تاۋەلسىزدىك: بىرلىك جانە ىنتىماق

حالقىمىزدا «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەن ءسوز بار. ال ءبىز ەلدىڭ جا­ڭارۋىنا, ادام تانىماستاي ءتۇ­لەپ-وركەندەۋىنە نەبارى جيىرما جىل ىشىندە قول جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ وتا­نىمىز – الەمنىڭ دۋالى اۋىز ساياساتكەرلەرى, وركەنيەت تورىندەگى مەم­لە­كەتتەردىڭ باسشىلارى, كور­نەك­تى قو­عام قايراتكەرلەرى ءجيى-ءجيى باس قو­ساتىن سىيلى دا بەدەلدى شا­ڭى­راققا اينالدى. مۇنىڭ ءبارى, ەڭ الدىمەن, ۇلت كوشباسشىسى ن.­ا.نا­زار­باەۆ ۇس­تانىپ وتىرعان سىندارلى سايا­سات­تىڭ ناقتى جەمىسى. ەلباسىمىز الەم­دى تاڭعالدىرعان ەل جەتىستىكتەرىنىڭ استارىن «قازاق حالقى سان عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىز­دىگى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلدى. ءوزىنىڭ ەڭ جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ: قاتەر تونگەن ساتتە بىرىگىپ, ۇيىمداسا ءبىلۋىنىڭ, سونداي-اق باسقا حالىقتارمەن بەيبىتشىلىك, كەلىسىم مەن تاتۋ كورشىلىك جاعدايىندا تۇرۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىنىڭ ارقاسىندا ول تاريح تاسقىنىنىڭ استىندا قالىپ قويماي, ءوزىنىڭ مەملەكەتتىگىن قالپىنا كەلتىرە الدى» دەپ اشىپ بەردى. تاۋەلسىزدىك باستاۋى – ەرلىك ءداستۇرى حالقىمىزعا عاسىرلار بويعى ارمان بولعان تاۋەلسىزدىك, ەگەمەندىك ۇستانىمدارىن بيىككە كوتە­رە­تىن بۇل كۇن – ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءۇشىن قاستەرلى مەرەكە. ازاتتىق اڭساعان ەلدىڭ سان عاسىرلىق ماقساتى ورىندالدى. «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەلدىكتىڭ, مەملەكەتتىلىكتىڭ بارلىق نىشاندارى, بەلگىلەرى ورنىقتى. كەيبىر ساراپشىلار «تاۋەلسىزدىك بىزگە اللانىڭ بەرگەن سىيى», «ەگەمەندىك وڭاي ۋىسقا ءتۇستى» دەگەندى ايتىپ جاتادى. ءيا, ءبىز وتكەن عاسىر سوڭىندا كەڭەس وداعى اۋماعىندا ورىن العان داعدارىس جاعدايىندا تاۋەلسىزدىككە يە بولدىق. الايدا, وعان جەتۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى قانشاما كۇرەستەر ءجۇردى. سانسىز قان توگىلدى. ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ءاربىر قازاق ەلدىكتىڭ جايىن, ەل بولۋدىڭ قامىن ەشقاشان ۇمىت­پادى. سوندىقتان, تاۋەلسىزدىك حالقىمىز ءۇشىن توسىننان پايدا بولا قالعان ۇلەس تە, سىي دا ەمەس. تاۋەلسىزدىك عاسىرلار بويى تولاستاماعان ايقاستىڭ, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ قانى ارقىلى كەلگەن جەڭىس. سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنىڭ قاتپار-قاتپار بەلەسىنەن كەلگەن تاريحتان – ءوز جەرىن جاۋ تابانىنا باستىرماۋ, ۇلىن قۇل, قىزىن كۇڭ ەتۋگە جول بەرمەۋ, باتىرلىق ەرجۇرەكتىك, جاۋىنا قاتالدىق, دوسىنا ادالدىق, ۇلتىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك ۇلگىسى بىزگە امانات بولىپ جەتكەن. دەگەنمەن, الەمنىڭ توعىزىنشى تەرريتورياسىن ساقتاپ قالىپ وتىرعان قازاقتىڭ بويىنداعى قانداي كۇش؟ ءار كەزەڭدە ورىن العان قيىن-قىستاۋدان جول تاۋىپ شىعۋعا قانات بىتىرگەن قانداي قۇدىرەت دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. ەڭ الدىمەن, وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ اسقاق رۋحى­نىڭ ارقاسى! رۋحى بيىك حالىق قيىنعا قايىسپادى, اۋىرعا مويىمادى. قازاق حالقى ءۇشىن ەجەلدەن «ازاتتىق», «بوستاندىق» ۇعىمدارىنىڭ ماڭىزى تىپتەن بولەك. تالاي سوعىس, زۇلمات, ناۋبەت كەزەڭدەر بولدى. ءجۇز جىلعا سوزىلعان جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە جاڭگىر, تاۋكە, ابىلاي حانداردىڭ باسشىلىعىمەن ات ۇستىندە ۇيىقتاۋعا ءماجبۇر بولعان قازاق باتىر­لارى سوڭعى دەمى قالعانشا جاۋمەن جۇلقىستى. حالقىمىز «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلا­ما» زامانىندا دا مويىمادى, بولاشاققا دەگەن ءۇمى­تىن جوعالتپادى. ازاتتىق قازاقتىڭ ەجەلگى ارمانى ەدى. تۇلكى بۇلاڭ تاريحتىڭ نەشەمە بۇرىلىسىندا ەل ازاتتىعى ءۇشىن تالاي تارلاننىڭ تاقىمىنىڭ تەرى كەپپەدى. بەرتىن كەلە اتاسى ابىلايدان قالعان اق تۋدى قولىنا العان قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى حالقىن بوداندىق قامىتىنان قۇتقارۋ ءۇشىن اتقا قوندى. بوستان كۇندەر باستان اۋىپ, بودان كۇندەر باسقا تۇسكەن كەر زاماندا دا ەركىندىك پەن ەلدىكتەن ەشۋاقىتتا ءۇمىتىن ۇزبەدى. كەنەسارى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستە ايرىقشا قىلىش سەرمەدى. ونداعان جىلدار بويى جاۋ قولىنان قازا تاپقانشا رۋحى اسقاق ەسىل ەر ارىستانداي ارپالىستى. «ەر قونىسىنان ايىرىلسا, ەل ىرىسىنان ايرى­لادى» دەيدى دانا حالقىمىز. وتكەن عاسىر باسىندا رەسەيدىڭ بوداۋىنا ءتۇسىپ, ساناسى سارسىلعان, ەرىك-جىگەرى جانشىلعان قازاق حالقىن دەربەس ەل ەتۋگە ۇمتىلعان ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش ارىستارى باسىن بايگەگە تىكتى. قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ ەرىكتى ەل بولۋىن كوكسەپ, بويلارىنداعى بار قاسيەتىن, اقىل-ويىن, ونەر-ءبىلىمىن, جىگەر-قايراتىن, بۇكىل سانالى ءومىرىن قازاق حالقى مەن الاشقا ارناعان حالقىمىزدىڭ نار تۇلعالارى اقتىق دەمى قالعانشا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستى, وزدەرىنىڭ جاندارىن ۇلى كۇرەستە قۇربان قىلىپ, بۇگىنگى ەگەمەن ەلدىڭ نەگىزىن قالاۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ولار كەلەر ۇرپاققا قيىننان قيىپ جول سالىپ, ەركىندىكتىڭ وتىن وشپەستەي تۇتاتىپ كەتتى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «الاشتىڭ» باستى ماقساتى – قازاق قوعامىن بىرتە-بىرتە وزگەرتىپ, زامانعا بەيىمدەۋ ەدى. بۇل ءبىزدىڭ جەدەل جاڭعىرۋ, ياعني مودەرنيزاتسيا باعىتىمىزعا دا ساي كەلەدى… الاش ارىستارى بىزگە مەملەكەتتىك يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتە­رۋدى تابىستاپ كەتتى… الاشتىڭ اسىل امانا­تى بىزگە تاريحي-مادەني بىرەگەيلىگىمىزدى, قا­راپايىم تىلمەن ايتساق, قازاقى قالپىمىزدى قاسيەتتەپ ساقتاۋعا مىندەتتەيدى. الاشتىڭ اسىل اماناتى ءبىزدى اۋىزبىرلىگىمىزدى كۇشەيتۋگە شاقى­رادى» دەگەن ءسوزى الاش ارىستارى اتقارىپ كەتكەن ەڭبەكتىڭ ءمان-مازمۇنىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. حالقىن, ءوز ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيگەن, ەلدى ەركىندىككە جەتكىزەم دەپ ارپالىسقان الاش كوسەم­دەرىنىڭ سانالى عۇمىرى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قازاقتىڭ ەرجۇرەك باتىرلارى جاۋىنگەر بابالارىمىزدىڭ داڭقتى جولىن لايىقتى جالعاستىرا ءبىلدى. ولار قازاقتىڭ قايسار مىنەزدى, رۋحى بيىك باتىر حالىق ەكەنىن دۇنيە جۇزىنە دالەلدەپ بەردى. ارىن – بايراق, نامىسىن نايزا ەتكەن نۇركەن, تالعات, باۋىرجان سىندى باتىرلار قازاق ەلىنىڭ قاھارماندىعىن اڭىزعا اينال­دىردى. قازاق وعلاندارى ۇلى جەڭىسكە زور ۇلەس قوستى. بابالاردىڭ بوستاندىق اڭ­ساپ اتقا قونعان ۇلى ەرلىگىن الماتىدا الاشتىڭ ءور مىنەزدى ۇل-قىزدارى جەلتوقسان كوتەرى­لىسىندە جاڭعىرتىپ, جاڭا سا­تى­عا كوتەردى. جەلتوقسان كوتە­رى­لىسى كەڭەستىك يمپەريانىڭ شا­ڭىراعىن شايقالتىپ, كەرەگەسىن كۇيرەتتى. عىلىمدا «داستۇرلەر سا­باق­تاستىعى» دەگەن ۇعىم قا­لىپتاسقان. سەكسەن التىنشى جىلعى كوتەرىلىس كەزىندە كوك تۇركتىڭ قارا شاڭىراعى بول­عان قازاق جەرىندە الاش جاس­تارىنىڭ بويىنان بۋىرقانىپ شىققان بۇلا كۇش, بوداندىققا قارسى جويقىن بۇلقىنىس ەڭ الدىمەن, ەر جىگىتتىڭ بويىنا انانىڭ اق سۇتىمەن تارالعان ەرلىك ءداستۇرىنىڭ ارقاسىندا جۇزە­گە استى. ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىزدىڭ: «ءوز پايداڭدى ويلاما, ەل پايداسىن ويلا. ءوز پايداڭ سونىڭ ىشىندە», دەگەن ءسوزىن باسشىلىققا العان الاش جاستارى كەڭەستىك ساناعا توڭكەرىس جاسادى. جەلتوقساننىڭ زارى سانامىزعا وكىنىش, كوڭىلى­مىزگە قاياۋ ۇيالاتقانمەن, باستىسى – تاۋەلسىزدىك, ەلدىك مۇراتىن ماڭگى مۇرا ەتىپ قالدىرعان, بودان­دىقتىڭ وزەگىنە شابىلعان سوڭعى سوققى بولدى. ەرلىك پەن ەلدىك قاسيەتىمىزدىڭ ءوزارا تىعىز بىرلىگى ۇرپاققا – ۇران, ۇلتىمىزعا ۇيىتقى بولا بەرەرى انىق. ءبىزدى بۇل كۇنگە دەيىن جەتكىزگەن ۇمىتىلماس وقيعالار – ەل مەن جەر ءۇشىن سوعىستار, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر, ەرلەرىمىزدىڭ قانداي دا بولماسىن اۋىرتپاشىلىقتى كوتەرە بىلگەن, جاسىمايتىن اسقاق جىگەرلى رۋحى, قايتپايتىن تاباندىلىعى – بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن وشپەس ونەگە, ولمەس مۇرا رەتىندە ساقتالