وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا «قازاق» گازەتىنىڭ القا مۇشەسى, اكادەميك سالىق زيمانوۆ رەداكتسياعا ەكى كۇن بويى قاتارىنان كەلىپ, گازەتتىڭ 2013 جىلى بولاتىن 100 جىلدىعى, قازاق دالاسىنداعى ءادىل سوت, ەل قۇقىعىن باعالاۋ تاريحى, «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» ون تومدىعى جونىندە جانە بۇگىنگى ءومىر, قوعام جايلى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعاعان ەدى. قازان ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي وقىمىستى وزىمەن بولعان سۇحباتتىڭ ءماتىنىن وقىپ, قاراپ بەردى. سودان ءبىر اي وتكەن سوڭ عازيز جاننىڭ جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. تومەندە عالىم سالىق زيمانوۆ پەن «قازاق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ ەكەۋارا سول اڭگىمەسى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستانعا» ۇسىنىلىپ وتىر. مۇنداعى ايتىلعان ويلار مەن قوزعالعان ماسەلەلەردى اكادەميكتىڭ اماناتى, ۇرپاققا ارناعان سوڭعى ءسوزى دەسە دە بولادى.
ءبىرىنشى كۇنگى اڭگىمە
– ءسوزدى دەنساۋلىقتان باستالىق. قالايسىز, اعا, سوڭعى كەزدەرى اۋرۋحانانى جيىلەتىپ كەتتىڭىز...
– شۇكىر, بىراق جاس ۇلعايعاندا ىڭقىل-سىڭقىل كوبەيە بەرە مە, قالاي, ايتسە دە جۇمىستان قالعان جوقپىن. ءبىر تاۋبەم وسى!
– مىقتى بولىڭىز, اعا, تىلەكتەسپىز!
– تىرىسىپ باعامىز دا...
– ەندى ويدا جۇرگەن اڭگىمەنى باستالىق... ءسوزىمىزدىڭ ءبىسمىللاسى, ءوزىڭىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىڭىزبەن جارىققا شىققان «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» ون تومدىعى تۋرالى بولماق. مۇنىڭ قۇندى ەڭبەك ەكەنى ءسوزسىز. وسى كوپتومدىققا تۇبەگەيلى توقتالىپ وتسەڭىز؟
– وقۋشىلار نازارىنا ۇسىنىلعان «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» دەپ اتالاتىن بۇل ون تومنان تۇراتىن كوپتومدىق سەريا – كونتسەپتۋالدى (تۇجىرىمدامالىق دەڭگەيدەگى) باسىلىم, جالپى قازاق عىلىمى سالاسىنداعى تىڭ جۇمىس. مەنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىممەن, دالىرەك ايتقاندا, عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن, باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى ءارى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مول كۇش جۇمسالعان وسىناۋ تاريحي رەفورماتورلىق زەرتتەۋ ەڭبەك قازاق حالقىنىڭ باي قۇقىق سالاسىنىڭ كەمەل شەجىرەسى ىسپەتتى ىرگەلى باستاما. ءجا, سونىمەن «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» كوپتومدىق كىتابىنىڭ قۇرىلىمدىق جوباسىن تىزسەك, تومەندەگىشە بوپ شىعادى:
ءى-توم. بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ, ويشىلداردىڭ, جيھانگەرلەردىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ بۇرىنعى-سوڭعى كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ەركىندىك يدەيالارىنا نەگىزدەلگەن قازاق ادەت-عۇرىپ زاڭدارى, ولاردىڭ «ەجەلگى بولمىسى» تۋرالى ويلارى مەن ءپىكىرلەرى. بيلەر جانە بيلەر سوتىنىڭ تاريحى مەن ولاردىڭ قوعام, ەل ومىرىندەگى ەرەكشە رولىنە ارنالعان زەرتتەۋلەر.
ءىى-توم. ۇلى دالا قازاقتارىنىڭ ومىرىندەگى قازاق قۇقىعىنىڭ «كونە بولمىسى» تۋرالى ءارتۇرلى زەرتتەۋلەر كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ءداستۇرلى دەموكراتياسىن بويىنا سىڭىرگەن جانە ەجەلگى ەركىندىك يدەيالارىنا نەگىزدەلگەن, كوبىنەسە اۋىزشا تاريحتا ساقتالعان, قازاق قۇقىعى جۇيەسىنىڭ كوشپەلى ءومىردى رەتتەۋدەگى جاسامپازدىعى مەن تەتىكتەرى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارى قامتىلادى.
ءىىى-توم. قازاقتىڭ بەلگىلى ءارى بەدەلدى بيلەرى, ولاردىڭ بيلىكتەرى مەن شەشەندىك ونەرى, وسيەتى, ناقىل سوزدەرى, ەل تۇتاستىعى مەن ەر نامىسىن قورعاۋ جولىنداعى سۇبەلى ۇلەستەرى. اباي – ۇلى ويشىل, اقىن, ءارى قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ بىلگىرى مەن رەفورماتورى. ونىڭ «توبە بي» بولىپ سايلانۋى, ناقتىلى بيلىكتەرى كەڭىنەن بەرىلەدى.
ءىV-توم. قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى. ىزدەنىستەر مەن تابىستار. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», «جەتى جارعى», ولاردىڭ ءتىزىمى مەن نۇسقالارى.
V-توم. قازاق قۇقىعىنىڭ «كونە بولمىسىنا» ارنالعان رەسەيلىك جانە ورىس تىلىندەگى ادەبيەتى, مۇراعات دەرەكتەرى. دالا ولكەسىن وتارلاۋ كەزەڭىندەگى قۇقىق سالاسىنداعى كۇشپەن ەنگىزىلگەن كەيبىر وزگەرىستەر جانە «قازاق قۇقىعىنىڭ» ومىرشەڭدىلىگى, ىشكى قاسيەتى مەن قۇرىلىمدىلىعى عاسىرلاردان عاسىرلارعا ساقتالۋى جونىندە.
