جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سۇلتان ورازالى «ستالين ولگەن جىل» اتتى كولەمدى كىتابىن اياقتادى. تىڭ شىعارما كوركەمدىگىمەن, ءوزىنىڭ ەرەكشە بولمىس-بىتىمىمەن كوڭىل اۋدارادى. اۆتور ونىڭ جانرىنا «گيبريدتى حيكايا» دەپ توسىن انىقتاما بەرىپتى. شىندىعىندا, حيكايانىڭ ءار تاراۋى جەكە-دارا تۋىندى بولا تۇرىپ, وندا تاريحي ءارى كوركەمدىك قيالدان تۋعان وقيعالار, دەرەكتى پروزانىڭ ۇشقىندارى, ەستەلىك, ەسسە, كوسەمسوز جانرلارى جىمداسىپ, كىرىگىپ كەتەدى. جازۋشى ەلۋىنشى, الپىسىنشى جىلدارى حالقىمىز باستان كەشكەن اۋىر كەزەڭدى, اتوم سىناعىنىڭ استىندا قالعان شەرلى ايماقتىڭ تاقسىرەتىن شىنايى كورسەتكەن. وقىرمان نازارىنا وسى شىعارمانىڭ ءبىر ءبولىمىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
ءستاليننىڭ مۇراسى... «جەتىم قۇجىرا» قۇلاپ ءتۇستى...
ساعاداعى جار قاباقتا ەسكىدەن قالعان ەكى ءۇي تۇراتىن. ءبىرىن «قويما» دەيتىنبىز. داڭعاراداي كەڭ, سىرتىنان قۇلىپتالاتىن جالپاق ەسىگى بار, ەدەنى – جەر, ءتور جاعىندا اينەكسىز سىعىرايعان تەرەزەنىڭ جارىعى شامالى, الا كولەڭكەلى قورا ەدى. ول كەزىندە استىق قويماسى دا, مال قورا دا, بىرنەشە وتباسى تۇرعان ءۇي دە بولىپتى. قابىرعاسىن ىس باسقان, سىلاق كورمەگەن سول قورانى ءبىز دە ءبىر جاز پانالادىق. ال سونىڭ ىرگەسىندەگى جاپىرەيگەن قورجىن ءۇي الىمساقتان «جەتىم قۇجىرا» اتانىپ كەتكەن. «قۇجىرا» دەگەن ءسوزدى سيرەك قولداناتىن بۇل اۋىلدا ونداي اتاۋدىڭ قايدان شىققانىن ەشكىم بىلمەيدى. توقال تامنىڭ توبەسىن جاپقان ك ۇلى كۇلگىن تارتىپ الدەقاشان توپىراققا اينالىپ, الابوتا قاپتاپ وسكەن قۇجىرانى زەر سالىپ قاراماساڭ دوڭكيىپ جاتقان ۇيىندىدەن اجىراتۋ قيىن. ونىڭ سورايعان مۇرجاسى مەن ءبىر بۇيىرىندەگى وپىرايعان ەسىگى عانا ادام تۇراعى ەكەنىن اڭعارتادى.
بۇل «ۇيدە» كىمدەر تۇرمادى؟ جارىقتىق قارا اپايدى ايتساڭىزشى! ءوزىنىڭ اعايشا اتى ۇمىتىلعان, جاسى الپىستى ەڭسەرسە دە جۇزىنەن شۋاق شاشىپ تۇراتىن, مەيىرىمدى ادام ەدى-اۋ. ەرى مەن ەكى ۇلى سوعىستا ولگەن, ءوزى قارا شاڭىراعىن كۇزەتىپ, وتىن وشىرمەي جالعىز تۇراتىن. بۇكىل اۋىل ءور مىنەزدى قارا اپايدىڭ جاس كەلىنشەك كەزىندە قوراعا تۇسكەن ارلان قاسقىرمەن الىسىپ, بۋىندىرىپ ولتىرگەنىن اڭىز عىپ ايتادى.
– ە, ءتايىر, قايبىر باتىرلىعىم ۇستادى دەرسىڭ؟! «بالالارىما شابا ما دەپ, ولسەم ءوزىم ولەيىن» دەپ قاسقىرمەن جاعالاسقانىم راس», – دەۋشى ەدى. – ءبىر يتتىك شامامىز بار عوي...
