الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەلدى دە ماڭىزدى مۇشەسى
مۋنيف از-زۋبي,
يسلام الەمى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, دوكتور.
بۇگىن ءبىز دامۋدىڭ ەرەكشە ءبىر تابىستى مودەلىنىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ وتىرمىز. قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر ءمانىسى مىنادا دەپ بىلەمىن: پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە عىلىم, ءبىلىم جانە مادەنيەت ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋداردى. ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان يسلام الەمىندە وزىندىك ورنى بار ماڭىزدى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ ءۇلگەردى. قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا دا ماڭىزدى كوپىر ءرولىن اتقارىپ وتىر.
قازاقستانداعى ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن ءدىنارالىق كەلىسىم قوعامدىق قاتىناستاردى ۇتىمدى دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق يسلام مودەلى دەپ قاراستىرۋعا نەگىز قالايدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قوعامدىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق سيپاتى, ەلدەگى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ مەملەكەتتىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانىن دا وكىلەتتىك ەتۋى تەك تاياۋ شىعىس ەلدەرى ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق جانجالدار مەن قاقتىعىستار, ۇلتارالىق جانە ءدىنارالىق كيكىلجىڭدەر جالعاسىپ جاتقان الەمنىڭ باسقا دا كوپتەگەن مەملەكەتتەرى ءۇشىن ناقتى ۇلگى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان حالقىن تاريحي تۇرعىدان اسا قىسقا ۋاقىتتا قول جەتكىزگەن ايتارلىقتاي تابىستارىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. بولاشاقتا دا استانا يسلام الەمى مەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ماڭىزدى دا بەلسەندى مۇشەسى بولىپ قالا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.
ناعىز بيىك ماقساتتار مەكەنى
ەۆگەني سوكولوۆ,
«ساستوبە تەحنولودجيس» جشس باس ديرەكتورى.
قازاقستان – بىزگە بوتەن ەل ەمەس, تۋىسقان مەملەكەت, وندا تىلەگى ءبىر حالىق تۇرادى. ءبىز قازاقستاننىڭ تسەمەنت سالاسىندا جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. ءبوتەنسىتىپ جاتقان ەشكىم جوق. وسى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, ءوزىمىز جۇمىس جاساپ جاتقان ايماقتاعى وبلىس جانە اۋدان اكىمدىگىنە راحمەت ايتامىز.
قايناعان ءومىردىڭ ىشىندە جۇرگەننەن كەيىن ءبارىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. ءبىر وڭتۇستىكتىڭ ءبىلىم سالاسىنا سالعان قارجىسى 120 ملرد. تەڭگەدەن اسىپتى. وسى قارجى قىرعىزستان سياقتى شاعىن مەملەكەتتەردىڭ اتقا ءمىنىپ ەرەۋىلدەمەي-اق الاڭسىز ءومىر سۇرۋىنە ابدەن جەتەر ەدى.
ءبىر وبلىستىڭ ءبىلىم سالاسىنا بولىنگەن قارجىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ قانشالىقتى ارتقاندىعىنىڭ كورسەتكىشى. جاقىندا شىمكەنتكە بارعاندا وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى ۇيىمداستىرعان “بەيبىت ەلدىڭ تىرەگى – ەل بىرلىگى” دەگەن كورمەنى تاماشالاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
سەمەي سىناق پوليگونى يادرولىق جارىلىستاردى جۇزەگە اسىرۋدا كولەمى جاعىنان دا, سانى جاعىنان دا, تەحنولوگيالىق دەڭگەيى جاعىنان دا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سىناق ورنىنىڭ ءبىرى بولدى. العاشقى اتوم بومباسىن سىناۋ 1949 جىلى وتكىزىلسە, 1953 جىلعى 12 تامىزدا تەرمويادرولىق قۇرىلعى سىنالدى. ال, 1955 جىلعى 29 قاراشادا سۋتەگى بومباسى جارىلدى.
جالپى, سول «ءۇن-ءتۇنسىز, قاتىگەز سوعىستى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى جارلىعىمەن توقتاتتى. مىڭداعان ادامنىڭ جۇرەگى مەن تانىنە سالعان جارا ەندى جازىلىپ كەلەدى. يادرولىق قارۋ بەيبىتشىلىك سۇيەتىن حالىققا كەرەك ەمەس.
مىنە, قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن تويلاپ جاتىر. وسى ەلدە بيزنەس جاساپ جاتقان ازامات رەتىندە بۇل توي ءبىزدىڭ دە تويىمىز دەگىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ ۇلىق مەرەكەسى قۇتتى بولسىن!
