بۇدان بۇرىن حابارلاعانىمىزداي, وسى اپتادا حەلسينكيدە اقش پەن رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ كوپتەن كۇتكەن كەزدەسۋى ءوتتى. ەكىجاقتى سامميتكە بۇكىل الەم نازار اۋدارىپ, جيىن بارىسىندا ەكى ەل اراسىن جاقىنداستىرۋعا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەر تالقىلاندى. بۇگىنگى كۇنى اقش تا, رەسەي دە قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ارىپتەس سانالادى. سوندىقتان ەكى ەل باسشىلارى كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسى, ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ الداعى ۋاقىتتا قالاي ءوربيتىنى ەلىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى. وسى ورايدا, اتالعان كەزدەسۋدە تالقىلانعان ماسەلەلەرگە كوز جۇگىرتىپ كورگەن ەدىك.
كەزدەسۋ بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەش باستالدى. ۇلىبريتانيانىڭ بەدەلدى باسىلىمى The Guardian گازەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇعان ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ كەشىگۋى سەبەپ بولعان. كرەمل باسشىسى 50 مينۋتقا بوگەلگەن كورىنەدى. باسىلىم مۇنداي كەشىگۋ ۆ.پۋتينگە ءتان ەكەنىن, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋگە دە ءدال ۋاقىتىندا كەلمەگەنىن جازدى. ءوز كەزەگىندە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ تا سامميت وتەتىن جەرگە كەشتەتىپ كەلىپتى.
قول الىسقاننان كەيىن ەكى ەل باسشىسى كىشىگىرىم پىكىر الماستى. ۆ.پۋتين سوزىندە بۇعان دەيىن د.ترامپپەن بىرنەشە رەت تىلدەسكەنىن, تەلەفون ارقىلى سويلەسكەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. اقىرى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرى مەن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇيتكىلدەردى تالقىلاۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعانىنا توقتالدى.
اق ءۇي باسشىسى اڭگىمە بارىسىندا رەسەيدى فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىن ءساتتى وتكىزۋىمەن قۇتتىقتاپ, جارتىلاي فينال مەن فينالدىق ويىنداردى تاماشالاعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق ەكىجاقتى كەزدەسۋدە ساۋدا-ساتتىق, اسكەري ءىس-قيمىلدار, يادرولىق قارۋ جانە زىمىراندار تۋرالى, قىتاي جونىندە ءسوز قوزعالاتىنىن ايتىپ ءوتتى.
«رەسەيمەن ىنتىماقتاستىقتا بولۋدىڭ ءتيىمسىز تۇستارىنا قاراعاندا ءتيىمدى تۇسى كوپ. الەم ءبىزدىڭ ارىپتەستىك ورناتقانىمىزدى قالايدى. رەسەي مەن اقش – يادرولىق ارسەنالى ۇلكەن مەملەكەتتەر. الەمدەگى يادرولىق قارۋدىڭ 90 پايىزى بىزگە تيەسىلى. بۇل جاعىمسىز جاعداي. وسى ماسەلەنى دە تالقىلاۋ جوسپاردا بار», دەدى د.ترامپ.
بۇدان كەيىن د.ترامپ پەن ۆ.پۋتين جەكە-دارا اڭگىمەلەستى. بۇل باسقوسۋعا اۋدارماشىلار عانا قاتىستى. ءتىپتى, پرەزيدەنتتەردىڭ كومەكشىلەرى دە اڭگىمەگە ارالاسپاعان. بەتپە-بەت جۇزدەسۋ اياقتالعاننان كەيىن ەكى تاراپتىڭ دەلەگاتسيالارى قاتىسقان كەڭ كولەمدەگى وتىرىس ءوتتى.
ەكىجاقتى سامميت اياقتالعان سوڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزىپ, تالقىلانعان ماسەلەلەر تۋرالى مالىمدەمە جاسادى.
العاش بولىپ ءسوز العان رەسەي باسشىسى د.ترامپپەن كەزدەسۋ ىسكەرلىك جاعدايدا وتكەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جيىننىڭ ماڭىزى زور ءارى ءتيىمدى. ء«بىز رەسەي – اقش قارىم-قاتىناسىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن كەلەشەگىن تالقىلادىق. ەكىجاقتى بايلانىس بۇگىندە شيەلەنىسىپ تۇرعانى بەلگىلى. الايدا جاعدايدىڭ بۇلاي ۋشىعۋىنا سەبەپ جوق», دەدى كرەمل باسشىسى.