قارا اپاي جانىڭا كەلسە كۇڭگىرت دالا جارقىراپ, جان-جاعىڭ جايناپ قويا بەرەدى. ەستىگەن-بىلگەنىن ازىلمەن ايتىپ, ەلدى كۇلدىرىپ, سەرگىتىپ تاستايدى. سونشاما قايعىنى باستان كەشسە دە رۋحى جاسىماعان ادام. جازدا مال بازىنان باقان جيناپ, قارا اپايدىڭ ۇزىن قىل ارقانىن سۇراپ الىپ, وزەننىڭ جاعاسىنداعى كوگالعا التىباقان قۇرامىز. كەشكە قاراي شىڭعىستىڭ سارى جەلى تىنشىپ, اۋىل موماقان, قوڭىر كۇيگە كىرگەندە بالا-شاعا تەگىس التىباقانعا جينالامىز. قاسىمىزعا قارا اپاي كەلسە, ءدۇيىم جۇرت قوسىلعانداي قۋانىشتان دۋىلداپ كەتەتىن ەدىك. قارا اپاي اۋىلداعى ەكى-ءۇش ايەلدى شاقىرىپ:
– ءاي, قاتىندار, كەلىڭدەر, كۇنى بويى كۇيبەڭدەپ جۇرە بەرەسىڭدەر مە, ءبىراز ءان سالىپ, شەر تارقاتايىق, – دەيدى. ءوزى التىباقاننىڭ ءبىر باسىنا وتىرىپ, قارسى جاعىنا مەنىڭ شەشەمدى شاقىرادى.
– كەل, كۇلان, سەنىڭ ءان سالاتىن داۋسىڭ بار عوي. مەنى قوستاشى, – دەيدى.
«اسپاندا-ءاي اي بولماسا اداسادى,
كوڭىلدى كوتەرمەسە كىر باسادى-ە-ە-ي».
قارا اپايدىڭ داۋسى اشىق, ءارى اششى. مۇلگىگەن ماڭاي ءدۇر سىلكىنەدى. كەشكى ساۋىنعا كەشىگىپ قالعان بىرەن-ساران سيىر الىستان موڭىرەيدى.
«احاۋ, سەمەي! ءتىل مەن كومەي,
باسىلماس جانعان جۇرەك, ساۋلەم كەلمەي, اي-حاي».
التىباقاندا ءان سالىپ وتىرعان ەكى ايەلگە اۋىلداعى ءجاسوسپىرىم قىزدار مەن ۇلدار شۋىلداپ تۇگەل قوسىلدى. ساعانىڭ بويىنا جان كىرىپ, دۋمانعا اينالدى. قارا اپايدىڭ كوزى ك ۇلىمدەپ, الدەبىر الىس كۇندەردى ەسىنە تۇسىرگەندەي بىرنەشە ءاندى توقتاۋسىز ايتتى. ارا-اراسىندا:
– ءاي, ۇلدار, التىباقاندى سەرپە تەربەتسەڭدەرشى, – دەپ قويادى.
قارا اپاي تۋرالى اكە-شەشەمىزدىڭ اڭگىمەلەرىن تالاي ەستىگەمىز. ءوزى اياگوز جاقتاعى سىباننىڭ ەركە قىزى ەكەن. اكەسى باي بولىپ, تاركىلەۋگە ىلىككەن. توبىقتىنىڭ ءبىر مارقاسقا سەرى جىگىتى جاركەنگە عاشىق بولىپ, كەدەيلىگىنە قاراماي, ۇيىنەن قاشىپ كەتىپ, قوسىلىپتى. اقتار كەتىپ, قىزىلدار كەلىپ جاتقان جىلدارى ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرىن, ەكى بالپاناقتاي ۇل تۋىپتى. سەرى جىگىت, كوركەم كەلىنشەك, ەكى جاس قۇندىزدىنى انگە بولەپ, جوقتىق پەن اشتىقتى, الاساپىران كۇندەردى قايىسپاي كوتەرىپ, ەكى ۇلىن امان ءوسىرىپتى. سوعىس باستالعاندا الدىمەن جاركەن جاۋعا اتتانىپ, ۇزاماي قازا تاۋىپتى دەسەدى.
