ايەلدەر كاسىپكەرلىگى – ۇلكەن كۇش

فورۋمدى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى جانىن­داعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا تاراسەنكو اشىپ, جيىننىڭ بارشا الەم تانىعان قازاقستان ەلورداسى – استانا قالاسىنىڭ 20 جىل­دىعى قارساڭىندا ءوتىپ وتىر­عانىن ايتا كەتتى. كوكەي­كەستى, ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان يگى باستامالاردىڭ بارلىعى دا تاپ وسى استانادان باستالادى. سولاردىڭ ءبىرى ايەل­دەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ ءۇشىن ەكىجاقتى تاجىري­بەلەر الماسىپ, ءوزارا ءتيىمدى باي­لانىستار ورناتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىن شەكارالاس اۋماق­تارداعى ايەلدەر فورۋمى ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. 

قاشاننان اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ەكى ەلگە ور­تاق ماسەلە كوپ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «شەك­ارا­لاس وڭىرلەردە سىرت­قى ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جانە باسقا دا كوپتە­گەن ماسەلەلەردى قوسا العاندا, وڭىرلىك ماڭىزدى ماسەلەلەر تو­عى­سادى, كورشىلەر اراسىن­داعى جانە مەملەكەت­تەر اراسىن­داعى قارىم-قاتىناس­تار نىعايىپ, بەرىك بولا تۇسەدى», دەگەن ءسوزى دە وسىعان سايادى. ايەلدەر كاسىپ­كەرلىگى دە ەكى ەلدىڭ كورشى وبلىستارى اراسىندا اق­پارات, تاجىريبە الماسۋعا سۇرا­نىپ تۇراتىن ماسەلە. سون­دىقتان قازاقستاندا ەاەو جۇمىسىنىڭ شەڭبەرىن­دە رەسەيمەن شەكارالاس وبلىس­تار كاسىپكەرلەرىنىڭ جاع­دا­يىن جاقسارتۋ جونىن­دەگى جۇمى­سى بەلسەندى جۇرگىز­ىلەدى. كور­شى ەكى ەلدىڭ شەكارالاس اۋماق­تارىن­داعى كاسىپ­كەر­لەر­­دىڭ ەكو­نو­ميكالىق ىنتى­ما­ق­­تاس­تىعى ەكى جاقتىڭ دا ۇلت­تىق ەكو­نو­ميكاسىنىڭ دامۋىنا جانە تۇرعىنداردىڭ الەۋ­­مەتتىك دەڭگەيىنىڭ كوتەرى­لۋىنە ىق­پال ەتەدى. بۇل ورايدا 500 مىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپ­ورىن­دى باسقارىپ وتىر­عان كا­سىپ­كەر ايەلدەردىڭ ءرولى از ەمەس. ولار 964 مىڭ جۇمىس ور­نىن اشتى. قوستاناي وبلىسىن­دا دا ايەلدەر كاسىپكەرلىگى دامۋ ۇس­تىندە, ولارعا قولداۋ بار. 

– رەسەيمەن 2017 جىلعى سىرتقى ساۋدامىز 1 ميل­ليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل 2016 جىلعا قاراعاندا 30 پايىزعا ارتىق. تاۋار اينالىمى قۇرىلىمىندا ەكسپورتقا شىعارۋ – 52, يمپورت 48 پا­يىزدى قۇرادى.وڭىردە سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستى جۇيەلى تۇردە نىعايتىپ وتىرامىز. سۆەردلوۆ, چەليابى, قورعان, ورىنبور, كالۋگا وبلىستارى جانە تاتارستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتتەرى مەن قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق كەلىسىم جاسالعان, – دەدى وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ. 

ءوڭىر باسشىسى وبلىس­تاعى كاسىپ­كە­رلىكتىڭ دامۋى­نان جانە ين­ۆەس­تي­تسيا تارتۋ جۇ­مىس­تارى­نان قوناقتار­دى حاباردار ەتتى. باس­قاسىن ايتپا­عاندا, قوستا­ناي قالاسىن­دا 400 گەكتار اۋماق­تى الىپ جاتقان ين­دۋست­ريا­لىق ايماقتىڭ بول­ا­شاعى زور. بۇگىندە ونىڭ ينف­را­­قۇ­رى­لىمى دايىن بولدى. وسى جاڭا ايماقتا ماشي­نا جا­ساۋ, مەتالل وڭدەۋ, حيميا, قۇ­رى­لىس ماتەريالدارى ءون­­دىر­ىسى, اعاش وڭدەۋ ونەر­كاسىبى كاسىپورىندارى ورىن تە­بە­تىن بولادى. مامىر ايىندا پرەمەر-مينيستر باقىت­جان سا­عىن­تاەۆ كەلگەندە 11 جو­بانىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. وسىن­داي ىستەردىڭ بارلىعىنان وب­لىس­­تا ايەل-كاسىپكەرلەر تىس قا­لىپ وتىرعان جوق. جالپى, وڭىر­دە بيزنەستىڭ 49619 نىسانى بول­سا, سونىڭ 23449 كاسىپ­ور­نىن ايەل كاسىپكەرلەر باس­قارا­دى. ەكولوگيالىق تازا ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىن وندى­رە­تىن «دەپ» ءسۇت زاۋىتىن ايت­ساق ءسوزىمىز قۇرعاق بولماي­دى. ول وندىرگەن ءونىم قازىر­دە قازاق­ستان مەن ودان تىس, ونىڭ ىشىن­دە رەسەيدىڭ شەكارالاس اي­ماق­تارىنداعى تۇ­تىنۋ­شى­لارعا كەڭىنەن تانىس. كا­سىپورىندى ليۋبوۆ يۆانوۆنا درۋجينينا باس­­قا­را­دى. زاۋىت 200-دەن استام اتالىممەن ءونىم شىعا­را­د­ى, تاۋلىگىنە 400 توننا ءسۇت وڭ­دە­لەدى. 2013 جىلى كاسى­پ­ورىن «قا­زاق­ستاننىڭ ۇزدىك تاۋ­ا­رى» باي­قاۋ-كورمە­سىندە «ۇز­د­ىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارى» اتا­­لى­مى بو­يىنشا جەڭىمپاز اتاندى. 

ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­­شى­لىعى مينيسترلىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى مەم­لەكەتتىك ينسپەكتسياسى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى اجار قاجىبەكوۆا اگرار­لىق سەك­تورداعى ايەلدەر­دىڭ شەكارا­لىق ىنتىماقتاس­تىق­تاعى بولا­شاعى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. اۋىل ايەلدەرىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستە ورنىن تابۋىنا مەملەكەتتىڭ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ناتيجەلى جۇ­مىسپەن قامتۋدى جانە جاپ­پاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باع­­دارلاماسى», سونداي-اق حالىق­ارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دا­مى­تۋ قورىنىڭ ءتۇرلى باعدار­لا­­ما­لارى­نىڭ ىقپالى زور بولدى.

– اۋىل ايەلدەرىنىڭ شا­عىن كرە­ديتتەۋ جوبالارىنا ەرەك­شە نازار اۋدارىلادى. ۇكىمەت پەن ەۋرو­پا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى­نىڭ اراسىنداعى كەلىسىم ايا­سىن­دا «بيزنەستەگى ايەل» باع­دار­لاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. وسى باعدارلاما بو­يىنشا 12 مىڭنان استام شا­عىن جانە ورتا بيزنەس نىسان­­دارىنا 17 ميلليارد تەڭگە­­دەي زاەم بەرىلدى. بۇل ورتا­لىق ازياداعى ايەلدەر باسقارا­تىن جانە كەمىندە 50 پايىزى قىز-كەلىنشەكتەر ەڭبەك ەتە­تىن كاسىپورىنداردى قولداۋ­عا باعىتتالعان جالعىز باعدار­لاما, – دەدى اجار ەلەمەسقىزى.

فورۋم اياسىندا جايىلعان كورمە وڭىردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتىپ وتىر­عان قىز-كەلىنشەكتەر جۇ­مى­سىنىڭ ناعىز دالەلى ىسپەت­تى ەدى. مۇندا كوشىن الدە­قاشان تۇزەپ العان بەلگىلى كاسىپ­ورىن­داردى بىلاي قويعاندا, جاقىن جىلدارى باستاعان كاسىبى ور­گە باسقان كاسىپكەر ايەلدەر ەڭبەگى ريزا ەتەدى. ايگۇل بالعا­باەۆا ۇيدە جۇمىسسىز وتىرىپ قالعان بولاتىن. سودان «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى تۋرالى ەستىپ, ودان 1,5 ميلليون تەڭگە گرانت الىپ, اتەلە اشتى. وسىدان بەس جىل بۇرىن ەكى تىگىنشىمەن باستاپ ەدى, قازىر ولاردىڭ سانى سەگىزگە جەتتى. 

– جۇمىسسىز وتىرىپ قال­ماي­مىز, ەل ءىشى ەمەس پە؟ توي بار, قىز ۇزاتۋ بار, سولاردىڭ بار­لى­عىنا كيىم, جاساۋ تىگەمىز. ونىڭ سىرتىندا تەندەرلەرگە قاتىسامىز, ولاردان دا ۇتىپ ءجۇرمىز. قارمانعان ادامنىڭ قار­ماعىنا ولجا ىلىنبەي قال­مايدى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت تارا­پىنان قولداۋ-كومەك بار عوي, سونى دۇرىس پايدالانۋ كەرەك. ال مۇنداي باسقوسۋلار كاسىپ­كەر­لەر ءۇشىن كەرەك-اق, قان­­شا­ما اقپارات ەستيمىز, وزگە­د­ەن ۇيرەنەمىز,– دەيدى ا.بالعاباەۆا.

فورۋمدا رەسەي جاعىنان كەلگەن مەيمان, رەسەي ايەلدەر وداعى ءتورايىمىنىڭ ورىنب­اسارى نادەجدا رەم­نەۆا, چەليابى وبلىستىق ايەل­دەر وداعى ۇيىمىنىڭ ءتورايى­مى ناتاليا باسكوۆا, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مادە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتى­نىڭ ءتورايىمى ماينۇر مۇر­زا­مەديەۆا جانە باس­قا­لار ەكو­نو­ميكانىڭ ءتۇرلى سالا­سىن­داعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ­داعى ايەلدەردىڭ ورنى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. القالى باس­قوسۋعا قاتىسۋشىلار ءوڭىر ينتە­گراتسياسى جاعدايىندا ايەل-كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر جانە شەكارالىق اۋماقتاردا ورنالاسقان اۋىلداردا ايەلدەر ءۇشىن كاسىپ­كەر­لىك مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جونىندە ەكى سەكتسياعا ءبولىنىپ, ورتاق ماسەلەدەگى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي