جاھاندى جالت قاراتقان «جەزكيىك»

ءۇش كۇنگە سوزىلعان ايتۋلى مۋ­زىكالىق وقيعا «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» جوباسى جانە «تۋعان جەر» ارنايى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا وتكىزىلدى. سونداي-اق فەستيۆالدىڭ قازاقستاننىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا­سىن ساقتاۋ, قازاق فولكلورىن دامىتۋ جانە كلاسسيكالىق مۋزىكانى ناسيحاتتاۋ, تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ, حالىق مادە­نيەتىن جان-جاقتى تانىمال ەتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعاندىعىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون.

اشىقاسپان اياسىندا شىمىل­دىعىن تۇرگەن فەستيۆالدىڭ ءبىرىنشى كۇنى, ياعني 12 شىلدەدە تۋروپەراتورلار فورۋمى ۇيىم­داس­تىرىلدى. ول ۇلىتاۋ اۋى­لى­نىڭ ماڭىندا ورنالاسقان ەتنواۋىل اۋماعىندا ءوتتى. وعان تۋريستىك بيزنەس, قاۋىم­داستىقتار, مەملەكەتتىك ورگاندار, «Kazakh Tourizm» ۇلتتىق كومپانياسى, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى قاتىستى. اقپاراتتىق تۋرعا رە­سەي, قىتاي, وزبەكستان جانە قىر­­عىزستان ەلدەرىنىڭ شەتەل­دىك ارىپ­تەستەرىمەن سەرىكتەس استانا, الماتى قالالارى, اقمولا, جام­بىل جانە قاراعاندى وبلىستارىنان 60-قا جۋىق تۋريستىك وپەراتورلار مەن تۋريزم قاۋىمداستىقتارى قا­تىس­تى. اقپاراتتىق تۋردىڭ باع­دار­لاماسى تاريحي-مادەني, كيەلى جانە تۋريستىك نىساندارعا بارۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار فەستيۆالدىڭ بەتاشار شاراسى­ رەتىندە مارتەبەلى مەيماندار باق وكىلدەرىمەن جۇزدەسىپ, ءباسپا­سوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. 

ال, 14 شىلدە كۇنى «جەز­كيىك» شەڭبەرىندە ۇلى­تاۋ اۋدا­نىنىڭ بولاتساي مەكەنىن­دە فولكلورلىق مۋزىكا فەس­تي­­­ۆالى ءوتتى. فەستيۆالعا مەكسي­كا, پەرۋ, پولشا, رەسەي, تۇر­كيا, تاجىكستان, فرانتسيا, شوت­ل­ان­ديا, جاپونيا جانە قازاق­ستاننان جينالعان 11 كاسىبي ۇجىم قاتىستى. تۋرا سول كۇ­نى­ جەزقازعاندا كەڭگىر سۋ قوي­ما­سى جاعالاۋىنىڭ بويى­مەن ەتنومۋزىكا فەستيۆالى قا­تى­سۋشىلارىنىڭ شەرۋى, قاتى­سۋ­شىلار گالا-كونتسەرتى مەن ماراپات­تاۋ ءراسىمى, سوليستەردىڭ قىزىل كىلەم ۇستىمەن وتكەن دەفيلەسى بول­­دى. سونان سوڭ وتاندىق جانە شەتەل­دىك ارتىستەردىڭ قاتىسۋىمەن كلاس­سيكالىق مۋزىكا كونتسەرتى ءوتتى. ون­دا 10 ەلدەن (قازاقستان, تۇركيا, رەسەي, ازەربايجان, اۋس­تريا, ارمەنيا, قىرعىزستان, وزبەكستان, مولدوۆا, يتاليا) كەلگەن 17 سوليست ونەر كورسەتتى.

ءۇش قۇرلىقتىڭ وكىلدەرىن جينا­عان فەستيۆالدا زيالى قاۋىم وكىل­­دە­رى مەن ەل اعا­لارى ءسوز ال­دى. «جەز­كيىك» فەس­تيۆالىنىڭ قاتىسۋ­شى­لارىن قۇت­تىقتاۋ ءۇشىن مادە­نيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىس­تانبەك مۇ­حامەدي ۇلى, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەر­لان قوشانوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇحتار التىن­باەۆ, حالىق قا­ھار­مانى توقتار اۋباكىروۆ, قازاق­ستاننىڭ حالىق ارتىستەرى بيبىگۇل تولەگەنوۆا مەن نۇرجامال ۇسەن­باەۆا جانە تاعى دا باسقا تانىمال تۇلعالار كەل­دى.

ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان ما­دە­نيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىس­تانبەك مۇحامەدي ۇلى مەم­­لەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.

«قۇرمەتتى, حانىمدار­ مەن مىر­­­­زا­­لار! سىزدەردى «جەز­كيىك»­­ ءى حالىق­ارالىق مۋزىكا­ فەس­تي­ۆالى­نىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىق­تايمىن. مەم­لەكەتتىك «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ءوتىپ جاتقان اتالمىش شارا ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى وقيعا بولىپ قالا­تىنىنا سەنىمدىمىن. سونداي-اق بۇل فەستيۆال قازاق ۇلتتىق ونە­­رىن كۇللى الەمدە ناسيحاتتاۋعا سەپ­تىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىن», دە­لىنگەن حاتتا.

وبلىس اكىمى ەرلان قوشانوۆ تا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ونەردى قۇر­مەت­تەپ, فەستيۆالعا قول­داۋ كورسەتكەنى ءۇشىن العىس بىلدىرە­تىندىگىن جەتكىزە كەلە, جۇزدەگەن جىلدار بۇرىن وسى قاسيەتتى جەردە جوشى حان اس­كەرى اتتارىنىڭ دابىسى, كەتبۇعا دوم­بىراسىنىڭ اۋەنى ەستىلگەندىگىن تىل­گە تيەك ەتتى. «ال بۇگىن ءبىز بۇل جەر­دەن­ الەم­نىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنەن كەل­گەن فول­كلورلىق ۇجىمدار مۋ­زىكا­سىن ەستىپ وتىرمىز. بۇگىن عا­سىرلار بويى قازاقتىڭ ۇلتتىق اۋەندەرىن ەستىگەن قاسيەتتى ۇلى­تاۋ جەرىندە ءتۇر­لى ەل تاريحىنان سىر شەرتەتىن ەتنومۋزىكا وينالۋدا. جانە دە قاسيەتتى جەزكيىك – دالا كيىگى تۋرالى اڭىز. بۇل جەردە بۇرىن ءۇش ءجۇزدىڭ بيلەرى جينالعان, ال بۇگىن ۇلىتاۋعا ءۇش قۇرلىقتىڭ وكىلدەرى جينالىپ وتىر», دەدى ايماق باسشىسى.

سونىمەن قاتار حالىقارالىق فەستيۆالعا قاتىسۋشىلاردى «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ قۇتتىقتادى.

– بۇل فەستيۆال «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلا­ماسى ايا­سىندا ءوتىپ جاتىر. ونىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن قايتا جاڭعىرتۋ, دامىتۋ جانە ناسيحاتتاۋ. سوندىقتان وسىنداي­ شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا. ءبىز «جەزكيىك» حالىقارالىق فەس­تي­ۆالى وزگە ۇلت وكىلدەرىن قا­زاق ۇلتىنىڭ مادەنيەتى جانە ونە­رىمەن تانىستىرادى دەپ سەنەمىز, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

فەستيۆال اياسىندا جەزكيىك فەنومەنى جايلى دا قاداۋ-قا­داۋ ويلار ايتىلدى. «ەجەلگى عاسىر­لاردان بەرى قازاق دالاسىندا ەرەك­شە جانۋار – كيىك مەكەن ەتەدى. قا­زاقتار ونى بوكەن دەپ تە اتايدى. بۇرىنعى اڭىزدارعا ساي ونىڭ قورعاۋشىسى – جەزكيىك. بۇل ەرەكشە كيىك, ونىڭ ءجۇنى قىزعىلت ءتۇستى جانە كۇنگە شاعىلىسقاندا جىلتىرايدى, ونىڭ بۇيىرلەرى قانات ىسپەتتى. جەزكيىك كيىكتەر ءۇيىرىن قورعايدى, ولاردى اشتىقتان, جانۋارلار مەن اڭشىلاردان قور­عاعان. جەزكيىك ۇلى دالا ادام­دارىن دا قورعاشتاعان», دەدى ۇلى­تاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ءا.ومار.

