قازاقستان-قىتاي: ەكونوميكالىق بايلانىستى ەكشەگەن بيزنەس-فورۋم

ساۋدا اينالىمى – 10 ملرد دوللار

بۇگىنگى تاڭدا قىتايلىق كومپانيالار قازاقستاندا ءتۇرلى سالالار بويىنشا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ىنتالى. اتاپ ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىك, اۆتوونەركاسىپ, بيوتەحنولوگيا, مەديتسينا سالاسىندا كەلىسسوزدەر جاسالادى دەگەن جوسپار بار.

قىتاي حالىق رەسپۋبليكا­سى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستا­ماسى نەگىزىندە 25 مەملەكەتپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمىن 605 ملرد دوللارعا جەتكىزگەن. بۇل ەلدىڭ قازاقستانمەن اراداعى ساۋدا اينالىمى 10 ملرد دوللاردى قۇرايدى. بۇعان قوسا, قىتاي ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا مول ينۆەستيتسيا قۇيىپ وتىرعان مەملەكەت. سوڭعى ون جىلدا كورشى ەل تاراپىنان ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا 15 ملرد اقش دوللارىنان استام قاراجات تارتىلىپتى. اسىرەسە قىتاي كومپانيا­لارى ەلىمىزدەگى يندۋستريا سالاسىنا جانە ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. وتكەن جىلى ەكى ەل اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا اينا­لىمىنىڭ ۇلەسى 30 پروتسەنتتەن اسىپ, 10,5 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان بولاتىن.

جيىندا ءسوز العان ينۆەستي­تسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك قازاقستان مەن قىتايدىڭ بىرلەسكەن جوبا­لارىنىڭ ارقاسىندا 20 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلاتىنىن مالىمدەدى.

− 5 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز بىر­قاتار ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە قوستىق. بۇلار: ليانيۋنگان پورتى, قىتايمەن شەكا­راداعى قورعاس قۇرلىق پورتى, كاسپي تەڭىزىندەگى اق­تاۋ پورتى, ورتالىق ازيا ەل­دەرىن پارسى شىعاناعىمەن جانە يراننىڭ وڭتۇستىگىندەگى باندار-ابباس پورتىمەن قوساتىن, جالپى ۇزىندىعى شامامەن 900 شا­قىرىم «قازاقستان – تۇرىك­مەن­ستان – يران» جاڭا تەمىر جول ءدالىزى, ءبىر بولىگى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىق­­ارا­لىق ترانزيت ءدالىزى. قابىل­دانعان شارالار قىتايدان قازاق­ستان ارقىلى ەۋروپاعا 15 كۇندە جۇك جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى مينيستر.

سونىمەن قاتار ج.قاسىمبەك يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق اياسىندا بىر­لەسكەن قازاقستاندىق-قىتايلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىنا توق­تالدى. بۇل باعىتتا جالپى سوماسى 27 ملرد دوللاردان اساتىن 51 جوبا جۇزەگە اسادى دەپ كۇتىلۋدە.

– ءبىز وسى جوبالاردىڭ ەسەبى­نەن شامامەن 20 مىڭ تۇراقتى جۇ­مىس ورنىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە جۇزە­گە اسىرىلعان جوبالار بار, – دەدى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان­دا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋ­گە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن وندىرۋشىلەر مەن وڭدەۋ­شى­لەر­گە مەملەكەتتىك قولداۋ قاراس­­تى­رىلعان. وسىعان وراي, قازاق­ستان­دىق اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋار­لارىن ءوندىرۋشى كومپانيالار مەن قىتايلىق كومپانيالار­دىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ بو­يىنشا ىنتىماقتاستىقتى ارت­تىرۋدا الەۋەتى زور. مي­نيستر 2017 جىلى ەكونوميكا ءوسى­مى­­نىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ ايا­سىن­­­دا «تسيفرلى قازاقستان» مەم­­­لە­­كەت­تىك باعدارلاماسى قا­بىل­­دان­­عانىن, ءتورتىنشى ونەر­كاسىپ­تىك رەۆوليۋتسيانىڭ اياسىندا 3D-پرينتەر, ونلاين-ساۋدا, ۇت­قىر بانكينگ, تسيفرلى سەرۆيس, اۆتو­مات­تاندىرۋ, جاساندى ينتەل­لەكت سىندى ەلەمەنتتەر ەنگىزۋ كوز­دەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

− قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت جانە يننو­ۆا­تسيالىق تەحنولوگيالار پاركى سياقتى يننوۆاتسيالىق كلاس­تەر­لەر جۇمىس ىستەيدى. جاڭا حالىق­ارالىق ءىت-ستارتاپتار تەحنو­پاركى اشىلماق. سوندىقتان ءبىز قىتاي­لىق ارىپتەستەرىمىزدى «تسيفرلى قازاقستان» باعدار­­لا­م­اسىن جۇزەگە اسىرۋعا بەل­سە­نە قاتى­سۋعا شاقىرامىز, – دەدى ج.قاسىمبەك.

