كۇي قۇدىرەتى

بۇل پىكىردى شەبەر دومبىراشى احمەتجان سارمانتاي ۇلىنىڭ كۇي­لەرىن راقاتتانا تىڭداپ, رۋحاني سۋ­سىن­داعان سوڭ ايتتى ما ەكەن دەگەن وي كەلەدى. دومبىرا – قازاقتىڭ جان سەرىگى, رۋحاني قۋاتى. بىراق ونى تار­تا بىلگەنمەن اسا شەبەرلىكپەن سوي­لە­تىپ, تىڭداۋشىنىڭ جان دۇنيەسىن باۋ­راپ الۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. 

ارقادا تەڭدەسى جوق دومبىراشى, كۇيشى, سازگەر, ءيىسى قازاققا تانىمال بولعان سارمانتايدىڭ احمەتجانى دەگەن بولعان. ءاليحان بوكەيحان مەن سارمانتايدىڭ احمەتجانى اقتو­عايدىڭ اقسوراڭى مەن قۋساق دالاسىنىڭ كيەلى توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ, زامانى دا, امالى دا ءبىر بولعان ارىستارى. ءبىرىن-ءبىرى قۇر­مەت تۇتقان, سىيلاستىقتارى جا­راس­قان ءىرى تۇلعالار. ماسكەۋدەن ەلگە كەلگەندە ءاليحان بوكەيحان الدىمەن كۇيشى احمەتجاننىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ, سالەم بەرىپ, ۇزاق ۋاقىت كۇي تىڭداپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنى اقتوعايلىقتاردىڭ اۋزىندا اڭىز بولىپ ساقتالعان. احمەتجان سارمانتاي ۇلى ءاليحان بوكەيحاننان 17 جاس ۇلكەن ءارى ارابشا ءبىلىمى بار, قارقارالى ۋەزىنىڭ قوتانبۇلاق بولىسىندا 1887 جىلدان جەتى رەت سايلانعان بە­دەلدى ءبيى بولعانىمەن, الەكەڭنىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق تۇرە, زامان اعى­مىن, كەڭەس وكىمەتى ساياساتىن تا­ني العان زەرەك تە ورەسى بيىك ادام بول­عان ەكەن. ونداي ىقپال بولماسا, احمەتجان سارمانتاي ۇلىنىڭ دالانى كۇڭىرەنتكەن «58» كۇيى شىعار ما ەدى؟ الاشتىڭ ارىسى ءا.بوكەيحان دالا كۇيشىسىنىڭ رۋحاني ءپىرى بولدى.

تاريح تەرەڭىنە شەگىنسەك, اتى- شۋ­لى «58-ستاتيا» رسفسر بوي­ىن­­شا 1927 جىلى 6 ماۋسىمدا زاڭعا كىر­گەن دە, سونىڭ نەگىزىندە ميل­لي­ونداعان كىناسىز ادامداردىڭ تاع­­دىرىن تالكەك ەتىپ, ءومىرىن ۇزگەن. وسى باپ شالعايدا تىنىش جات­قان ەلدىڭ تاس-تالقانىن شى­عا­رىپ, بەرەكەسىن كەتىرگەن, اشتىق ناۋ­بەتىنە ۇرىندىرىپ, كوزى اشىق ازا­ماتتارىن ەشبىر دالەلسىز, تەر­گەۋسىز, كىناسىز تۇتقىنداپ, اتىپ, ايداۋعا سالعان كەزەڭ 1928 جىلدان كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ ناۋ­قانىنان باستالعانى ايان بولدى عوي. احمەتجان سارمانتاي ۇلىنىڭ ىرى­­لىگى سول, زامان اعىمىن تانىپ, ۇلتى­نىڭ تاعدىرى تالكەككە تۇس­كە­نىن تەرەڭ ۇعىنىپ, بولاشاق ءۇشىن جانپيدالىققا بارعانى. ول جەرى, ەلى ءۇشىن نكۆد وعىنا كەۋدەسىن اشىق توستى. 

«58-ستاتيا» كۇيى – سارمانتاي­دىڭ احمەتجانى مۇراسىنىڭ اق مار­جانى, ونەرىنىڭ بيىك شىڭى. ءور مىنەزدى ەل اعاسى, قايسار ازامات-كۇيشى دالاسىنا ەرەكشە زوبا­لاڭ اكەلگەن ۇكىمەتتى ايىپتاپ, حالىق كۇيزەلىسىن, ىزا-كەگىن, وكسىك-وكىنىشىن جەتكىزگەن, «ويان, قازاق!» دەپ مىرجاقىپشا ۇرانداعان كۇي شى­عار­دى, دومبىراسىن كەزەنىپ كەڭەس ساياساتىنا قارسى تۇردى. اقتوعايدا «ۋىق كوتەرىلىسى» اتانعان قىر قازاقتارىنىڭ قارسىلىعىنا كوشباسشى بولعانداردىڭ ءبىرى. وزگە كۇيلەرىن بىلاي قويعاندا ءبىر عانا «58-ستاتيا» كۇيىمەن-اق شوقتىعى بيىك, دارا تۇرعان داۋىلپاز كۇيشى. كسرو دەپ اتالعان ءبىر الىپ مەملەكەتتىڭ تاريحىندا قارامەن جازىلعان حالىق قاسىرەتى جايلى بىردە-ءبىر اقىن, سازگەر اتىن «58» دەپ اتاپ مۋزىكا, ءان شىعارعان جوق. قازاقتىڭ قارا دومبىراسىنىڭ قۇدىرەتىمەن ەلدى قان قاقساتقان جويقىن ساياساتتى ايىپتاپ كەتكەن – سارمانتايدىڭ احمەتجانى. 

سونىمەن بۇل كۇيدىڭ, اۆتورىنىڭ تاعدىرى قانداي بولدى دەسەڭىزشى! حالىقتى قايراتتاندىراتىن كۇي كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن اسا قاۋىپتى, قاھار­لى, ىزعارلى سانالدى. كۇيگە تىيىم, كۇيشىگە جازا – قارقا­را­لىنىڭ ەرەكشە تۇرمەسىندە مەح­نات كورسەتۋ, اتۋ, مۇردەسىنە تاس بايلاپ ۇلكەن كولگە باتىرۋ – ۇشتىكتىڭ شەشىمى 1930 جىل­دىڭ 22 قىركۇيەگىندە ورىندال­دى. ونىمەن بىرگە بالەرينا التىناي اسىلمۇراتوۆانىڭ اتا­سى اسىلمۇرات ەرمەنبەتوۆ, سۇلەي­مەن بيجانوۆ, جۇمابەك وراز­بە­كوۆ, ادامباي قيلىباەۆ سەكىلدى جيىر­ما شاقتى ادام قۇربان بولدى. ال كۇيشىنىڭ رۋحاني ءپىرى ءا. بوكەي­حان 1937 جىلى 27 قىركۇيەكتە ماس­كەۋدىڭ بۋتىركا تۇرمەسىندە اتىلىپ, دون قابىرستانىنا كومىلدى. كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرىنەن توپىراق بۇيىرماعان قوس بوزداقتىڭ اتتارى ءوشىرىلىپ, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كۇنگە دەيىن تاريح زىندانىندا جاتتى. دومبىرا – كۇيشى-كوسەم تاعدىرى, ەل تاعدىرى ۇرپاقتار ساناسىنا ماقتانىش پەن وكىنىش سەزىمدەرىن ۇيالاتىپ, ناسيحاتتالىپ جاتىر.