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تۇلكىباس اۋدانى.
فرانتسيانىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەسى
تەرري مارياني,
فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك ءمينيسترى.
قازاقستان فرانتسۋز ديپلوماتياسى ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەس. فرانتسيا – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن تانىعان العاشقى ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىمىز شىن مانىسىندە دوستىق رۋحىندا دامىپ كەلەدى, تىپتەن سوڭعى جىلدارى ونىڭ ءوسۋ قارقىنى ۇزدىكسىز ارتىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
2007-2010 جىلدارى ۇلتتىق اسسامبلەيادا «فرانتسيا-قازاقستان» دوستىق توبىنىڭ توراعاسى بولا تۇرىپ, مەن ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ اراسىنداعى تاجىريبە الماسۋ جانە پارلامەنتتىك ديپلوماتيانى نىعايتۋمەن جەكە اينالىستىم.
بۇگىن فرانتسۋز-قازاق قاتىناسى بۇرىندارى بولماعان دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر. ءبىزدىڭ قۇرعان بايلانىستار اتوم ەنەرگەتيكاسى, كومىرسۋتەگى, عارىش جانە تەحنولوگيالىق ارىپتەستىك سياقتى ستراتەگيالىق باعىتتار بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان. فرانتسيا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 6 ميلليارد ەۋرودان استام ينۆەستيتسيا سالدى, قازاقستانعا جۇزدەن استام فرانتسۋز كاسىپورىندارى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدا.
مەن بۇگىن فرانتسيانىڭ كولىك ءمينيسترى رەتىندە وسى سالاداعى ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدى ارتتىرۋ بويىنشا كۇش-جىگەرىمدى جۇمساۋدامىن. اڭگىمە بىرلەسكەن تەمىر جول جوباسىن دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنا تەحنيكالىق كومەك بەرۋ جانە ەلەكتروۆوز جاساۋ, قالانىڭ كولىك جۇيەسىن دامىتۋ جوباسى تۋرالى ءجونىندە بولىپ وتىر. سول ءۇشىن بۇگىندە استانادا ترامۆاي جەلىسىن ورناتۋ جوباسى ازىرلەنۋدە. سونداي-اق ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا تىكەلەي اۋە بايلانىسىن اشۋمەن بايلانىستى اۋە كولىگى تۋرالى اڭگىمە جۇرۋدە. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە بارلىق مۇمكىندىك جاسالعاندىعىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسپاقشى.
پاريج.
كوز الدىمدا قارىشتاعان ەل
يۋسۋف يۋكسەلتۇرىك,
قازاق-تۇرىك ليتسەيى ديرەكتورىنىڭ قوعامدىق ءىس-شارالار جونىندەگى ورىنباسارى.
مەن قازاقستانعا 1992 جىلى كەلدىم. وندا قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العانىنا جىل تاۋلىگى دە بولماعان ەدى. تۋىسقان حالىقتىڭ بوستاندىعىن الدىمەن تانىعان ءتۇركيا ەكەنى دە تاريحتان بەلگىلى. ءبىز ۇشاقتان تۇسكەن سوڭ, قالاعا دەيىن تاكسي جالدادىق. جاس بولسام دا ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە, الگى ءبىز مىنگەن جەڭىل كولىكتىڭ ارتىنداعى ورىندىعى جوق ەكەن. ءوزى جاپىرايعان «موسكۆيچ» ەدى. تۇركيانىڭ قالالارىنداعى كوشەلەرگە كوزىم ۇيرەنىپ قالعان ماعان الماتىداعى مىنا كورىنىس وتە جۇتاڭ, ەرسى كورىندى.
مەن وقۋعا الماتىداعى اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىپ, سونداعى تۇرىك ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ شىقتىم. سودان كەيىنگى جىلدارى قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىندە قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. قىزمەت بابىمەن اتىراۋدا, اقتوبەدە تۇردىم, سونىڭ ىشىندە قوستانايعا كوبىرەك تۇراقتادىم. ايتايىن دەگەنىم, تاۋەلسىز قازاقستان مەنىڭ كوز الدىمدا قارىشتاپ ءوسىپ كەلەدى. قازىر الماتىنىڭ كوشەلەرىنە كولىك كەپتەلىپ تۇرادى, شەتەلدىك ماشينالاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كورەسىڭ. كەرەمەت كولىكتەردى قازاقستان ءوزى دە شىعارا باستادى.