VI-VII-تومدار. قازاق قۇقىعى نورمالارىنىڭ جيىنتىعى جانە كەيىنگى جازبالار. سونىڭ ىشىندە ونىڭ ادەتتىك-قۇقىقتىق نۇسقالارى, ءار كەزەڭدەگى ءار ءتۇرلى اۆتورلارمەن, سونداي-اق بىلگىرلەرمەن, ونىڭ جاڭا كەزەڭدەگى «مۇراگەرلەرى» مەن جولىن ۇستانۋشىلاردىڭ جيناقتارى. ءحىح عاسىردا رەسەي اكىمشىلىگى تاراپىنان ارنايى قۇرىلعان ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى. ءبىر ءبولىم «قازاق قۇقىعى» تۋرالى ەۋروپا ادەبيەتتەرىندە جارىق كورگەن دەرەكتەرگە ارنالادى.
VIII-توم. قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىق جۇيەسىنە, ونىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزگەن ورتا ازيا, شىعىس تۇركىستان حاندىقتارىنىڭ, موڭعوليا مەن قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ قۇقىقتىق جارلىقتارى. سالىستىرمالى زەرتتەۋ جانە تۇسىنىكتەمەلەر.
ءىح-توم. سوتتىق قۇقىقتىق جانە ساياسي قۇرىلىستى بەينەلەيتىن قازاق مەملەكەتتىلىگى مەن ۇلى دالا سوتىنىڭ كورنەكتى قايراتكەر-بيلەرىنىڭ بەينەلەرى كورسەتىلگەن كوركەمسۋرەت, فوتوقۇجاتتار مۇرالارى.
ح-توم. الدىڭعى ايتىلعان تومدارعا كىرمەگەن, سوڭىنان ىزدەستىرۋ مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا تابىلعان قازاق قۇقىعى تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر مەن دەرەكتىك قۇجاتتار. ارنايى بولىمدە انىقتامالىق ماتەريالدار ۇسىنىلعان.
– «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» سوڭعى ونىنشى تومى تۇتاستاي «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» اتتى الماتىدا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا ارنالعانىنان حاباردارمىز. وسى باسقوسۋدىڭ وتۋىنە ءوزىڭىز دە ءبىر كىسىدەي اتسالىستىڭىز ەمەس پە؟
– سوڭعى تومنىڭ «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا ارنالعانى راس. وسىدان ەكى جىل بۇرىن, ناقتىراق ايتقاندا, 2008 جىلدىڭ 22-23 مامىرىندا «ينتەللەكتۋال – پاراسات» زاڭ كومپانياسى جانە رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى سوتى ۇيىمداستىرعان اتالمىش عىلىمي ءىس-شارا الماتى قالاسىندا ءوتتى.
كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ ازاماتتىق جانە قۇقىقتىق مادەنيەتى قويناۋىندا قالىپتاسقان قازاق بيلەر سوتى ورتاق مادەني قۇندىلىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وركەنيەت تۇرعىسىندا اسا ماڭىزدى ينستيتۋتتىق ساياسي-قۇقىقتىق جۇيە بولىپ تابىلادى. بيلەر سوتى قانداي تاريحي كەزەڭ بولماسىن كەز كەلگەن سوت بيلىگىنە اسا قاجەتتى ۇيىمداستىرۋ جانە مورالدىق قاسيەتتەردىڭ پرينتسيپتەرىن ءوزىنىڭ قۇرىلىمى مەن قىزمەتىندە دارىپتەپ, بەرىك ۇستانا ءبىلدى. ياعني, ەتنو-گەنەتيكالىق جانە وتە قولايلى تابيعي-گەوگرافيالىق, ساياسي-ايماقتىق, الەۋمەتتىك, ەتنو-مادەني ەرەكشەلىكتەردىڭ ارقاسىندا تولىققاندى تاريحي-ەتنوستىق جانە تاعىلىمدى ورتادا ءتالىم الىپ, ءوركەندەگەن قازاق بيلەر سوتى اتالمىش ەرەكشەلىكتەردەن دە ەڭسەلى بولدى. وسىنداي تەكتىلىك پەن ءماندىلىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايشىقتاپ, گۋمانيتارلىق ءىلىم سالاسىنا «قازاق بيلەر سوتى – بىرەگەي سوت جۇيەسى» دەگەن مارتەبەلى ءسوزدى ەنگىزۋگە باعىتتالعان بۇل تۇجىرىمداما جوعارىداعى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسياسىنىڭ باستى تاقىرىبى بولدى.
– ال, قازاقتىڭ ءادىلسوتى جونىندە نە ايتاسىز؟
– قازاقتىڭ ءادىلسوتى دەگەندە شىن مانىندە ءادىلدىكتىڭ سيمۆولى بولعان بيلەر سوتى كوز الدىمىزعا ەلەستەيدى. ول حالىقتىڭ ساناسى مەن اۋزىندا ادىلدىكتىڭ بەينەسى سانالدى, مادەني قۇندىلىعى مەن ونەگەلى باعدارىنا اينالدى. ول كوشپەلى قازاق قوعامى مەملەكەتتىلىگىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە تەك تاريحي اڭىز رەتىندە بولعان جوق, سونىمەن قاتار ءحىح عاسىردان حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءومىر ءورىسىنىڭ, شىندىعىنىڭ ءبىر بولىگى بولدى, ياعني ءادىل بيلەردىڭ سيرەك وكىلدەرى ءومىر ءسۇردى. بي ءادىلسوتىنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ, عاسىرلار بويى ساقتالۋىنىڭ ءوز قۇپياسى بار. بىرىنشىدەن, ول ءوز تامىرىن حالىقتىڭ تابيعي تاريحىنان الدى, ءوز يدەولوگياسىندا جالپىادامزاتتىق ارمان مەن قوعامنىڭ تالابىن كورسەتتى. ەكىنشىدەن, بيلەر ءادىلسوتىنىڭ اتاسى بولىپ تابىلاتىن كوشپەلى قازاق قوعامى تالاي كۇيزەلىستەردى باستان كەشىرگەنىنە قاراماستان, ءوز نەگىزىن وركەنيەت عاسىرىنىڭ باسىنا دەيىن ساقتاپ قالدى. ءحىح جانە حح عاسىرلار ارالىعىندا قازاق حالقى ءالى دە بيلەر ءادىلسوتىن اڭساپ ءومىر ءسۇردى, ال ولاردىڭ زيالى وكىلدەرى – قوعام قايراتكەرلەرى ونىڭ مەملەكەتتىك جۇيەگە ەنگىزۋگە لايىق ۇلگىسىن نازاردان تىس قالدىرمادى.
