 1 ملن گەك­تارعا دەيىن ۇلعايدى. 

اگرارشىلاردىڭ انك-دان تۇقىم سەبۋ مەن جيىن-تەرىم جۇمىستارى ءۇشىن الاتىن 60 ملرد تەڭگە قارجىسىنان بولەك, ۇساق شارۋاشىلىقتار اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورىنىڭ قاراجاتىن الا الادى. بيىل ءونىمدى ەڭبەكپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باع­دار­لاماسىنىڭ اياسىندا, سونىمەن قاتار «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا قور تارا­پى­نان 247 جوبا 1 ملرد تەڭگە سوما­سىندا قار­جى­لاندىرىلدى. بولىنگەن قارا­جات­تىڭ كومەگىمەن 91,5 گەكتار جەردە جۇمىس جۇر­گىزىلىپ, 389 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى.

مۇنداي جاعدايدا ورتاشا نەسيە كولەمى – 6 ملن تەڭگەنى, جىلدىق سىياقى 6 پروتسەنتتى, ال نەسيەنى قايتارۋ مەرزىمى – ءۇش جىلدى قۇرايدى. قورعا نەگىزىنەن 100-120 گەكتار جەردى وڭدەيتىن ۇساق فەرمەر­لەر بارادى, بانكتەر ولارمەن جۇمىس ىستە­مەيدى. ياعني, انك-گە نەمەسە بانكتەرگە سال­ماق­تى كەپىلمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جانە ءوندىرىس كولەمى دە ايتارلىقتاي ءىرى شا­رۋا­شىلىقتار باراتىن بولسا, قور نەگى­زىنەن ميكرونەسيەلەۋمەن اينالىسادى.  قوسىمشا قاراجات الۋدىڭ تاعى ءبىر مەحانيزمى – تەحنيكانى ليزينگكە الۋ. «قازاگروقارجى» اق بيىل 2199 بىرلىك تەحنيكا ساتىپ الۋعا 38 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولدى, ونىڭ ىشىندە 18,5 ملرد تەڭگە استىق جيناۋ تەحنيكاسىن الۋعا جۇمسالدى. سىياقى مولشەرى – جىلدىق 14,5 پروتسەنت. تراكتورلاردى, شوپشاپقىشتار, تۇقىم سەپكىشتەر, تۇقىم سەبۋ كەشەندەرىن تىكەلەي ليزينگ الۋشىنىڭ ءوزى تاڭدايدى. كەيبىرەۋلەر «بەلارۋس» تراكتورى سىندى ۇنەمدى نۇسقالاردى تاڭداسا, ەندى بىرەۋلەر John Deere سىندى قىمبات, ەسەسىنە ءونىمدى كومبايندار العاندى ءجون كورەدى. 

– تاريحي قالىپتاسقانداي, نەسيە بەرۋگە بيۋدجەت قارجىسىنان بولەك باس­قا دا كوزدەر, سونىڭ ىشىندە جەكەلەي قار­جى كوزدەرى مەن باسقالارى قاتىس­ا­دى. قالاي بولعاندا دا, 60 ملرد تەڭگە قازاق­­ستاننىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قام­تا­ما­­سىز ەتە المايدى, بۇل تەك ەگىستىك ال­قاپ­­تا­رى­نىڭ 15 پروتسەنتىن وڭدەۋگە جەتە­دى, – دەيدى ل.يششانوۆا. – تۇقىم سەبۋ جانە جيىن-تەرىم جۇمىستارىن ءوز بەتىن­شە, قوسىمشا قارجى تارتپاي-اق جۇ­زەگە اسى­­راتىن شارۋاشىلىقتار بار. ەندى بىرەۋ­­لەرى  نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ارقى­لى قار­­جى­لاندىرىلادى, انك ولارعا بيۋد­جەت نەسيەسىنەن بولەك جىل سايىن 30 ملرد تەڭگەدەن كەم ەمەس قارجى بولە­دى. ءىرى, ورنىقتى شارۋاشىلىقتار بانك­تەر ءۇشىن ايتارلىقتاي تارتىمدى كليەنت بولىپ تابىلادى, ولار كەپىلمەن قام­تاما­سىز ەتىلگەن. قالاي بولعاندا دا, كوك­تەمگى دالا جۇمىستارى مەن كۇزگى جيىن-تەرىم جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ سىندى ماقساتتى باعدارلامامەن قاتار, «قازاگرو»-نىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى مەن وزگە دە قارجى ۇيىمدارىنىڭ باسقا دا ونىمدەرى بار, اگرارشىلار وزدەرىنە قو­لاي­لى بالاما نۇسقالاردى تاڭداي الادى.  نەسيە الۋعا جىل سايىن ءوتىنىش بەرەتىن ءىرى شارۋاشىلىقتار بار. ونى الۋعا ۋاقىت جاعىنان شەكتەۋ جوق. باستىسى, نەسيە الۋشىنىڭ بيۋدجەت الدىندا جانە باسقا نەسيە بويىنشا بەرەشەكتەرى بولماسا بولدى. 

«قازاگرو» وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, تەرىس نەسيە تاريحى كەيىنگى قارجىلاندىرۋعا اسەرىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى فەرمەرلەر وز­دەرىنىڭ قانداي تاۋەكەلگە باراتىندارىن الدىن الا سالماقتاپ الۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ولاردىڭ سەبۋگە ار­ناپ قالدىرىلعان تۇقىم, نە بولماسا قويما­داعى جانار-جاعارماي, سايماندار سىندى رەۋرستار قورىنىڭ بولۋىنا بايلانىس­تى مىندەتتەمەلەرى دە بار. وسىلايشا جۇمىسكەرلەردىڭ بارلىعى 100 پروتسەنت ەمەس, ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگى عانا نەسيەلەنەدى. 

قايتارۋ ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, ارينە, مەرزىمنىڭ ءوتىپ كەتۋ وقيعالارى كەزدەسەدى, بىراق ول جاپپاي سيپاتتا ەمەس. ونداي جايتتارعا اسەر ەتەتىن وبەكتيۆتى سەبەپتەر, ءبىرىنشى كەزەكتە اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى قولبايلاۋ بولسا, نەسيە بەرۋشىلەر ولارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, نەسيەنى جابۋ مەرزىمىن ۇزارتادى. 

جالپى, كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن كۇزگى جيىن-تەرىم جۇمىستارى تىكە­لەي اۋىل­شارۋا­شىلىق تاۋارلارىن وندىرۋ­­شىلەر­مەن ۇنەمى تالقىلانادى. ولاردىڭ وتى­نىش­تەرى مەن ۇسىنىس-تىلەك­تەرى نازار­عا الى­­نادى. ماسەلەن, كەزىندە سىي­اقى مول­­شەرى تومەندەتىلگەن بولاتىن, ەن­دى فەر­­مەر­­لەر وداعى تاراپىنان قار­جى­لان­­دى­رۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ جانە جەكەلەي مەحانيزم­دەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلۋدە. 

نەسيەلىك قىزمەت اگروونەركاسىپ كەشە­نىن قولداۋدىڭ شەشۋشى قۇرالى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. جىل سايىن سالانى قارجىلاندىرۋعا 300 ملرد تەڭگە شاماسىندا قارجى جۇمسالادى. الداعى 3 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا تاعى 1 تريلليون تەڭگەدەن استام قاراجات باعىتتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.  2017 جىلى اوك-ءنى قارجىلاندىرۋ كولەمى 266,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ 92 پروتسەنتى نەسيەلەۋ باعدارلاماسى مەن ليزينگكە جۇمسالدى. اوك نەسيەلىك پورتفەلىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى – «قازاگرو»-نىڭ ۇلەسى, 58 مىڭ بورىشكەر ونىڭ كليەنتى بولىپ تابىلادى. 

حولدينگ قىزمەتىنىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بولىپ تابىلادى, ول ەكى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەتتى شەشەدى: اگرارلىق سەكتوردىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ جانە ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ.  قازىر­گى تاڭدا حولدينگتىڭ ينۆەستيتسيالىق قار­جى­لاندىرۋ پورتفەلىندە جالپى قۇنى 423,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 611 ينۆەس­تي­تسيالىق جوبا بار, 337,8 ملرد تەڭگەنىڭ 539 جوباسى ىسكە قوسىلعان.  جاقىندا وتكەن فورۋمدا ينۆەستورلار الدىندا سويلەگەن «قازاگرو» حولدينگى» اق باسقارۋشى ديرەكتورى – باسقارما مۇشەسى اسىلحان دجۋۆاشەۆ وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن سانامالاپ بەردى. ەاەو مۇشەسى رەتىندە قازاقستان 180 ملن-نان استام نارىققا تىكەلەي شىعادى, تاۋارلار, قىزمەت, كاپيتال جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىنا يە. سونىمەن قاتار كورشى ەلدەردىڭ اۋقىمدى نارىعى رەسپۋبليكامىزدى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن جانە قايتا وڭدەۋدى دامىتۋعا ءتيىمدى الاڭعا اينالدىردى. 

سول سەبەپتى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىم­دەرىن شىعارۋعا جارامدى ۇلكەن القاپ­تارى بار قازاقستان ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشى بولا الادى. قازىردىڭ وزىندە ءبىز استىق وسىرۋدە حيميكاتتى ەڭ از قولدانۋ دەڭگەيى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىن الامىز – جىر­تىلاتىن القاپتاردىڭ ءار گەكتارىنا بار بولعانى 0,1 توننا. 

اوك-ءنى دامىتۋدىڭ الەۋەتتى جاعى مەم­لە­كەتتىڭ قولداۋى بولىپ تابىلادى. اوك-ءنى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­سى­نىڭ اياسىندا 2017-2021 جىلدارى وڭدەۋ­شىلەر ءۇشىن قارىزداردى ساقتاندىرۋ جانە كەپىلدەندىرۋ, جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ جانە سالىق سالۋ, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ جانە نەسيەلەر مەن ليزينگتەردىڭ سىياقى مولشەرىن سۋبسيديالاۋ سىندى قۇرالدار قاراستىرىلىپ وتىر. دەگەنمەن جوعارىدا ايتىلعانداي, مەملەكەتتىڭ قولداۋى اوك-ءنىڭ بارلىق قاجەتتىلىكتەرىن وتەمەيدى, قازىرگى اگروبيزنەس تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى قازاگرو اوك سۋبەكتىلەرىن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا كاپيتال كوزدەرىن تارتۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى.

ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»