قارا اپاي ويناقى اندەرىن ازايتىپ, ەندى مۇڭدى اۋەنگە اۋىستى.
«كوشكەندە جىلقى ايدايمىز-احاۋ
الامەنەن,
اۋىلىما كەلۋشى ەدىڭ-اۋ دالامەنەن
تۇسكەندە سەن ەسىمە, بەۋ جاركەنىم
ساعىنىپ سارعايامىن سانامەنەن».
قارا اپاي ءاننىڭ ءسوزىن بۇرىپ وزىنشە ايتادى. ەكى كوزىن تارس جۇمىپ العان.
– ەكى-اۋ جيرەن, جالىن تۇيگەن,
جالعاندا عاشىعىمسىڭ-اۋ جانىم سۇيگەن...
اي تۋدى. ساعانىڭ ەكى قاپتالىنداعى بيىك شوقىلار اق ساۋلەنىڭ استىندا قالقىپ تۇر. تومەندە كوسىلگەن اق جازىق بۋالدىر تارتىپ, كوكشىل تۇسكە ەنگەن.
قارا اپاي جالعىز ءوزى شىرقاپ وتىر. ءبىر ءاننىڭ باسىن ەكىنشى ءاننىڭ سوڭىمەن جالعايدى. ىشكى شەرىن, شەمەن بوپ قاتقان قايعىسىن اقتارادى. ءبىر كەزدە كوزىن اشتى. قارسى الدىندا ءۇنسىز ەگىلىپ وتىرعان مەنىڭ انامدى جاڭا كورگەندەي:
– ءاي, كۇلان-اي! سەنىڭ دە قايعىڭ از ەمەس قوي. ءشارىپ قانداي ازامات ەدى؟! ونى دا جاۋ جالمادى. بىراق سەن باقىتتى ايەلسىڭ! قاسىڭدا ساقانىڭ بار. ءشارىپتىڭ سوڭىندا تۇياعى قالدى, وشكەن جوق. ال مەندە ەشكىم جوق... قوس قوزىمىز قىرشىنىنان قيىلدى. تۇلدىرمىز... الدانىشىم دا جوق بۇل دۇنيەدە, – دەپ ەڭىرەپ جىبەردى. ءبىرازدان كەيىن قارا اپايدىڭ زارلى ءۇنى قايتا شىقتى. التىباقاننىڭ جىبىنە اسىلىپ, ءبىر جاق ءبۇيىرىن تايانىپ الىپتى. ەشكىم جۇباتا العان جوق.
ماڭىرايسىڭ اق ەشكى-اۋ لاعىڭا,
وي, دۇنيە-اي,
ەمشەك بەرىپ وسىرگەن شۇناعىڭا,
وي, دۇنيە-اي.
كەل ەكەۋمىز قوسىلىپ زارلانايىق,
وي, دۇنيە-اي,
جەتەر مە ەكەن اللانىڭ قۇلاعىنا,
وي, دۇنيە-اي!
ايحاي, دۇنيە-اي
سالدىڭ كۇيگە-اي,
ومىراۋىمنان ءۇزىلىپ ءتۇستى,
ەكى-اۋ تۇيمە-اي, وي, دۇنيە-اي.
ەربول, نۇربول قاراعىم-اي,
قۋ سوعىستان بولدى-اۋ
سەنىڭ اجالىڭ-اي, وي, دۇنيە-اي
سەندەر ءولىپ, جالعىز قالىپ
جەتەر ەمەس اجالىم-اي,
وي, دۇنيە-اي...
قارا اپاي جوقتاپ وتىرعان جاركەن دە, ءورىمتالداي ەربول مەن نۇربول دا ءبىزدىڭ ساعانىڭ توپىراعىندا جاراتىلىپ, تاي-ق ۇلىنداي ەركىن وسكەن, قۇندىزدىنىڭ سۋىنا شومىلىپ, كوگالىنا اۋناعان. انانىڭ زارى ساعانىڭ دا ساي-سۇيەگىن سىرقىراتىپ تۇرعانداي. اي دا جابىعىپ ۇياسىنا باتتى. ەلىنەن توپىراق بۇيىرماعان ەرلەردىڭ رۋحى عانا مىناۋ قاراڭعى دالادا ۇشىپ جۇرگەن ءتارىزدى...