سوت عاسىرلار بويى, قاي قوعامدا بولماسىن, بيلىك پەن ەل باسقارۋدىڭ ءمانى مەن ءسانى بولىپ تابىلعان. ەڭ الدىمەن سوت مەكەمەلەرىنە قاراپ قوعامداعى بيلىك جايلى, ونىڭ حالىق مۇددەسى الدىنداعى ادالدىعى تۋرالى پىكىر قالىپتاسادى. شىن ءمانىندە, مۇنداي ۇعىم سوت اۋىرتپالىعىن كوبىرەك شەگەتىن كوپشىلىك اراسىندا باسىم بولادى. كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ تىرەگى بولعان بيلەر سوتى تاريح قويناۋىندا قالىپ قويسا دا ونىڭ بەدەلى ارتا ءتۇستى, وزگەرگەن ومىرگە قاراماستان, بۇگىندە دە كوپشىلىك اراسىندا, ونىڭ ىشىندە قازىرگى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ دا قايعىسى مەن قۋانىشىنىڭ يگىلىگىنە اينالدى. بۇل وعاش پىكىر ەمەس – بيلەر ءادىلسوتىنىڭ قۇندىلىعىن اڭساعان شىندىق.
وسى جەردە «كوشپەلى قازاق قوعامىنداعى بيلەر سوتى» دەگەن ۇعىمدى انىقتاپ العان ءجون. ءسوز كوشپەلى قازاق قوعامىن دارالاپ ءبولىپ الىپ, ونى وتىرىقشىل جانە قالالىق قاۋىمداردان الشاقتاتۋ ەمەس, سونداي-اق ولارمەن اراداعى بايلانىستاردى جوققا شىعارۋ دا ەمەس, كەرىسىنشە, كوشپەلى قازاق قاۋىمدارىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن, قۇندى, ءتىپتى الەمدىك ماڭىزى بار جەتىلگەن قۇبىلىستارىن ايىرىپ ايتۋ ماقساتى كوزدەلدى. وسىنداي جەتە نازار اۋداراتىن, ەرەكشە ءبولىپ كورسەتەتىن قۇبىلىس – بيلەر ءادىلسوتى. بيلەر سوتى ۇستەم بولعان ءداۋىردىڭ سوت جۇيەسىنىڭ «التىن عاسىرى» دەپ اتالۋى, ونىڭ ءدۇنيەگە كەلۋى, وسىنداي مارتەبەگە يە بولۋى ورتالىق ازياداعى ۇلان-بايتاق كەڭىستىكتى الىپ جاتقان كوشپەلى قازاق دالا ولكەسىنە بايلانىستى, ونىڭ تۋىندىسى. وتىرىقشى, مۇسىلمان ءدىنى كوبىرەك تاراعان كورشى وڭىرلەر مەن ەلدەردىڭ باسقارۋ ۇلگىسى, ولاردىڭ ءتان زاڭدارى مەن تارتىپتەرى قازاقتىڭ كوشپەلى قوعامىنىڭ وزىندىك دامۋىمەن ىشكى ىرعاعىنا ايتارلىقتاي وزگەرتۋ اسەرىن تيگىزگەن جوق, كەرىسىنشە, بەلگىلى دەڭگەيدە ونىڭ ساقتالۋىنا, نىعايۋىنا قىزمەت ەتتى.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, ال وسى ءادىلسوت ۇلگىلەرىن بۇگىنگى زامانعا لايىقتاۋ ارقىلى قازىرگى سوت ءجۇيەسىنە ەنگىزۋگە بولا ما؟ نەمىستىڭ ەرتەدەگى ءبىر بىلگىر عالىمى ءارى جازۋشىسى گەورگ كريستوف: «پرەجدە چەم وسۋديت, ۆسەگدا نۋجنو پودۋمات, نەلزيا لي نايتي وپراۆدانيە», دەگەن ەكەن. وسىنداي قاعيدانى بىزدەگى ءادىلسوت دەيتىن قازىرگى ۇكىم شىعارۋشى سوت باسىندا وتىرعان كادرلارىمىز ءوز تاجىريبەلەرىندە جۇزەگە اسىرا الىپ ءجۇر مە؟
– بەس ساۋساق بىردەي ەمەس, ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان ۇستانىم, ارينە, قاجەت-اق, بىراق ءار سۋديا سونى جادىندا ۇستايدى دەي المايمىن. ءىس قاراۋ – بۇل زور جاۋاپكەرشىلىك. جۇرەگى تازا ادام عانا ءارى كەتكەندى بەرى تارتادى. ماسەلەن, قازاقستان كولونيالار مەن تۇرمەلەردە وتىرعان ادامداردىڭ سانى بويىنشا الەمدە 22-ءشى ورىن الادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز, ءبىزدىڭ ەل ادامداردى تۇرمەگە وتىرعىزۋدان الدا كەلەدى دەگەن ءسوز. ويلاساتىن-اق جايت, نەگىزى, كىسىدەن تىرناق استىنان كىر ىزدەمەۋ كەرەك, ايىپ تاعىلسا ناقتى بولسىن, دالەلدى بولسىن, سوعان وراي ۇكىم ءادىل شىقسا وكىنىش جوق. ايتپەسە, «ءاپ بالەم, قولعا ءتۇستىڭ بە» دەپ اباقتىعا توعىتا بەرۋ ءجون ەمەس.