 

ينۆەستيتسيا تارتىلاتىن سالالار انىقتالدى

قىتاي حالىق رەسپۋبليكا­سىنىڭ كوممەرتسيا جونىندەگى ۆيتسە-ءمينيسترى جەن ءحۋنبيننىڭ ايتۋىنشا, ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا قازاق­ستان ارقىلى ەۋروپاعا جەت­كىزىلەتىن جۇكتەردىڭ كولەمى اي­تار­لىق­تاي ءوسىپ وتىر. وسى ۋا­قىت­قا دەيىن ين­فراقۇرىلىم, كادر­لىق رەسۋرس­تار, ەلەكتروندى ساۋدا جانە تاعى باسقا سالالار بو­يىن­شا بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلدى.

− قازىر ءبىز ينۆەستيتسيانى قور­عاۋ تۋرالى جاڭا كەلىسىم بو­يىنشا كەلىسسوزدەردى باستادىق. بەس جىلدىڭ ىشىندە ءوزارا ساۋدا اينالىمى ءوستى. قىتاي­دىڭ جوعارى تەxنولوگيالىق تاۋار­لارى قازاقستان نارىعىنا شىق­تى. ال قازاقستان ءبىزدىڭ ەلگە استىق ەكس­پورتتاۋشىلاردىڭ تورت­­تىگىنە ەندى. وتكەن جىلى ال­عاش رەت قازاقستاننىڭ تابيعي گازى قىتايعا ەكسپورتتالدى. ءبىز ەنەر­گەتيكا, پايدالى قازبالار, xيميا ونەركاسىبى جانە تاعى باس­قا سالالاردا ءىرى جوبالاردى قولعا الدىق. قازاقستان ءۇشىن قىتاي كوممەرتسيالىق كرە­ديت­تەر­دىڭ باستى ارناسىنا اينالدى. تاراپتار ەكىجاقتى وپەراتسيالاردى ۇلتتىق ۆاليۋتالارمەن جۇرگىزۋدى قاراستىرىپ جاتىر, – دەدى جەن حۋنبين.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قىتايدىڭ قارجى ۇيىمدارى «استانا» حالىقارالىق قار­جى ور­تا­لىعىنىڭ ۇلەسىنە كىردى. ولار­دىڭ ينۆەستيتسيالارى 29 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر.

جيىندا ءسوز العان CITIC Group باس ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى چجان يۋتسزيۋن, بەس جىل بۇ­رىن قىتاي حالىق رەس­پۋب­لي­كا­­سى­نىڭ توراعاسى سي ءتسزين­پين­­نىڭ قازاقستانعا جاسا­عان رەس­مي ساپارىندا ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» يدەيا­سى ۇسى­نىل­عا­نىن, ونىڭ ەكو­نو­ميكا­لىق ءمان-ما­ڭىزى سول كەزدە ايقىن­دالعا­نىن تىلگە تيەك ەتتى.

− بۇل جوبا قىتاي ءۇشىن جاڭا تاجىريبە دەپ ايتۋعا تو­لىق نەگىز بار. قازاقستان جىبەك جولى ارقىلى باتىسقا شىعا­تىن الع­اشقى ايالداما. ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ «نۇرلى جول» دەپ اتا­لاتىن ەكونوميكالىق سايا­­ساتى­مەن استاسىپ جاتىر, – دەدى چجان يۋتسزيۋن. اتالعان كومپا­نيا مەن قازاقستاندىق مۇ­ناي سالا­سىن­داعى كاسىپورىندار 2007 جىلى «قاراجامباس» كەن ورنى­نان بىرلەسىپ مۇناي ءوندىرۋ ءىسىن قولعا العان. بۇعان قوسا, ەكى ەلگە ورتاق «سيتي-قازىنا» قو­رى قۇرىلىپ, بۇگىندە ونىڭ قار­جى­لىق كاپيتالى 800 مىڭ دوللارعا جەتكەن. سونىمەن قاتار بيىل قىتاي مەن قازاقستان اسسو­تسيا­­تسيا­سى­نىڭ 5-ءشى سام­ميتىن­دە استىق ءوندىرۋ, مال شارۋا­شى­لى­عىن, وسىم­دىك مايىن وڭدەۋ ءون­دى­رى­سىن دامىتۋ­عا باعىتتالعان اۋقىم­دى ءۇش جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلدى.

ايتا كەتەرلىگى, 2014 جىلعا دە­يىن ءبىزدىڭ ەلگە قىتايدان قۇيى­لاتىن ينۆەستيتسيانىڭ باسىم بولىگى مۇناي-گاز سالاسىنا باعىت­­تالعان-دى. ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسى ىسكە قوسىلعان ۋ­ا­قىت­تان بەرى شيكىزاتتىق ەمەس سەك­­ت­ور­لاردىڭ دامىعانى با­ي­قالادى. ۇلتتىق ستراتە­گيا اگەنت­­­تىگى كەلتىرگەن مالىمەت بو­يىن­شا, 2018-2020 جىلدارى قازاق­ستانداعى تاماقتانۋ, مۇناي وڭ­دەۋ, اگروحيميا, ماشينا جاساۋ سالالارىنا كوپتەپ ينۆەستي­تسيا تارتىلماق. بۇل بولجامدا قى­تاي­لىق ينۆەستورلاردىڭ  قىزى­عۋ­شىلىعى دا ەسكەرىلىپ وتىر.

قىتايدىڭ CNPس ۇلتتىق مۇناي-گاز كورپوراتسياسى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى, تسين ۆەيچجۋننىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كورپوراتسيا وندىرەتىن شيكى مۇ­ناي­دىڭ جىلدىق مولشەرى 20 ملن توننانى قۇرايدى. بۇعان قوسا, كومپانيا قازاقستانداعى جاڭارتۋدان وتەتىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا ۇنەمى قولداۋ كور­سەتىپ كەلەدى.

ال COSCO Shipping كورپوراتسياسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تسزيا حەيدىڭ ايتۋىن­شا, اۋىلشارۋاشىلىق ونىم­دەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن كاسىپ­ورىن ءبىر جىلدا 200 مىڭ توننا ۇن, 100 مىڭ توننا كۇرىش, 250 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن وڭدەۋگە قابىلەتتى. تاياۋدا قۇ­نى جارتى ملن اقش دوللارىن قۇ­راي­تىن كەلى­سىم­شارتقا قول قو­يى­لىپ, سو­نىڭ ناتيجەسىندە بيىل قازاق­ستان­نان قىتايعا 150 مىڭ توننا بيداي مەن 100 مىڭ توننا كۇرىش جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.

جيىندا قازاقستان مەن قى­تايدىڭ بىرلەسكەن جوبا­لارىن قارجىلاندىرۋدا تۇيتكىلدى ماسە­لەلەر دە بار ەكەنى ايتىلدى. بۇل جايىندا «Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانياسى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى مارات ءبىرىم­جانوۆ بايان­داپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قار­جى ۇيىمدارىنىڭ ورتاق جو­با­­لارعا قاتىسۋ كورسەت­كىشى ءالى كۇنگە دەيىن تومەن.

− ماسەلەن, بۇگىندە قازاق­ستان­دا Industrial and Commercial Bank of China (ICBC), China Development Bank (CDB) سياقتى قى­تايلىق بانكتەر جۇمىس ىستەيدى. بۇدان بولەك, Altyn Bank بار. ونىڭ 60 پروتسەنتىن CITIC Bank ساتىپ الدى. الاي­دا اتالعان بانكتەر­دىڭ جار­عى­­لىق كاپيتالى كوپ ەمەس. سون­دىقتان بانكتەر ءىرى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قاۋقار­سىز. ءتىپتى كاسىپورىنداردىڭ اي­نالما قاراجاتىن دا تولىقتىرۋ­عا جاعداي جوق, – دەدى «Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانياسى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى. تاعى ءبىر ماسەلە, قارجى ۇيىمدارىنىڭ تالاپ­تارى قاتاڭداپ, اكتسيونەرلەر مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىن سۇرايدى.

− ەسكەرەتىنى, قىتايدىڭ ەكونوميكاسىندا مەملەكەتتىڭ ءرولى وراسان. سول سەبەپتى ولار بىزدەگى جاع­داي دا سونداي دەپ ويلايدى. وعان قوسا, سوڭعى كەزدەرى قىتاي­­دا يۋاندى دوللارعا ايىر­باس­تاۋ قيىنداپ كەتتى. قىتاي­لىق كومپانيالاردىڭ قاراجاتى تولىق­تاي يۋانمەن ساقتالعان. وسى­عان بايلانىستى يۋاندى تەڭ­گە­گە ايىرباستاۋدىڭ ءتيىمدى كلي­رينگ­تىك جۇيەسىن ويلاپ تابۋى­مىز قاجەت, – دەپ اتاپ كورسەتتى م.ءبىرىمجانوۆ.

قازاقستان مەن قىتاي ارا­سىن­داعى ساۋدا-ساتتىقتى دامى­تۋ­داعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بيز­­نەس-فورۋم اياسىندا كەڭىنەن قارا­س­­تىرىلىپ, شەشۋ جولدارى ۇسىنىلدى.

­ەركەجان ايتقازى,

«ەگەمەن قازاقستان»