قاسيەتتى ۇلىتاۋ جەرىنىڭ رۋ­حىن سەزىنۋ ءۇشىن فەستيۆالعا قاتىسۋشىلار جوشى حان مەن الاشا حان مازارلارىن, تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى ارا­لاپ, «حان ورداسى» تاريحي كەشەنىندە بولدى. فەستيۆال سوڭىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءتۇر­لى حورەوگرافيالىق ۇجىمدا­رىنىڭ بيشىلەرى «قارا جورعا» ءبيىن ورىندادى. مۋزىكالىق كەش « ۇلىتاۋ» توبىنىڭ كونتسەرتىمەن اياقتالدى.

ال «جەزكيىك» ءى حالىقارالىق مۋزىكا فەستيۆالىنىڭ ءۇشىنشى, قورى­تىن­دى كۇنىندە كلاسسيكالىق مۋزىكا كەشى ءوتتى. 

كورەرمەندەر الدىندا ءبىرىن­شى بولىپ كسرو حالىق ءارتى­سى بي­بىگۇل تولەگەنوۆا ونەر كور­سەت­­تى. قازاق كلاسسيكالىق مۋزى­كاسىنىڭ بۇلب ۇلى ۇكىلى ىبى­رايدىڭ «گاككۋ» ءانىن ورىنداپ بەردى. 

– سوڭعى كەزدەرى مەن ساپار­لار­عا كوپ شىعا قويمايمىن, الاي­دا سو­عان قاراماستان, مەن وسىن­­دا كەلمەي, سىزدەرمەن وسى تاماشا كۇندى بولىسپەي جاتا المادىم, – دەيدى بيبىگۇل تولەگەنوۆا. 

سونداي-اق فەستيۆال كو­رەر­­­­­مەن­­دەرى قازاقستان جانە تاتار­ستان حالىق ءارتىسى نۇرجامال ۇسەن­باەۆانى قارسى الدى. 

– ءبىز بارلىقتارىڭىزدى «جەز­كيىك» مۋزىكا فەستيۆالىمەن قۇت­تىقتايمىز. بۇل وتە تاماشا­ شارا, كەشەگى ەتنواۋىلدا وت­كەن گالا-كونتسەرت ەرەكشە بول­دى. ال بۇگىنگى كونتسەرت ءبىز­دى تىڭ­دارماندارىمىزبەن جاقىنداس­تىرادى. وپەرا مەن كلاسسيكالىق مۋزىكانى سۇيەتىن قاۋىم بارلىق جەردە بار, – دەدى نۇرجامال ۇسەن­باەۆا. 

كورەرمەندەر ءۇشىن جەزقاز­عان قالاسىندا فەستيۆالعا ارنايى سالىنعان امفيتەاتردا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 10 مەملەكەتىنەن (قازاقستان, تۇركيا, رەسەي, ازەربايجان, اۋستريا, ارمەنيا, قىرعىزستان, وزبەكستان, مول­دوۆا, يتاليا) 17 سوليست ونەر كور­سەتتى. بيبىگۇل تولەگەنوۆا (الماتى, قازاقستان), شەنول ي گيۋلچوحرا تالىنلى (تۇركيا), نۇرجامال ۇسەنباەۆا (استانا, قازاقستان), ۆلاديمير موروز (رەسەي), يلحام نازاروۆ (ازەربايجان), امانتاي ىبىراەۆ (قاراعاندى, قازاقستان), تالعات مۇساباەۆ (استانا, قازاقستان), وكسانا داۆىدەنكو (الماتى, قازاقستان), تالعات ىدىرىسوۆ (قاراعاندى, قازاقستان), جان تاپين (استانا, قازاقستان), اننا ريان (اۋستريا), اسميك لەوليان (ارمەنيا), ەلنۋرا جانابەرگەنوۆا (قىرعىزستان), جەڭىسبەك پيازوۆ (وزبەكستان), يگور پودگوريانۋ (مولدوۆا), ماركو بوەني (يتاليا). 

كلاسسيكالىق مۋزىكا كەشىندە ء«بىر­جان-سارا» وپەراسى, «اباي» وپەراسىنان اريا, لاتيف ءحامي­ديدىڭ «قازاق ءۆالسى» سەكىلدى قازاق كلاسسيكالىق مۋزىكاسىمەن قاتار, دۇنيە جۇزىنە ايگىلى دجۋزەپپە ۆەردي, جورج بيزە, دجاكومو پۋچچيني, دجەيمس لاست, يوگانن شتراۋستىڭ جانە تاعى دا كوپتەگەن كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلا­رى ورىندالدى. قاراعاندى اكا­­­دە­ميالىق مۋزىكالىق كومەديا تەا­ترىنىڭ ديرەكتورى امان­تاي ىبىراەۆ اتاپ وتكەندەي, «جەز­كيىك» فەستيۆالىنە جەرگىلىكتى تەاتر­­­­دىڭ ەڭ ۇزدىك وكىلدەرى – ال­دىڭ­عى قاتارلى سوليستەرى, ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرلەرى, xالىق­ارا­لىق بايقاۋلاردىڭ لاۋ­رەات­تارى قاتىسقان. ول اتال­مىش فەس­تي­ۆالعا قاتىسۋ كوپكە دەيىن ەستە قالىپ, الداعى ۋاقىت­تا شى­عار­ماشىلىق تۇرعىدا جەتى­لۋگە تۇرتكى بولاتىندىعىن جەت­كىزدى. 

كلاسسيكالىق مۋزىكا كەشىنىڭ سوليستەرى وسىنداي وراسان زور شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا قاتىستى ريزاشىلىقتارىن ءبىل­دىر­دى. كوبى وسىنداي مەرەكە ۇيىم­داستىرىلعانى ءۇشىن سەزىمگە تو­لى جۇرەكجاردى العىستارىن اي­تىپ جاتتى. 

ء«بىرىنشى كەزەكتە سىزدەردى وسىن­­­داي تاماشا فەستيۆالمەن قۇت­تىقتايمىن. مەن جەزقازعانعا ال­عاش رەت كەلىپ وتىرمىن, بىراق قا­­زاقستاندا, استانادا وسىعان دەيىن بولعانمىن. مەن وسى كلاس­سي­كالىق مۋزىكا فەستيۆالىنە قاتىسىپ وتىرعانىما وتە قۋا­نىش­­­تىمىن. قازاقستاندا مەنىڭ دوس­تارىم كوپ. جەزقازعان تۇرعىن­دارىن وسى تاماشا جانە اسەم مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىن!», دەيدى مولدوۆالىق يگور پودگوريانۋ.

ال سانكت-پەتەربۋرگتەگى ماريا تەاترىنان كەلگەن ۆلادي­مير فەليا­ۋەر بولسا, كەڭەس وكىمە­تىنەن كەيىنگى اۋماقتا جىلدار بويى يىق تىرەسە ونەر كورسەتىپ, تانىس بولعان وسىنشاما دوستارىن ءجيى كەزدەستىرە بەر­مەگەندىگىن ايتادى. «ولاردىڭ بار­لىعىمەن وسىندا باس قوسىپ وتىرعانىمىزعا قۋانىشتىمىن», دەيدى ول.

جەزقازعان قالاسىنىڭ تۇرعىن­دارى دا فولكلورلىق مۋزىكادان العان ەرەكشە اسەرلەرىن جاسىرا المادى. بىزگە, جەزقازعان مەن ۇلى­تاۋعا العاش رەت 11 ەلدىڭ ارتىس­تەرى كەلىپ وتىر, بۇل ءبىر ۇلكەن جەتىستىك. ەندى كوپتەگەن ەلدەر مەن ادامدار ۇلىتاۋ مەن جەزقازعان تۋرالى بىلەتىن بولادى,  دەيدى كوبى.

«جەزكيىك» ءى حالىقارالىق مۋزىكا فەستيۆالى اتاۋلى سوليستەردىڭ ونەر كورسەتۋىمەن تۇيىندەلىپ, جار­قىن وتشاشۋمەن مارەسىنە جەتتى.

قايرات ءابىلدا, «ەگەمەن قازاقستان»