وسىعان وراي, ەلىمىزدە بيلەر سوتى, سوت بيلىگى دەگەن اتاۋلار مەن ۇعىمدار قازىرگى ۋاقىتتا دا سوت جۇيەسىندە ادىلدىك, كاسىبيلىك ۇلگىسىنە لايىقتى ەلىكتەۋ رەتىندە رەسمي تۇردە قولدانىلادى. رەسپۋبليكادا اسا كۇردەلى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋدا ءادىلدىكتى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋ يدەياسىمەن ەنگىزىلگەن سوت القاسى «بيلەر القاسى» دەپ اتالا باستادى. وسىنىڭ ءوزى دە قازاق تاريحىنداعى بيلەر ءادىلسوتىنىڭ دەڭگەيىنىڭ بيىك بولعاندىعىن, ادىلدىك جانە ادالدىق جولىنداعى ماڭىزىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى. سول بيلەر ءادىلسوتى ۇستەم بولعان ارادا تالاي عاسىرلار وتكەنىنە, قوعامدىق-ساياسي ومىردە تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ بولعاندىعىنا قاراماستان, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەلەرىنە بيلەر ءادىلسوت ۇلگىلەرىن, نوميناتسياسىن كەڭ تۇردە ەنگىزۋ توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس ءجيى كۇن تارتىبىنە قويىلۋدا. ءبىز ءۇشىن وسى ماسەلەنىڭ قابىلدانۋى نەمەسە قابىلدانباۋى ماڭىزدى ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى – بيلەر ءادىلسوتىنىڭ ەل ومىرىندەگى تاريحي ورنىن مويىنداۋ, ونىڭ بۇگىنگى قازاق مەملەكەتىن دەموكراتيالاندىرۋ ساياساتىندا قۇندى قىزمەت اتقارا الاتىن مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى.
– بيلەر سوتى دەگەندە بىردەن تولە, قازىبەك جانە ايتەكە بابالارىمىز ەسكە تۇسەدى. قازاقتىڭ وسى «توبە بيلەرىنە» بۇگىندە لايىقتى باعاسىن بەرە الدىق پا؟
– بيلەر سوتىنىڭ تاريحىندا ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلار ەرەكشە ورىن الادى. اتاقتى ءۇش ءبيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى وسى كەزەڭگە ءدوپ كەلەدى. ۇلى جۇزدە – تولە بي, ورتا جۇزدە – قازىبەك بي, كىشى جۇزدە – ايتەكە بي. قازاق سوتىنداعى ساڭلاق سوزدەر مەن بىرەگەي وقيعالار وسى كىسىلەردىڭ اتىمەن تىعىز بايلانىستى. ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن فولكلوريستيكا دەرەكتەرى ارقىلى ولاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى كوپ ماعلۇمات الۋعا بولادى. ءۇش ءبيدىڭ ۇلى ىستەرى مەن ءتالىم-تاجىريبەسى كەيىنگى بيلەر ءۇشىن ۇلكەن ۇلگى-ونەگە.
استاناداعى رەسپۋبليكا جوعارعى سوتى عيماراتىنىڭ الدىندا تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەرگە قاتار وتىرعان تۇرىندە كورنەكتى ەسكەرتكىش ورناتىلعان. ولار كوشپەلى شىعىس حالىقتارىنىڭ ادەتىنشە توبە باسىندا ورنالاسقان. بابالارىمىزدىڭ ءبىرى سول قولىن جۇرەك تۇسىنا ۇستاپ, حالقىنا ءتاجىم ەتكەندەي تۇردە وتىر, ەكىنشىسى شەشەندىگىمەن كورىنىپ, جارتىلاي جۇمىلعان وڭ قولىن الدىنا توسۋدا, ال ءۇشىنشىسىنىڭ قولىندا قاعازدارى بار. بۇل كورىنىس ءاربىر قازاققا جاقىن ءارى تۇسىنىكتى. ءسوز ەتىپ وتىرعان ەسكەرتكىش ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قازاق مەملەكەتىنىڭ سيمۆولىنا اينالۋدا. بۇل بيلەرگە ارنالعان بەينەلەر كەشەنى كوپشىلىك حالىق تاعزىم ەتەتىن ورىنعا دا اينالىپ وتىر. ەشبىر مەملەكەتتە سوت ءادىلدىگى وكىلدەرىنىڭ بەينەسى مەملەكەتتىك سيمۆولعا دەيىن كوتەرىلمەگەن. بۇنى حالىق ساناسىندا تاريحي تۇرعىدا قالىپتاسقان «دالا دەموكراتياسىنىڭ» قۇقىقتىق جۇيەسىنە بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ بىلەمىن.
– كوپتومدىقتىڭ ءىىى-تومىندا ابايدىڭ اقىندىعىنان بولەك قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ بىلگىرى ءارى رەفورماتورى بولعانى ءجونىندە كوپتەگەن ناقتى مالىمەتتەر مەن مىسالدار كەلتىرىلگەن ەكەن. وسى تۇرعىدا نە ايتاسىز؟
– ءسىز ايتىپ وتىرعان ءىىى-توم ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە قازاق دالاسىنداعى بەلگىلى بيلەر تۋرالى عۇمىرنامالىق مالىمەتتەر, بىزگە جەتكەن ولاردىڭ بيلىك-شەشىمدەرى مەن وسيەتتەرى توپتاستىرىلعان. ەكىنشى ءبولىمى بي ءارى «توبە بي» بەينەسىندەگى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ قىزمەتى مەن بيلىك-شەشىمدەرىنە ارنالعان. اباي دالالىق ولكەدەگى بىزگە دەيىنگى قۇقىقتىق مۇرانىڭ ءىرى بىلگىرى بولىپ تابىلادى. ول قازاق دالاسىنداعى ءادىل سوتتىڭ «التىن عاسىر» ءبيىنىڭ وبرازىن سومداپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار سوتتىق بيلىكتىڭ, قوعامنىڭ ونەگەلىلىك داستۇرلەرىن نىعايتۋداعى جانە ادامي قاتىناستاردى ساۋىقتىرۋداعى تاريحي ۇلگىسىن كورسەتتى.