سارمانتايدىڭ احمەتجانىنىڭ ورىن­داۋشىلىق شەبەرلىگىنىڭ كەرە­مەتتىگى سونشا, كوزكورگەندەر وسى كۇنگە دەيىن تاتتىمبەتتىڭ «سار­جاي­لاۋىن» بۇل «احمەت­شەنىڭ سارجايلاۋى» دەيدى. كوزكورگەندەرىنەن «سەگىز اياق» دەگەن كۇيىن باشايى­مەن تارتقان دەگەندى دە ەستىدىم. احمەت­جان كۇيشىنى ىزدەۋ, اڭىز بول­عان مۇراسىن تابۋ جولىندا اقتوعاي – شەت دالاسىن كەزىپ, جاياۋ-جالپى اۋىلداردى ارالاپ 58 ادامنان سۇحبات الىپپىن. بۇل كەزدەيسوقتىق پا, جينالعان دەرەك­تەر­دىڭ قورىتىندىسىنان ءبىر-اق كور­دىم. دالا جۇرتىنىڭ «58» دەگەن­نەن توبە شاشى تىك تۇرادى! «ايتا بەرسەك, شەر كوپ قوي», دەپ اكادەميك حاي­دار ارىستامبەكوۆ ايتقانداي, قازاق ەلى كەشكەن ناۋبەت, قۋعىن-سۇر­گىننىڭ زاردابىن تارتقان اياۋ­لى ازاماتتار نكۆد-نىڭ الىپ ما­شي­ناسىنا قاسقايا قاراپ قارسى تۇردى, قۇر­بان بولدى. سول قاسىرەتتى جەت­كىزگەن شەجىرە – قازاقتىڭ قارا دومبىراسى. 

«58» كۇيىنىڭ تۇپنۇسقاسىن بىل­گەن جەرلەستەرىنىڭ ءبارى باقيلىق بولىپ كەتتى. دەگەنمەن اقتوعايلىق اشىمبەك ابدىعۇلوۆ, رىمبەك مام­بەتوۆ, سانەكە ساعىندىق ۇلى, گۇل­مارا راحىمبەكوۆا, سەرىك ۇمبە­توۆ, بالقاشتىق نۇرعازى جي­ەن­حانوۆ, قابىلبەك رامازانوۆ, توق­تا­مىس ءجۇنىسوۆ سىندى كۇيشىلەر, سونداي-اق قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ماعاۋيا حامزين وزدەرى ۇيرەنىپ ساقتاپ, ورىنداپ بەرگەن كۇيلەرىن تارتىپ بەردى. احمەتجاننىڭ تۋىسى ماناربەك ەرجانوۆ (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى) اۋىلدا ەسىك-تەرەزەنى جاۋىپ, سىرتقا كۇزەت قويىپ, بىلتە شامنىڭ كولەڭكەسىمەن «58-ستاتيا» كۇيىن جاسىرىن تارتىپ, تىڭ­داۋ­شىلار جىلاپ وتىرادى ەكەن. 

مەن ىزدەپ, زەرتتەۋدەن جينالعان كۇيلەردى تىڭداپ, احمەتجان سارم­ان­تاي ۇلىنىڭ اتالاس تۋىسى اكا­دەميك حايدار ارىستامبەكوۆ ءوزى سان تىڭداعان «58» كۇيىن مانار­بەكتەي ەشكىم ورىنداي ال­ماي­تىنىن ايتتى. دەگەنمەن اشىمبەك ابدۋاليەۆ پەن رىمبەك مام­بە­توۆ­تىڭ ورىنداۋىنداعى كۇي تۇپ­نۇس­قاعا جاقىن, وسىلاردى قاناعات ەتۋ­گە تۋرا كەلەدى دەگەن ەدى. ال «قاسىرەت» كۇيىن قابىلبەك اقساقال دۇ­رىس تارتىپ وتىرعانىنا ريزا بولدى. سونىمەن احمەتجان كۇي­شىنىڭ ءوزىنىڭ ورىنداۋىنداعى, مانار­بەك ەرجانوۆتىڭ تارتۋىن­داعى نۇسقالاردان ازىرگە ءىز جوق. احمەتجاننىڭ مۇراسىن ەجەل­گى سالتپەن زەرەكتىكپەن ساقتاعان كۇي­شى­لەرگە العىسىمىز شەكسىز. اسىرەسە احمەتجان سارمانتاي ۇلىنىڭ تابىلعان سەگىز كۇيىن, ءبىر مىسال ولەڭىن ءبىرىنشى رەت نوتاعا تۇسىرگەن دومبىراشى-ۇستاز جاقسىلىق نادىربەكوۆتىڭ ەڭبەگى زور. 