ۆ.پۋتين, سونداي-اق د.ترامپتىڭ اقش-تاعى 2016 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا رەسەيدىڭ قاتىسى بار-جوعىن سۇراعانىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسەي ەشقاشان شەتەلدىڭ, اقش-تىڭ ىشكى تىرلىگىنە ارالاسپاعان. اسىرەسە, سايلاۋ بارىسىنا قاتىسى جوق. بۇدان بولەك, سيرياداعى جاعدايدى شەشىپ, گۋمانيتارلىق كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن اقش پەن رەسەي بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ال دونالد ترامپ ءباسپاسوز جيىنىنداعى سوزىندە اقش پەن رەسەي اراسىنداعى ناشار قارىم-قاتىناس ء«تورت ساعات بۇرىن وزگەرگەنىن» مالىمدەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, جيىن جەمىستى ءوتىپ, بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانعان. «ەكى مەملەكەت اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. بۇگىن پرەزيدەنت پۋتينمەن بىرگە ونى جان-جاقتى تالقىلادىق», دەدى اق ءۇي باسشىسى.
اقش پرەزيدەنتى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ ناشارلاۋىنا ەكى تاراپ تا كىنالى دەپ سانايدى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى شيەلەنىس قالپىنا كەلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى سامميتتە بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ بەتى اشىلعان. د.ترامپ رەسەيدىڭ اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ارالاسۋى, يرانعا جانە ونداعى يادرولىق باعدارلاماعا قارسى قىسىم كورسەتۋ, حالىقارالىق تەرروريزم, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعانىن مالىمدەدى.
جيىن اياقتالا سالا الەم ءباسپاسوزى وقيعانى سان-ساققا جۇگىرتىپ, ءتۇرلى بولجامدار جاساعان بولاتىن. CNN ارناسى د.ترامپتىڭ رەسەي پرەزيدەنتىمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋىنىڭ استارىن بىلايشا جوريدى. بىرىنشىدەن, اق ءۇي باسشىسى رەسەيلىك ارىپتەسىمەن جەكە بايلانىسىن نىعايتۋدى كوزدەۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, ءوزارا اڭگىمە بارىسىندا ايتىلعان اڭگىمەنىڭ سىرتقا تاراپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنگەن. ۇشىنشىدەن, ۆ.پۋتينمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارۋىن جاقتىرا قويمايتىن اق ءۇي اكىمشىلىگى وكىلدەرىنىڭ كەلىسسوزدەرگە ارالاسۋىن ءجون كورمەۋ ىقتيمال.
د.ترامپتىڭ رەسەي پرەزيدەنتىنە ايتقان جىلى سوزدەرى اقش-تا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. ساياساتكەرلەر, كونگرەسشىلەر مەن شەنەۋنىكتەر پرەزيدەنتتى قاتتى سىنعا الدى. ماسەلەن, ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ (CIA) بۇرىنعى ديرەكتورى دجون برەننان تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا وقيعاعا قاتىستى سىني پىكىرىن جاريالادى.
CNN ارناسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك حاتشى مايك پومپەو, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشى دجون بولتون, ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنس بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ ماقساتىندا اق ۇيدە شۇعىل جينالىس وتكىزگەن.
The Guardian گازەتىنىڭ پايىمداۋىنشا, حەلسينكيدەگى كەزدەسۋگە ۆ.پۋتين ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن كورسەتىپ, ءار ءسوزىن ابايلاپ سويلەگەن. CNN ارناسى دا ۆ.ءپۋتيننىڭ كەزدەسۋدەن وزىنشە وي ءتۇيىپ كەتكەنىن بولجاپ وتىر.
جالپى, رەسەي دە, اقش تا قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى سەرىكتەس مەملەكەتتەر سانالادى. امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن اراداعى ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى قاڭتاردا اقش-قا ساپارىنان كەيىن ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسكەنى بەلگىلى. رەسەي بولسا بىزبەن ەجەلدەن «اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» ەل. ارادا ماڭگىلىك دوستىق پەن وداقتاستىق تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانعانىنا بيىل 20 جىل تولدى. قىسقاشا ايتقاندا, ەكى مەملەكەتتىڭ قاي-قايسىمەن دە ساياسي جانە ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىمىز تامىرىن تەرەڭگە تارتقان. ەندەشە كەلىسسوزدەردىڭ جەمىستى بولۋىنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى زور.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»