تاعى دا 90-شى جىلداردىڭ باس كەزىن ەسىمە العىم كەلىپ وتىر. مەن ستۋدەنت كەزىمدە تۇرمىستىق جاعداي جاسالماعاندىقتان, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاتاقحاناسىنا جاتا المادىم. جاداعاي, جيھازدارى دا ناشار, تۇرمىسقا ءتىپتى قولايلى ەمەس. سوندىقتان پاتەر جالدادىق. دۇكەندەرگە ازىق-ت ۇلىك الۋعا بارساق, ناندى تالونمەن بەرەتىن. قازىر ستۋدەنت جاتاقحاناسىن بىلاي قويىڭىز, مەكتەپتەردەگى ينتەرناتتار حان سارايىنداي ەمەس پە؟ افريكادا وسەتىن جەمىستەردى جەپ وتىرمىز. ال ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, اسىرەلەپ ايتسام, ينە-جىپكە دەيىن ىستامبۇلدان تاسيتىنبىز. قازىر ولاي ەمەس, قاجەتتىڭ بارلىعىن دا قازاقستاننان تاباسىڭ. ءبىزدىڭ تۇركيانىڭ 40-50 جىل جۇمساعان دامۋ جولىن قازاقستان ون جىلدا ءجۇرىپ ءوتتى.
ءوزىم قازاق قىزىمەن شاڭىراق كوتەردىم, بالالارىم وسى ەلدە تۋدى. ءتۇبىمىز ءبىر تۋىسقان ەدىك, ەندى ءۇي ىشىنەن ءۇي تىككەندەي قازاققا كۇيەۋبالا بولدىم.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ عاسىردا ءبىر تۋاتىن كەمەڭگەر ساياساتكەر. ول كىسى سويلەگەندە بارلىق ءىسىمدى جيىپ قويىپ تىڭدايمىن, گازەتتەن وقىپ وتىرامىن. قازاقستانداعى ۇلتتار تاتۋلىعى شىن مانىسىندە كوپ جۇرتقا ۇلگى دەر ەدىم. مەن ءوزىم كورمەسەم, بۇل ەلدە تۇرماسام «ساياسات ءۇشىن ايتا بەرەدى» دەپ پەندەشىلىكپەن ويلاۋىم دا مۇمكىن ەدى. مەن ءوزىم 20 جىلعا تاياۋ وسى ەلدە تۇرىپ جاتقاندىقتان, بارلىعىنا دا كۋامىن. ىنتىماق بولماي, دامۋ جوق. سوندىقتان قازاقستاننىڭ كەلەشەگى كەمەل ەكەنىنە سەنىمىم كامىل.
قوستاناي.
بۇكىل اراب دۇنيەسى ءۇشىن ۇلگى
ادنان بادران,
يوردانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى, پەتر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, دوكتور.
تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرعان قازاقستان بەلسەندى دامۋ ۇستىندەگى ەلدەر قاتارىنا كىرەدى. تاريحي قىسقا كەزەڭ ىشىندە بارلىق سالادا تاماشا تابىستارعا جەتكەن قازاقستان يوردانيا ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل اراب ەلدەرى ءۇشىن ۇلگى بولىپ تابىلادى.
بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ قازىرگى كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دۇرىس ەكونوميكالىق باعىت تاڭداپ قانا قويماي, قاجەتتى ساياسي رەفورمالار جۇرگىزىپ, دامۋدىڭ اسا ءتيىمدى جولدارىن تابا ءبىلدى. ەكىنشىدەن, قازاقستان كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامدى بىرىكتىرۋ جونىندەگى ويلاستىرىلعان ساياساتتى بەلسەندى ىلگەرىلەتە السا, بۇل الەمدە اسا سيرەك كەزدەسەتىن ءجايت.
بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە قازاقستان دامۋىنىڭ ەرەكشە مودەلىنە دەن قويىلىپ وتىر. بۇل ۇلگى تاياۋ شىعىس ەلدەرى ءۇشىن تاماشا ۇلگى-ونەگە بولا الادى. ال قازاقستاننىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى الەمدەگى اسا پەرسپەكتيۆالى باعدارلامالاردىڭ بىرىنەن سانالادى.
تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا قول جەتكىزگەن تاماشا تابىستارى, «زىمىراننىڭ جىلدامدىعىمەن» دامۋ, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارى بەدەلى مەن استانانىڭ تۇراقتى بىتىمگەرشىلىك قىزمەتى باسقا ەلدەردىڭ دامۋى ءۇشىن ۇلگى بولاتىنى ەش كۇمانسىز.