ابايدىڭ وتكىر ءتىلىن, اسەم ءسوزىن, تالاي شيەلەنىسكەن داۋلارعا ءتۇسىپ ايتقان اقىلدى بيلىكتەرىن باياندايتىن ءبىراز ەستەلىكتەر, ماتەريالدار بار. ادىلدىگى, شەشەندىگىمەن اباي جيىرمانىڭ ۇستىنە جاڭا شىققان كەزىنەن-اق ۇلكەن بەدەلگە يە بولا باستادى. ونىڭ اتاعى ويازنوي («ۋەزدنىي ناچالنيك») تۇگىل سەمەي گۋبەرناتورىنا دەيىن جەتتى. ەل اراسىندا «اۋزىمەن قۇس تىستەگەن» شەشەن, الماس ءتىلدى اقىن, ءادىل بيلىك يەسى دەگەن اتاق تا كەڭىنەن تارادى. ابايدىڭ بەدەلىنىڭ ارتقانى سونشا, ءوزى رەسمي قىزمەت ورنىندا بولماسا دا بولىس سايلاۋ ناۋقانىندا ونىڭ ءسوزى, ۇسىنىسى ءجۇرىپ وتىرعان. اباي قولداعان ۇمىتكەرلەردىڭ ءىسى وڭىنان تۋعان.
ءبىزدىڭ قولىمىزدا كەزىندە جينالعان ەلۋدەن استام اباي بيلىكتەرى, ونىڭ ۇستىنە «توبە بي» بولىپ رەسمي تانىلعان كەزدەگى ونىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان ەرەجەلەر دە بار. «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» ءىىى-تومىندا ابايدىڭ جەر داۋى جانە مال داۋىنا قاتىستى بىرقاتار ءبىتىم-بيلىكتەرىنە عانا تالداۋ جاساپ, وقىرماندارعا ۇسىندىق. وسىلاردىڭ وزىنەن دە كوپ ماعلۇمات الۋعا بولادى. قورىتا ايتساق, ابايدىڭ قازاق حالقى ومىرىندەگى, اقىندىعىنا قوسىمشا, بۇرىنعى ەل قامىن ويلاعان, ادىلدىكتىڭ ارقاۋى بولعان ۇلى بيلەردىڭ مۇراگەرى, سوڭعى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى بايقالادى.
قوعاباي سارسەكەەۆ: – سالىق اعا, ءماندى دە ماعىنالى اڭگىمەڭىزگە العىس ايتامىز. رەداكتسيانىڭ قىزمەتكەرى جاسۇلان بالاڭىز ءبىزدىڭ بۇل سۇحباتىمىزدى قاعازعا ءتۇسىرىپ الدى. بۇگىنگى اڭگىمە مۇنىمەن شەكتەلمەيتىنىن بايقاپ وتىرمىز, ايتار وي جەتكىلىكتى. ءسىزدىڭ ءومىر تۋرالى, بۇگىنگى قوعام حاقىنداعى, سونداي-اق ءوز تۇستاستارىڭىز, ءتىپتى جەكە عۇمىرناماڭىزداعى باسقالار بايقاي بەرمەيتىن تاعىلىمدىق تراكتوۆكالارىڭىز ءبىر توبە قالتارىستا قالدى. الداعى اڭگىمەدە وسى تاقىرىپتاردى توڭىرەكتەرمىز...
سالىق زيمانوۆ: – مەن ءوزى ۇزاق اڭگىمەنى كوپ ۇناتا بەرمەيمىن. وقۋشىلارىڭىزدى زەرىكتىرىپ الماڭىزدار. ءسوز شاعىن ءارى قىسقا بولۋى كەرەك, مۇمكىندىگىنشە كوپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت. بۇل – ۋاقىت تالابى. سودان كەيىن كىسىنى استە دارىپتەي بەرمەسەك دەيمىن. قازاققا قاراپايىمدىلىق جاراسادى, ال شەكتەن شىققان ماراپات, ماقتاۋ ادامدى اداستىرادى.
ءتىلشى: – البەتتە, ءبارى شەكتەلەدى, اعا, وندا وسىمەن بۇگىنگى اڭگىمەگە نۇكتە قويا تۇرالىق... اڭگىمەنى ەرتەڭ دە جالعاستىرامىز دەدىڭىز عوي...
ەكىنشى كۇنگى اڭگىمە
– ۇلتتىق اكادەميا جايىنداعى پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى. وسى توڭىرەكتە ءار تۇستا ءار قالاي سوزدەر ايتىلىپ قالادى... اكادەميا جابىلادى ەكەن, عيماراتىن الدە بىرەۋلەر جەكەشەلەندىرىپ الىپتى دەيتىندەي...