نكۆد قۇجاتىندا, ارحيۆ­تەر قورىندا احمەتجان سارمان­تاي­ ۇلى­نىڭ سۋرەتى, قولجازباسى جوق. قوتان­بۇلاقتىڭ سوڭعى ءبيى, ساۋاتتى كۇيشىنىڭ كىناسىن مويىنداپ قول قويعان قاعاز دا جوق. ماشينكاعا باسىل­عان دەرەكتەر. سوناۋ 1928-1930 جىلدارى قايداعى ماشينكا, ءبارى سىرت­تان جازىلعان, قولدان جاسالعان قىل­مىس ەكەنى انىق. احمەتجاننىڭ سۋرە­تىن ونىڭ تۋعان ۇلىنىڭ, نەمەرەلەرىنىڭ, جاقىندارىنىڭ بەينەلەرىنەن ورتاق بەلگىلەرىن ەسەپتەپ, كوزكورگەندەرىنىڭ سيپاتتاۋلارىن ەسكەرىپ مايلى بوياۋمەن سالعان مامان سۋرەتشى ماقسۇت يسماعۇلوۆ. ونىڭ شەبەرلىگى سۋرەتتى كوزكورگەندەرىنە ايتپاي كورسەت­كە­نىمىزدە: «مىناۋ احمەتجان عوي!» دەپ تانىدى. سوندىقتان فوتو­سۋرەتى تابىلسا, قۋانار ەدىك, ازىر­گە وسى بەينە قاھارمان كۇيشىگە ەسكەر­تكىش بولسىن. گۋلاگ-تىڭ 26 بو­لىم­شەسىن ورنالاستىرىپ قازاق جەرىن رەزەرۆاتسياعا اينالدىرعان كەڭەس زامانىنىڭ زوبالاڭى كيەلى دوم­بىرامىزدىڭ ۇنىمەن جازىلىپ قالدى. ۇلتتىق دومبىرانىڭ ءۇنىن جاڭ­عىرتىپ, قاستەرلەۋ ارتىنا ءىز قال­دىرعان تالاي كۇيشىلەرىمىزدى حال­قىمەن قاۋىشتىرىپ, بۇگىنگى كۇن­دەرى اسا قاجەت ۇلتتىق سانا, نامىس قاسيەتتەرىن جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرۋگە ىقپال ەتەرى حاق. ەلىن, جە­رىن قورعاي بىلگەن باتىر تۇلعالى, قاي­سار مىنەزدى قازاق بولمىسىن قا­لى­پتاستىرۋعا باۋلىپ, باعىت بە­رەتىن رۋحاني كۇش – عاسىرلار كۋاسى, قازاقتىڭ جان سەرىگى دومبىرا.

«ۇلتتىق دومبىرا كۇنى» جا­ريا­­لانعانى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلاماسىنىڭ بەتكە ۇستار ءبىر باعىتى دەپ ويلايمىن. ءار زا­مان­­نىڭ تاريحىن قارا دومبىرا­مەن كۇي تىلىندە جازىپ كەتكەن بابالارىمىزدىڭ رۋحى ۇلتتىق ونەر جولىنداعى جارقىن شاكارىم, جان­عالي ءجۇزباي, ايتقالي جايىم­وۆ, ايگۇل ۇلكەنباەۆا سىندى ارداقت­ى­لارىمىزدى قولداسىن. تۋا دارىن, قا­ھار­مان كۇيشى سارمانتايدىڭ احمەت­جانىنىڭ كۇي مۇراسىن ءالى ءوز دارە­جەسىندە كوتەرە الماي ءجۇرمىز. جالعىزدىڭ شاڭى شىقپاس, ءبىز بارىنشا زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋعا كۇش سالدىق, كەمىستىگىن تولتىرىپ, قازاق كۇيلەرىنىڭ التىن قورىنا الەكەڭ ايتقانداي «سۇلۋلاپ, مايلاپ» كىرگىزۋ كۇي قۇدىرەتىن, دومبىرا تۋىن كوتەرەتىن ۇلتجاندى كۇي ما­مان­دارىنا امانات.

كۇلاش سارداربەك,  ولكەتانۋشى,  جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى 

بالقاش قالاسى