كوپ ۇزاماي قارا اپايدى توركىن جۇرتى كوشىرىپ اكەتتى.
بوس قالعان «قۇجىراعا» ساعىمباي دەگەن جالعىز ۇلى بار تولىقشا كەلگەن سارى ايەل كوشىپ كىردى. بۇل ايەلدىڭ شىن اتىن بىلمەيمىز. ەلدىڭ ءبارى «جىندى قاتىن» دەيتىن. ءوزى دە سوعان ۇيرەنگەن. «جىندى ەكەنىم راس قوي», – دەپ جۇرە بەرەدى. تەك كوكتەم مەن كۇزدە تاۋ دەمەيدى, دالا دەمەيدى, باسى اۋعان جاققا ءجۇرىپ كەتەدى. ەن دالادا جالعىز ءوزى سويلەپ, وتكەن قىزىقتى شاقتارىن اڭگىرلەپ ايتا جۇرەدى, بىراق ءتىرى پەندەگە زيانى جوق. بالاسى ساعىمباي دا شەشەسىنىڭ مىنەزىنە ۇيرەنگەن, اناسىن توسىپ, شاي-سۋىن ازىرلەپ وتىرادى. «جىندى قاتىننىڭ» سەسكەنەتىنى – «قارا دۇكەن», سىيلاپ, تابىناتىنى – ۇستا ساقان. ءتۇن بولسا «قارا دۇكەندى» ماڭايلاماي, الىستان وراعىتىپ وتەدى. كەيدە توقتاي قالىپ, تىڭ تىڭدايدى:
«انە, ساقان اعا, شىققان سوڭ, دۇكەننىڭ كيەسى وياندى. شىقىلداتىپ بالعا سوعىپ جاتىر», – دەيدى. ءوزىنىڭ جاسى ساقان اعامەن شامالاس بولسا دا, ونى «اعا» دەپ, الدىنان كەسە-كولدەنەڭ وتپەيدى. كەيدە جالعىز سيىرىنان جيعان ازىن-اۋلاق مايىنىڭ ءبىر شوكىمىن وراپ ءبىزدىڭ ۇيگە اكەلەدى:
– كۇن بويى ىس جۇتىپ, وتقا قاقتالىپ, وزەگى تالدى عوي. مىنا مايدى اعاعا بەرشى, تالعاجاۋ ەتسىن, – دەيدى وزدەرى دە ىشەر اسقا جارىماي وتىرىپ.
ساعىمباي بولسا, ءالجۋاز, شىبىقتاي جىڭىشكە, اق سارى بالا. ون ءۇش-ون تورتتەگى بوزبالا دەمەيسىڭ. كۇنى بويى مەنىمەن ويناپ, ايتقانىمنان شىقپايدى. «قارا دۇكەننىڭ» قاسىندا باندىمەن سوعىس كەزىنەن قالعان ەسكى قوساۋىز, جالعىز اۋىز, شولاق مىلتىقتاردىڭ قۇنداعى, شاپپاسى, وقپانى, شۇرىپپەسى شاشىلىپ جاتاتىن. ساعىمباي سودان قۇراستىرعان «مىلتىعىن» موينىنا اسىپ الىپ, تاۋ كەزىپ كەتەدى.
– مەنىڭ ق ۇلىنىم ازامات بولدى, اڭ اۋلاپ ءجۇر, – دەپ شەشەسى ءماز. – اكەسى سوعىسقا دەيىن اڭشى بولعان, كوردىڭدەر مە, اكەسىنە اۋماي تارتقان.