– مۇنداي سوزدەردى ەستىگەن دە, تىڭداعان دا ەمەسپىن. جالپى مەن بۇرالقى سوزدەرگە قۇلاق اسپايتىن جانمىن. اكادەميا جابىلمايدى, سودان سوڭ «عيمارات جەكەشەلەنىپتى» دەگەندى بىلمەدىم, تىپتەن مۇمكىن بولمايتىن دەرەك. وسى رەتتەن دە اكادەميا تۋرالى ايتىلاتىن ءار قالاي سوزدەرگە قوسىلمايمىن. مەملەكەت بولعان جەردە ءبىلىمنىڭ قاراشاڭىراعى بولۋعا ءتيىستى. ول شاڭىراق – عىلىم اكادەمياسى. سوندىقتان بۇل كيەلى عىلىم ورداسى ءاردايىم ءوز ورنىندا تۇرۋعا ءتيىستى. تۇرادى دا. ايت-ايتپا, ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى بولسىن دەڭىز, عىلىم جان-جاقتى دامىسا كوشەلى جۇرت بولامىز, وسى جاعىن كۇيتتەسەك ۇتامىز, ءايتپەسە ۇتىلامىز, بۇل – زامان تالابى. راس, قازىر اكادەميادا بۇرىنعىداي باياعى تولايىم سان سالالى بوپ ۇيىسىپ وتىراتىن كوپ ينستيتۋتتار ىقشامدالدى, شتاتتارى از. كەيبىر ينستيتۋتتار بولەك شاڭىراق كوتەرىپ كەتتى, بىراق بۇعان قاراپ اكادەميانىڭ ستاتۋسى تومەندەدى دەگەن پىكىر قالىپتاسپاسىن, قايتا ۋاقىت تالابىنا وراي عىلىم ىرىلەنۋگە بەت بۇردى, مۇنى زاماناۋي باعىت ۇستاندى دەۋ ورىندى بولار. مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قاراجات جىل سايىن وسە تۇسۋدە, قامقورلىق جەتەدى. ەندەشە اكادەميانىڭ بۇگىنى دە, بولاشاعى دا اسا زور. گاپ سونى دۇرىس ۇستاپ, ۇلگىرتە بىلۋدە. مەن بىلەتىن اقيقات وسىنداي.
– تۇستاستارىڭىز, ارىپتەستەرىڭىز, اعا-ءىنىلەرىڭىز جايلى قانداي پىكىردەسىز؟
– ءبىر سوزبەن ايتقاندا جاقسى پىكىردەمىن. ءبىز ءال-ءفارابيدى, قوجا احمەت ءياساۋيدى, شوقان, ىبىراي, ابايدى كورگەن جوقپىز, احمەت, ءاليحان, ءمىرجاقىپ, ماعجاندار ىلىمىمەن از سۋسىندادىق. كەشەگى قانىش, الكەي, مۇحتار, ءسابيت, عابيت, عابيدەن اعالارىمىزدىڭ ءتالىمىن از دا بولسا الا الدىق. بۇگىنگى ءوز ءارىپتەستەرىم سۇلتان سارتاەۆ, ماقسۇت ءنارىكباەۆ, بولات مۇحامەدجانوۆ, قايرات ءمامي, بەكتاس بەكنازاروۆ, ت.ت. – زاڭگەرلەر توبى ءتاۋىر, شەتىنەن ەڭبەكقور جاندار, جاقسى ارالاسامىز. قازىرگى جازۋشىلاردان ولجاس, مۇحتار, ءابىش, ءابدىجامىلگە ءتانتىمىن. تۇستاس عالىمداردان سەرىك (قيراباەۆ), كامال, تورەگەلدى, كەنجەعالي, ساعىندىقتى ۇناتامىن. سوڭعى ىنىلەرىمنەن يمانعاليدى ءبىر توبە كورەمىن. كەزىندە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا يمانعالي نۇرعالي ۇلى «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» كوپ تومدىعىنىڭ شىعۋىنا باسشىلىق جاساپ, زور كومەك كورسەتتى, رەداكتسيا القاسىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. سوندا ءبىر اڭعارعانىم: يمانعالي باستاعان ىسىنە اسا تىڭعىلىقتى, ىسكەر جان ەكەن. بۇل – جاقسى قاسيەت! سودان كەيىنگى بايقاعانىم, يمانعالي ۇلت ىسىنە بىلەك سىبانا كىرىسەتىن ۇلتجاندى, حالىق قازىناسىنا قايراتتانا قيمىلدايتىن ازامات ەكەندىگىن تانىتتى, قولىمدى ۇزارتتى, ءناتيجەسىندە كوپتومدىق ءساتتى شىقتى. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد شاكىرتىم دە ءاردايىم قاسىمنان تابىلادى, وعان ايتار دا العىسىم شەكسىز. ديپلوماتتاردىڭ اراسىنان قاسىمجومارتتى بولەك ايتار ەدىم. بۇل جىگىتتەردىڭ ماعان بىلىمدارلىعى, ادەپ-جىگەرى, ءتالىم-تاربيەسى ۇنايدى. سوندىقتان ىستىق تارتىپ تۇرادى. وزدەرى پرەزيدەنتتىڭ جانىندا ءجۇرىپ جاقسى جەتىلدى.
– ءوز ۇرپاقتارىڭىز جايلى, جالپى ۇرپاق تاربيەسى تۋرالى ايتساڭىز؟
– ءوز ۇرپاقتارىم جايلى نە ايتايىن – بولەكتەپ ايتار دانەمەم دە جوق. ءبارى ەل قاتارلى, جۇرتتان اسقان جەرىم بار دەي المايمىن. ءومىربايانىم ەلگە تانىس, سان ايتىلىپ, سان جازىلعان, ونى بۇ تۇستا جانە ءتىزۋ ارتىق. قازاق قوعامىندا – تۋعان توپىراقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. بۇل – باقىتىم! ال جالپى ۇرپاق تاربيەسى جايلى ءسوز قوزعاعاندا, اڭگىمە ۇزارادى, ءوز باسىم بۇل تاقىرىپتى اۋقىمدى ءارى جاۋاپتى كورەمىن. دەمەك, تاقىرىپ ماڭگىلىك تاقىرىپ. سودان كەيىن بۇل تاقىرىپقا رەتسەپت تە قويا المايسىز, جالپى مەن ۇرپاق تاربيەسىنە ءار كەزدە, ءار مازمۇندا ايتىپ قالىپ جۇرگەن كىسىمىن. ءوز باسىم قازاق دەيتىن ۇلتىمنىڭ تەگىنە, جاراتىلىسىنا ريزامىن. ءبىزدىڭ ۇلت ۇرپاق تاربيەسىنە كوپ ءمان بەرگەن جۇرت. قازاق بەسىك تاربيەسىن بىلگەن ەل. بۇل دەگەنىڭىز – باستى ماسەلە! بوساعا, شاڭىراق, وتباسى دەگەندى بىلگەن حالىق اداسار ما. مۇنىڭ ءبارى «وتان» دەيتىن قاستەرلى دە كيەلى سوزگە كەلىپ تىرەلەدى. مىنە, ۇرپاق تاربيەسىنە وسى تۇرعىدان قاراعان ءجون. جالپى, قازاق دەيتىن حالىق بولاشاعى زور حالىق. كەلەشەك ۇرپاقپەن ءوسىپ داميدى. ال, ۇرپاق تاربيەسىن جەتىلدىرەمىن دەيتىن كىسى الدىمەن ءوزىن تاربيەلەپ قاتارعا قوسسا سوندا تاربيە ءبىر ءىزدى بولادى.
