قازاق – ونەگەلى حالىق. بەرەكە-بىرلىكتى, ىنتىماقتى, ەلدىكتى تۋ ەتكەن اتا-بابالارىمىز: «ون ادام جۇرگەن جەردە ءىز قالادى, ءجۇز ادام جۇرگەن جەردە – سوقپاق, مىڭ قادام ءجۇرگەن جەردە جول قالادى», دەگەن ۇلاعات قالدىرعان. بايىپتاپ ۇڭىلگەن جانعا بۇل ءسوزدىڭ ءمانى وتە تەرەڭ. حالقىمىزدىڭ ەل بولۋ تاريحىندا از عانا توپ ءىز سالىپ, ول ىزدەردىڭ اۋماعى كەڭەيىپ, جۇزدەگەن ادامدار جۇرگەن سوقپاققا اينالىپ, بىرتە-بىرتە مىڭداردى ۇلكەن جولعا – ىرگەلى جۇرت بولۋ جولىنداعى ۇلى كوش جولىنا ءتۇسىرگەندىگىنە مىسالدار از ەمەس.
تاۋەلسىزدىكتى ويلاعاندا كسرو كوزگە ەلەستەيدى. بۇل يمپەريا وپ-وڭاي تىزە بۇگە سالعان جوق. ول دەرجاۆانى وسىعان ءماجبۇرلەگەن, كەنەتتەن ۇيقى-تۇيقى ەتۋگە يتەرمەلەگەن سەبەپ-سالدار كوپ ەدى. سول كۇردەلى, الەمدىك تاريحتا ماڭىزى زور وقيعالاردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى 1986 جىلعى ايگىلى جەلتوقسان وقيعاسى بولدى. قازاق جاستارىنىڭ بۇل نارازىلىق تولقۋى تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ماڭىزدى بولعان جوق, بارلىق بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار ءۇشىن شەشۋشى تۇتقاعا اينالدى دەسەك تە بولادى. جاستارىمىزدىڭ وكتەم ءۇنى ازۋلى دا ايبىندى يمپەريانى قاتتى شوشىتتى, ولار بۇل وقىس ءىس-ارەكەتتەردىڭ وداقتا جاپپاي قولداۋ تاۋىپ, بەلەڭ الىپ كەتۋىنەن قورىقتى. ول سولاي بولۋعا ءتيىستى دە ەدى. سوندىقتان دا ولار قولدا تىزگىن باردا مۇنىڭ قانات جايىپ كەتپەۋىنە كۇش سالىپ, جورگەگىندە تۇنشىقتىرۋعا تىرىستى.
وسى ءبىر ەلىمىز ءۇشىن سىن ساعاتتارى سوعىپ جاتقان جاۋاپتى شاقتاردا مەن الماتى ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى ەدىم. كۇنى-ءتۇنى كەزەكشىلىك قويىپ, جاستاردى تەكسەرىڭدەر, جاتاقحانالاردان شىعارماڭدار دەپ قاتاڭ تالاپ قويىلىپ جاتتى. بىردە ءبىزدى پولكوۆنيك شەنىندەگى ورىس ازاماتى جيناپ الىپ: «قازىر بارىڭىزگە بۇزاقىلاردان قورعانۋ ءۇشىن قولدارىڭىزعا ارماتۋرا بەرەمىز, اباي بولىڭدار, جاپپاي شابۋىل بولۋى مۇمكىن», – دەپ قامقورسي قورقىتتى. سول جەردە تۇرعان ونشاقتى وقىتۋشى – قازاق جىگىتتەرى بىردە-بىرەۋى مۇنداي قارۋدى الماي تاستاپ كەتتىك. كەشكىلىك جاتاقحاناعا كەلسەك, ەسىك الدى تولعان اسكەر, ميليتسيا. كىمنىڭ ءۇستى سۋ «سەندەر الاڭنان كەلدىڭدەر, سەندەردى سۋمەن اتقىلاعانى كورىنىپ تۇر», – دەپ ستۋدەنتتەردى تەكسەرىپ جاتتى. قولىمىزدان كەلگەنشە بىرنەشە بالانى ىشكە كىرگىزىپ, امان الىپ قالدىق. بىرنەشە وقىتۋشى پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى. ەلىم دەپ شىرقىراپ, كەۋدەلەرىن وققا توسەگەن جازىقسىز قىز-جىگىتتەرىمىزدىڭ اشىنعان ءحالىن كورۋدىڭ ءوزى اۋىر ەدى. بىراق ولار ۇلى ءىس اتقاردى. تاريح بەتىندە ولاردىڭ سول تاۋەكەل ارەكەتتەرى ءوز ءىزىن وشپەستەي ەتىپ قالدىردى. ءبىزدىڭ ارامىزدا جۇرگەن سول قىز-ءجىگىتتەر – بۇگىنگى ۇلكەن ازاماتتار تاۋەلسىزدىككە ءوز ۇلەسىمىزدى قوستىق دەپ زور ماقتانىش سەزىمىمەن ەڭسەلەرىن تىك ۇستاپ جۇرۋگە تولىق حاقىسى بار.
سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ كەيبىر يدەولوگتارى ايتىپ ءدالەلدەۋگە تىرىسقانداي, بۇل ماسكۇنەمدەر مەن ناشاقورلاردىڭ باسىن قوسىپ, بىرىگىپ جاساعان اقىماقشىلىق, ەسەرلىك, داڭعازا ءىس-ارەكەتتەر ەمەس ەدى. تاريح تالابى الىپ كەلگەن, زامانى تۋدىرعان زاڭدىلىق ەدى. وسى تاريحي زامانا تالابىنىڭ سىنىن قايمىقپاي كوتەرگەن حالقىمىزدىڭ اياۋلى قىز-جىگىتتەرى بولاتىن. بۇل ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرادى.
تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ جاڭا زامانداعى جارقىن بەتتەرى وسىلايشا جازىلدى.
1990 جىلعى ناۋرىز ايىندا ون ەكىنشى سايلانعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ «قازاق كسر پرەزيدەنتى قىزمەتىن تاعايىنداۋ جانە قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا (نەگىزگى زاڭىنا) وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قابىلدانىپ, قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتى تاعايىندالدى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سايلاندى. 1990 جىلعى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەس «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيانى قابىلداپ, تۇڭعىش رەت ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندەگى مارتەبەسى ايقىندالدى.
وسى ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. وسىناۋ تاريحي وقيعالارعا تولى تولعانىس كۇندەرى ءبىلىم مينيسترلىگىندە ىستەپ جۇرگەن ۋاقىتىم ەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ زاڭى قابىلدانعان كۇنى الماتىنىڭ بارشا حالقى جاڭا الاڭعا جينالدى. حالىقتىڭ سانىنا كوز جەتپەيدى, ينە شانشار جەر جوق. ءبارى كوڭىلدى, جۇزدەرى بال-بۇل جاينايدى. ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇشاقتاپ, ءسۇيىپ, تانيتىن-تانىمايتىنى بار «ءسۇيىنشىلەپ» جاتىرمىز. بوركىمىزدى اسپانعا اتۋدامىز. مىنبەردە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەل اعالارى, رەسپۋبليكا باسشىلارى. شەشەندەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى سويلەپ جاتىر. ءبىر مەزگىلدە ورتا جاستاعى, ۇزىن بويلى ءبىر باۋىرىمىز «مەن سويلەيىنشى» دەپ مىنبەگە كوتەرىلدى دە: «اتا-بابامىز اڭساعان اق تاڭ بۇگىن اتتى. قازاق, قۋان, قازاق, جىلا بۇگىن», – دەپ ءشامشىنىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن شىرقاپ قويا بەردى. «وسى ءان ءبىزدىڭ ۇرانىمىز, ءبىزدىڭ گيمنىمىز», بولسىن دەپ جار سالدى. بارلىق حالىق قوسىلىپ وسى ءاندى شىرقادىق. تۇلا-بويىم تىتىركەنىپ, دىرىلدەپ كوزىمىزگە جاس الدىق, «تاۋبە! تاۋبە!» دەپ كۇبىرلەپ تۇردىق. سول كۇندەر, مىنە, جيىرما جىلداي وتسە دە ءالى دە كوز الدىمدا كۇنى كەشە بولعانداي اپ-ايقىن تۇر.
بۇل ەل تاريحىنىڭ بەتتەرىندە التىن ارىپپەن جازىلعان, قازاقشا ۇعىممەن ايتساق, اق ءتۇيەنىڭ قارنى جارىلعان, ميلليونداعان جۇرەكتەردى قۋانىشقا بولەگەن, تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز, حالقىمىزدى زور باقىتقا جەتكىزگەن ۇمىتىلماس شاق ەدى. وسىناۋ تاريحي كەزەڭگە دانىشپان اباي مەن شوقان, ىبىرايلاردىڭ, وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسكەن كەنەسارى, ماحامبەتتەردىڭ عاسىرىندا جەتە المادىق. ءبىز قازاق ەلىنىڭ ازاماتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش قايراتكەرلەرى ءاليحان, مىرجاقىپ, احمەت, ماعجانداردىڭ, كەڭەس وكىمەتى حالقىنا باقىت اپەرەتىنىنە قالتقىسىز سەنگەن اياۋلى ارىستار ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت كورە الماي كەتكەن تاۋەلسىزدىك تاڭىن كوزىمىزبەن كوردىك.
قازىرگى جىلنامامىز جۇرەك جىلۋىمەن جازىلۋدا. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلداردان بەرگى ەلىمىزدە اتقارىلعان ۇلى مەملەكەتتىك ىستەر, اۋقىمدى ءىس-شارالار جەتىپ-ارتىلادى. ۇلى وزگەرىستەردىڭ, مەملەكەت ابىرويىن كوتەرەتىن اۋقىمدى ءىستەردىڭ باسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇردى.
ۋاقىت ەلباسىمىز ۇستانعان باعىتتىڭ دۇرىس ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. قازاقستان ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە دۇنيە ءجۇزىنە تانىمال الەۋەتتى ەلگە اينالدى. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى جانە ازيا ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتتىك. وسى بەدەلدى ۇيىمنىڭ استانادا وتكەن ءسامميتى دە ەل تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى.
ەڭ باستىسى – حالقىمىزدىڭ زامانا كوشىندە ارتتا قالىپ قويماي, نىق سەنىممەن العا باسىپ كەلە جاتقانىمىزعا سەنىمىمىز مول. ەلىمىزدى الداعى ۋاقىتتاردا دا تاۋەلسىزدىك تۇعىرىمىزدى نىعايتا تۇسەر ۇلكەن ىستەر كۇتىپ تۇر. وسى جولدا حالىق بولىپ سەنىم ارتقان ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساليقالى دا سىندارلى باسشىلىعىمەن العا باسا بەرەتىندىگىمىزگە كۇمانىمىز جوق. باعىتىمىز ايقىن. ەلباسى مۇنى بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىنداعى قۋاتتى, جارقىن باعدارلاماسىمەن دە دالەلدەپ وتىر. ءبىز نىق قاداممەن, ەڭسەمىزدى تىك ۇستاپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىق ابىرويلى بەلەسىنە كوتەرىلىپ كەلەمىز.
نايمان قالاباەۆ, كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
اقمولا وبلىسى.