«جىندى قاتىن» بۇل اۋىلدىڭ تۋماسى ەمەس. ابىرالى جاقتان كەلگەن. كەزىندە ەلگە قادىرلى, بۇلعاقتاعان ءوڭدى كەلىنشەك, ەرىمەن باقۋاتتى عۇمىر كەشىپتى. سوعىس باستالىسىمەن كۇيەۋى مايدانعا اتتانىپ, ءبىر جىلدان كەيىن «قارا قاعاز» كەلگەن ەكەن. قايعىعا باتقان ايەل ورنىنان تۇرا الماي جاتىپ قالىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە كوتەرىلىپ اۋىرىپ, جالعىز ۇلىن جەتەكتەپ ەل كەزىپ كەتەدى. بىرەۋدىڭ اۋلاسىن سىپىرىپ, بىرەۋدىڭ وتىن جاعىپ, ك ۇلىن شىعارىپ, كۇنىن كورىپ جۇرگەندە ساعاعا جەتكەن. كولحوز باستىعى جانى اشىپ, ورتادان ساۋىپ ىشۋگە ءبىر بۇزاۋلى سيىر, ءبىر قاپ بيداي ءبولىپ, «جەتىم قۇجىراعا» ورنالاستىرادى. «قارا دۇكەننىڭ» ءىشىن سىپىرىپ, كەرەك كەزدە كورىك باسىپ, كومەكتەس» دەپ تاپسىرادى.
«قارا دۇكەن» «جىندى قاتىنعا» ەرەكشە اسەر ەتتى. العاشقىدا ىشىنە كىرە الماي دىرىلدەپ, ۇركىپ تۇرعانىن كورىپ ساقان اعا ءوزى جەتەكتەپ اپاردى. بىراق ۇستا جوق بولسا, ايەل دۇكەننىڭ ماڭىن باسپايتىن. «قارا دۇكەننىڭ» يەسى مەنەن كوز الماي, باعىپ وتىرادى. «وعاش قىلىق جاساساڭ بۋىندىرىپ ولتىرەمىن» دەدى, – دەپ «جىندى قاتىن» مەنىڭ شەشەمە «سىرىن» ايتىپتى.
ستالين ولگەن جىلدىڭ الدىنداعى كوكتەمدە ايەل تاعى كوتەرىلىپ اۋىردى. ورىنسىز سويلەپ, ساقىلداپ ك ۇلىپ, «جالعىز قايىڭ» جاقتاعى قالىڭ توعايدى شارلاپ قايتتى. ساقان اعا ونى ەسىك الدىندا توسىپ الىپ:
– قايدا ءجۇرسىڭ؟ – دەدى قاتقىل داۋىسپەن. ايەلدىڭ كوزى ويناقشىپ, قۇتىرىنىپ ءبىراز تۇردى دا, تەز جۋاسىدى. – كىر, دۇكەنگە! – دەدى ۇستا. – قارا دۇكەننىڭ يەسى سەنى كۇتىپ وتىر, ونى تىڭداماساڭ كيەسى اتادى. ايەل جىلاپ جىبەردى, بىراق ايتقانعا كونىپ, ىشكە كىردى. نە بولعانىن بىلمەيمىز, جارتى ساعاتتان سوڭ ەكەۋى دە سىرتقا شىقتى.
– ۇيىڭە بارىپ ۇيىقتا. سەن جازىلدىڭ, – دەدى ۇستا.
شىنىندا دا, ايەل بۇدان كەيىن وعاش قىلىق كورسەتكەن جوق. كوپ ۇزاماي كولحوز باستىعى ونى بالاسىمەن قوسا «يساباي» قىستاعىنا كومەكشى شوپان ەتىپ جىبەردى...
«جەتىم قۇجىرانىڭ» كەلەسى يەسى ءبىدا اپا بولدى. «جىندى قاتىننىڭ» ءىزىن سۋىتپاي كوشىپ كەلدى. بەلى بۇكىرەيگەن, ءوڭى ابدەن توزىپ, ءاجىم تورلاعان, ارىق قارا كەمپىر – قارا اپاي سياقتى وتە مەيىرىمدى ادام ەدى. ەلدىڭ ءبارى جاقسى كورەتىن. سوندىقتان شەشەم باستاتىپ, بالا-شاعا تۇگەل جابىلىپ قۇجىرانىڭ ءىشىن جىن-شايتاننان الاستاپ, تازارتىپ, اكپەن سىلاپ بەردىك. كەيۋانانىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى.
شاعىن عانا اۋىلىمىزدا سوعىستا قازا تاپقانداردىڭ سانى وتە كوپ. قيىرداعى بۇيىعى جۇرتتىڭ ءار شاڭىراعىن سوعىس ءورتى شارپىپ وتكەن. مەنىمەن وينايتىن بالالاردىڭ جارتىسىنان استامى – اكەسىز جەتىمدەر. ال جاعدايى بىزدەن دە تومەن, تۇلدىرسىز قالعان كەمپىر-شالدار قانشاما؟! سونىڭ ءبىرى – ءبىدا اپاي ەدى.
سوعىستىڭ الدىندا اقساقالى قايتىس بولىپتى. ءورىمتالداي بەس ۇلىنىڭ ەكەۋى قىزىل ارميانىڭ قاتارىندا بەلورۋسسيادا اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ, سودان حابارسىز كەتكەن. ال ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش ۇلى ۇيلەنۋگە ۇلگەرمەي, بىرىنەن سوڭ ءبىرى سوعىسقا اتتانىپ, ورىس جەرىندە قازا تاپتى. سولاردان كەلگەن قارا قاعازدى ءبىدا اپا سىرى كەتكەن ەسكى قوبديشاسىنان شىعارىپ, حات تانىماسا دا ۇزاق ءۇڭىلىپ, وڭاشادا بالالارىن ساعىنىپ جىلايتىن. حابارسىز كەتكەن ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءتىرى كەلەر دەپ سارعايا كۇتەدى. قولىنداعى جالعىز بۇزاۋلى سيىرى مەن ەكى-ءۇش ەشكىسىنىڭ ءسۇتى مەن ەتىن تالشىق ەتىپ, وتىن وشىرمەي, شاڭىراعىن ۇستاپ وتىر. ءبىزدى كورسە بولدى اينالىپ-تولعانىپ اياداي تار ۇيىنە ەرتىپ كىرىپ, قالتامىزدى قۇرت-ىرىمشىككە تولتىرىپ جىبەرەدى.
– قاراقتارىمنىڭ ءبىرى ءتىرى بولسا, ولارعا دا قۇرت-ماي تابىلادى عوي, – دەيدى كۇبىرلەپ. – «اعامىز ءتىرى كەلسىن» دەپ سەندەر دە تىلەپ جۇرىڭدەر.
ءبىدا – بۇل كىسىنىڭ شىن اتى ەمەس. اپامىزدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ايىمگۇل دەگەن ەسىمى الدەقاشان ۇمىتىلعان. ءتىپتى اۋىلداعى ەسكى كوزدەردىڭ ءوزى دە ونى تاپ باسىپ ەستەرىنە تۇسىرە الماي قينالاتىن.
1944 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە ايىمگۇلدىڭ كەنجە ۇلى دا سوعىسقا اتتانادى. الدىڭعى ۇلدارىنان حات كەلمەي زارىعىپ جۇرگەن, «اشەيىندە جامان ىرىم باستامايىنشى» دەپ تىستەي قاتىپ, شىدامدىلىق تانىتاتىن ايىمگۇل بۇل جولى بويىن بيلەي الماي, داۋىس ايتىپ, قاتتى جىلاپتى. ەشكىمنىڭ سوزىنە جۇبانباي, الدەبىر جاماندىقتى سەزگەندەي, ەكى بۇكتەلىپ ەگىلەدى. ارادا ءۇش اي وتپەي جاتىپ ءۇش ۇلدىڭ قارا قاعازى بىرگە كەلسە كەرەك. ءبىر ادامنىڭ باسىنا وسىنشاما قاسىرەت اكەلگەن, قاتىگەز تاعدىرعا نە ايتارسىڭ! سوعىس كەزىندە جەر اۋىپ كەلىپ وسى اۋىلدا تۇرىپ جاتقان ءبىر توپ نەمىس, ورىس وتباسىلارى بولاتىن. مىنا سۇمدىق حاباردى ەستىگەن ولار دا قازاقتارمەن بىرگە قايعىرىپ, ايەلدەرى ايىمگۇلدى قۇشاقتاپ:
– وي, بەدا!.. وي, بەدا... – دەپ كورىسىپتى.
سول كۇننەن باستاپ ايىمگۇلدىڭ اتى – بەدا – ءبىدا بولىپ وزگەرسە كەرەك.
تامىز ايىندا اتوم سىناعىنان ۇركىپ كوشە قاشقانىمىزدا ءبىدا اپانى تاستاماي الا كەتتىك. كوكسەڭگىردە ەكى اپتا ءبىر ۇيدە تۇردىق. سۇيەنەرلىك جاقىنى جوق, جەتىم كەمپىر جالتاقكوز بە, كىم ءبىلسىن, بەلىن جازا الماي, ەكى بۇكتەتىلىپ جۇرسە دە تىنىم تاپپاي كەلىندەرگە قولعابىس جاساپ, ازىن-اۋلاق اس-سۋىن ورتاعا قويىپ, بايەك بولدى. سونى بايقاعان اتام مەن اپام ونى جاندارىنا شاقىرىپ, ءۇي شارۋاسىنا ارالاستىرماي, ۇشەۋى بىرگە وتكەن-كەتكەندى ەسكە ءتۇسىرىپ ءماز بولدى. «تەڭ-تەڭىمەن» دەگەن وسى. ءبىدا اپا وسى ەكى اپتانىڭ ىشىندە جادىراپ, مەرەيى ءوسىپ, قايعىدان كوڭ بولىپ قاتقان كوڭىلى ءجىبىپ, مىناۋ مەيىربان, قامكوڭىل ادامداردىڭ ىقىلاسى بويىنا قۋات بەردى. ەلگە كوشەردە اتام ساقان اعا مەن كەلىنىن وڭاشا شاقىرىپ:
– قاراقتارىم, پاناسىز ادام عوي, مىنا بىداعا شامالارىڭ كەلگەنشە قورعان بولىڭدار, – دەپ تاپسىردى.
وسى جىلدىڭ كۇزى ەرتە ءتۇستى. قازان ايىنىڭ سوڭىندا قار ۇشقىنداپ, ساعا بويىنداعى ءۇش-ءتورت ءۇي وكپەك جەلدەن ىعىپ, بۇيىعى جاتقان. جەر دۇنيە سارعىش تارتىپتى. ءبىدا اپانىڭ قورجىن تامى سۋىقتان توڭعانداي ءبۇرىسىپ, كىشىرەيىپ, جەرباۋىرلاپ, سورايعان جالعىز مۇرجاسى عانا كورىنەدى. اكە-شەشەمىز كۇن سايىن تاڭەرتەڭ بالالارىن جۇمساپ, اپانىڭ اماندىعىن ءبىلىپ وتىرادى. ءبىز مالىنىڭ استىن تازالاپ, وتىن-سۋىن كىرگىزىپ بەرەمىز.
ءبىدا اپام سوعان ءماز بولىپ, باتاسىن ايامايتىن. ءار بارعان سايىن سوعىستا ولگەن ۇلدارىنىڭ بالالىق قىلىقتارىن ايتىپ, ءوڭى نۇرلانىپ, ءبىزدى جىبەرگىسى كەلمەي, ۇزاق ۇستايدى. جالعىزدىقتان جالىعا ما, الدە بالالارىن ساعىنا ما, كىم ءبىلسىن! اڭگىمەنىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ نەمەرە باۋىرى نىعمەتتى اۋزىنا ءجيى الادى. ءتىرى جۇرگەن جالعىز تىرەنىشى, سۇيەنەر باۋىرى سول ەكەن. الداعى كوكتەمدە اپاسىن كوشىرىپ اكەتپەك.
– قايتەيىن, شالىمنىڭ سۇيەگى جاتقان, بالالارىمنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردى قيماسام دا, باۋىرىمدى رەجىتكىم كەلمەيدى, كوشەمىن, – دەيدى كۇرسىنىپ. – جالعىزىم, جاناشىرىم ەمەس پە, توپتى بالا-شاعاسى بولسا دا ماعان الاڭداي بەرەدى...
ءتۇس الەتى ەدى. جەل باسىلعان. اۋا تىپ-تىمىق. كەنەتتەن ءبىدا اپانىڭ ءۇي جاعىنان ايەلدىڭ اششى داۋسى مىنا تىنىشتىقتى قاق جارىپ, ۇيپا-تۇيپا ەتتى. كوكىرەكتەن ىشقىنا شىققان زارلى دا-
ۋىس ساعاداعى از اۋىلدى تىك كوتەردى. جۇرت ءبىدا اپانىڭ ۇيىنە اسىعا-اپتىعا كىرگەن ەدى. توردە وتىرعان كەيۋانانىڭ اپپاق سەلدىر شاشى قوبىراپ كەتىپتى. بەلىن تايانىپ الىپ, زارلاپ وتىر. «ۋا, قۇداي, قۋ قۇداي! وسىنشاما زارلاتاتىن نە جازىپ ەدىم؟ نەگە سوڭىمنان قالمايسىڭ؟! سوڭعى ءۇمىتىم, سۇيەنەر سوڭعى تىرەنىشىم نىعمەتتى دە جالماعانىڭ با؟ كوزىن اشپاعان كۇشىكتەي شۋلاپ قالعان جاس بالالارىنا دا مەيىرىمىڭ تۇسپەدى-اۋ!» – دەيدى.
كوپتەن بەرى تاۋبەگە كوشىپ, جالعىز باۋىرىن مەدەت تۇتىپ, ءوزىن تەجەپ جۇرگەندىكتەن كوكىرەكتە قاتقان قالىڭ قايعىسى قايتا اقتارىلىپ كەتكەندەي. شۇيكەدەي كەمپىر ەكى بۇكتەتىلىپ زار توگەدى. ومىرىندە كورگەن قورلىعىن, قىرشىن كەتكەن ۇلدارىن جوقتايدى. حابارشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇرىن دەنى ساپ-ساۋ نىعمەت اياق استىنان قاتتى اۋىرىپ, اۋزى-مۇرنىنان قارا قان كەتىپ ءولىپتى. بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن بەيمالىم اۋرۋ. كوزى جۇمىلعانشا ەسىن جوعالتپاي, سويلەپ جاتسا كەرەك. سوندا بۇرىن ەشكىمگە ايتپاعان ءبىر سىرىن اشىپتى. جازدا اتوم بومباسىن سىناعان كۇندەرى ونى اسكەريلەر شاقىرىپ, ءوزى جۇرگىزەتىن جۇك ماشيناسىمەن سارجالدىڭ قاراۋىل جاعىنداعى جازىقتا توسىپ تۇرۋىن مىندەتتەپتى. نىعمەت بومبانىڭ بار سۇمدىعىن سول اشىق جەردەن كورىپتى. وزىنە وسى كەسەلدىڭ سول جولى جابىسقانىن ايەلىنە سىبىرلاپ ايتسا كەرەك. مۇنى ەستىگەن ءبىدا اپا, ءتىپتى اڭىراپ كەتتى. ول بارىنەن ءتۇڭىلىپ, سوعىستا شەيىت بولعان ۇلدارىن شاقىرىپ, ولاردى جالماعان قۇدايدى دا, نەمىستى دە, توبەمىزدەن بومبا توككەندەردى دە قارعاپ-سىلەدى. ء«بارىڭنىڭ دە اتىڭ ءوشسىن! سەندەر دە مەن سياقتى زارلاڭدار!» – دەدى سورلى انا.
ونى قورشاي وتىرعان ون شاقتى ادامنىڭ شاراسىزدىقتان باستارى تومەن سالبىراپ, جۇباتارلىق ءسوز تابا المادى...
نىعمەتتىڭ قىرقىنان سوڭ, نەمەرە كەلىنى ساقىپ, ءوزى قان قۇشىپ وتىرسا دا ءبىدا اپانى ىزدەپ كەلىپ, كوشىرىپ اكەتتى. «نە كورسەك تە بىرگە كورەيىك», – دەپتى.
قاڭىراپ بوس قالعان جولان ءۇي كوكتەم شىققانشا مۇرجاسى سورايىپ, قالقيىپ تۇردى. كوپ ۇزاماي ۇستىنە تۇسكەن قاردى كوتەرە المادى ما, الدە توزىعى جەتتى مە كىم ءبىلسىن, ءستاليننىڭ جىلىنا جەتپەي, توبەسى وپىرىلىپ قۇلاپ ءتۇستى. ءسويتىپ «جەتىم قۇجىرانىڭ» دا عۇمىرى اياقتالدى.
سۇلتان ورازالى