– وتباسىڭىز جايلى بىلگىمىز كەلەدى...
– جولداسىم ءشاربان, اكادەميك-عالىم ەدى. ماماندىعى حيميك-ءتىن, ەرتەرەك دۇنيە سالدى, قازىر تۇسىمە ءجيى كىرەدى. ۇل دا, قىز دا بار, نەمەرەلەرىم ءوسىپ جاتىر. ءبىر سوزبەن, بارىنە شۇكىرشىلىك...
– كىسىگە قالا, كوشە, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, كەڭشار اتاۋلارىنىڭ بەرىلۋىنە قالاي قارايسىز؟
– مۇنى ەندى قوعام, ورتا, حالىق شەشۋلەرى كەرەك. پىكىر ايتۋ قيىن, سۇراعىڭىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن ءتۇسىنىپ تۇرمىن. سوندىقتان ءسوزدى سوزباي-اق قويايىن, كەيىنگى ۇرپاق شەشەتىن شارۋاعا ارالاسۋ قاجەت بولماس...
– قازىرگى نارىق زامانى جايلى پىكىرىڭىز؟
– نارىققا ەشكىم دە قارىق بولدىم دەمەس. نارىققا ۇيرەنۋ كەرەك, يگەرۋ ءجون. قازاققا «كەڭقولتىقتىق» ءاردايىم جاراسا بەرمەيدى, زامانا ىعىن بىلگەن جۇرت قاي تۇستا دا جۇتامايدى.
– «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» V-تومىندا 1885 جىلى قۇراستىرىلعان «قارامولا ەرەجەسى» بەرىلىپتى. وسى اباي جازعان زاڭ ەرەجەسىنە تۇسىنىك بەرە كەتسەڭىز؟
– 1885 جىلعى مامىر ايىندا سەمەيدەن 70 شاقىرىم جەردەگى قارامولادا سول كەزدەگى پاتشا ۇلىقتارى قىر قازاقتارىنىڭ توتەنشە سەزىن وتكىزگەن. بۇل جارمەڭكە باستالعان كەز ەدى. كەيىن ول قارامولا سەزى اتاندى. وعان سەمەي, كەرەكۋ, قارقارالى, ءوسكەمەن, زايسان – بەس دۋاننىڭ بولىس, بيلەرى, بەلگىلى ادامدارى, كوپتەگەن قازاقتار قاتىسقان. ادەتتە مۇنداي سەزدەردە پاتشا اكىمشىلىك ورىندارى ءبىر دۋان مەن ەكىنشى دۋان اراسىنداعى جەر داۋى, جەسىر داۋى, بارىمتا, ۇرلىق سياقتى ماسەلەلەردى شەشەتىن. سونىمەن قاتار, ەلدەن الىم-سالىق جينايدى. جارمەڭكەدە بىرىنشىدەن ساۋدا-ساتتىق مال مەن زات ايىرباسى جۇرگىزىلسە, ەكىنشىدەن اكىمشىلىك, ساياسي قۇقىقتىق ماسەلەلەر قارالاتىن ورىن بولعان.
قارامولا سەزىنە جۇزگە تارتا بولىس پەن بيلەر, ەل باسقارۋشى ءىرى فەودالدار قاتىسقان. سەزدى باسقارعان سەمەيدىڭ سول كەزدەگى گەنەرال-گۋبەرناتورى تسيكلينسكي مەن ءاربىر ويازدىڭ باسشىلارى ەدى. وسى سەزدە باسقا ويازدىڭ, اسىرەسە وسكەمەن, زايسان دۋانباسىلارى توبىقتى ەلىندەگى اقى-داۋلارىنا ابايدى كۇيدىرمەكشى بولادى. سول ارام نيەتپەن قاۋلى جاساسىپ باتالاسىپ, ابايدى ايداتپاقشى بولىپ جاتقاندا, سەزگە ونىڭ ءوزى بارادى. جەكە باسىنىڭ اسقان بىلىمدىلىگى مەن تاپقىرلىعىنىڭ ارقاسىندا اباي ادالدىعىن ايتىپ, گەنەرال تسيكلينسكيدى سوزدەن ۇتىپ, الگى كۇتپەگەن توسىن پالەدەن امان قۇتىلادى. ەكىنشى جاعىنان اراعا بىتىمشىلىك ايتىپ ابايدىڭ دوسى ءالىمحان كىرىسەدى. ول دا تاپقىر, وتكىر شەشەندىگىمەن ابايعا ءتونىپ كەلگەن مىلقاۋ كۇشتىڭ قارا تۇنەك بۇلتىن بۋشا تارقاتادى. ابايدى سۇرىندىرەمىز, جاسىتامىز دەپ كەلگەندەر مۇراتىنا جەتە الماي قالادى. كەرىسىنشە, اباي بۇل ۇلى ءدۇبىر جيىندا كىرىپتار كىسى بولماي, سول سەزدىڭ توبە ءبيى بولىپ سايلانىپ, ءتامام ەلدى, جيىلعان جۇرتتى اۋزىنا قاراتادى. ءسويتىپ, ابايدىڭ قازاقتىڭ ەسكىنى وزگەرتۋ تۋرالى كوپتەن ويلاعان كوكەيكەستى ارمانىنىڭ ءبىرى ىسكە اسقانداي بولادى. بۇل زاڭ سول كەزدەگى رەسمي, كەڭسە اراب, پارسى, نوعاي تىلدەرىمەن جازىلعان, ونى ورىسشادان اۋدارعان ايتباكين دەگەن قارقارالى دۋانىنىڭ ءتىلماشى ەدى. بۇل زاڭ سول جىلى سەمەي گۋبەرناتورىنىڭ بۇيرىعىمەن قازان قالاسىندا باسىلىپ شىعادى.
– كوپتومدىقتىڭ IV-تومىندا «جەتى جارعىعا» بايلانىستى ءبىراز قۇندى ماتەريالدارعا ورىن بەرىلىپتى. ال, وسى «جەتى جارعى» حاقىندا ءسىز نە ايتاسىز؟
– «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» IV-تومى كولەمدى ءارى سيپاتتالۋى جاعىنان اركەلكى بولىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, سول تومداعى ءۇشىنشى ءبولىم «جەتى جارعى» دەپ اتالاتىن تاۋكە حان زاڭدارىنا ارنالسا, ءتورتىنشى بولىمىندە «جارعى» اتتى قازاق قۇقىعىنىڭ نەگىزگى قاينار كوزىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن سوتتىق پرەتسەدەنت ماڭىزىنا يە بولعان بەلگىلى بيلەردىڭ شەشىمدەرى ءسوز بولادى.
وسى زاڭدارعا دەگەن عالىمداردىڭ, جازۋشىلاردىڭ, جۋرناليستەردىڭ جانە حالىق تاريحىن ءسۇيىپ وقيتىن وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن بىرنەشە سەبەپپەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ولاردىڭ ىشىندەگى ماڭىزدىلارى كەلەسىدەي: تاۋكە حاننىڭ بيلىك قۇرعان كەزەڭى (حVII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن حVIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگى) قازاق حاندىعى تاريحىنداعى ەڭ اۋىر, وتپەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تاۋكە حاننىڭ كەزىندە, ونىڭ ساياساتىنا سايكەس بيلەر اقسۇيەكتەر اراسىندا باستى ءجانە انىقتاۋشى الەۋمەتتىك كۇشكە يە بولدى. ءسويتىپ, بۇكىلقازاقتىق بيلەر كەڭەستەرى مەن جينالىستارى تاۋكە حاننىڭ كەزىندە مەملەكەتتەگى سوعىس جانە بەيبىتشىلىك سياقتى ماڭىزدى ءماسەلەلەردى شەشەتىن تۇراقتى ورگاندارعا اينالدى. بۇعان دەيىنگى حاندىق تاجىريبەسىنە قاراعاندا تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى» زاڭدارى قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ وكىلدەرى تۇگەل قاتىسقان جيىندا تالقىلانىپ, قابىلدانعان زاڭ اكتىسى بولىپ تابىلادى جانە دە ەڭ سوڭعى ايتارىمىز, ءدال وسى تاۋكە حاننىڭ كەزەڭى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جاقىن ءداۋىر دەپ ەسەپتەيمىز. ول ءجونىندە اڭىز-اڭگىمەلەر دە, جازبا دەرەكتەر مەن ماتەريالدار دا كوپ.
– ءسوز جوق, بۇل كوپتومدىقتىڭ قازاق قاۋىمى ءۇشىن ماڭىزى زور. دەگەنمەن, وسى كەشەندى ەڭبەكتىڭ مىڭ دانامەن عانا جارىققا شىققانى ازدىق ەتەدى ەمەس مە؟
– وتە ورىندى سۇراق. وكىنىشكە قاراي, قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى «قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ» كوپتومدىعىن بار بولعانى 3000 دانامەن جارىققا شىعارۋعا تۋرا كەلدى. وقىرمانعا بەرەرى مول مۇنداي قۇندى ەڭبەكتەردى كەمىندە 50 مىڭ دانامەن شىعارۋ قاجەت. ويتكەنى, ءبىز شىعارعان 3 000 دانا بارلىق جۇرتتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
– قازاقتىڭ بولاشاعى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بولاشاققا سەنۋ كەرەك, قازاق – بولاشاعى زور حالىق! مەن بۇعان سەنىمدىمىن! مۇنداي وي ماعان اسىرەسە, كەشەگى تاۋەلسىزدىك الدىنداعى جەلتوقسان وقيعاسىنان سوڭ مىقتى قوناقتاپ, كوكىرەگىمە ۇيالاعان. سىرىمدى ەندى كوپ شاشا بەرمەيىن...
– سالىق اعا, ءماندى دە ماعىنالى اڭگىمەڭىزگە العىس بىلدىرەمىز!
– راحمەت, قاراقتارىم. اللا ءاردايىم امان قاۋىشۋعا جازسىن...
P.S: وسى ساتتە رەداكتسياعا گازەتتىڭ جانە ءبىر القا مۇشەسى, بەلگىلى فارماتسەۆت عالىم كەڭەس ۇشباەۆ كەلگەن ەدى. اڭگىمە كۇندەلىكتى اعىمداعى ارناعا اۋىستى, بۇل كىسىلەر كەزدەسۋ بارىسىندا سۋرەتكە ءتۇستى. ەڭ وكىنىشتىسى, سوندا ءبىز ءداۋىر دارابوزى, ابىز عالىممەن ەڭ سوڭعى سۇحبات جۇرگىزگەنىمىزدى سەزبەپپىز. عالىم اراعا بىرەر اي سالىپ, ومىردەن ءوتتى. جۇباناتىنىمىز – اڭگىمەلەسىپ قالعانىمىز. ول بىزگە قازىر زيمانوۆ وقىعان ءدارىس سياقتى بولىپ كورىنەدى.
جازىپ العان: جاسۇلان ماۋلەن ۇلى.
الماتى.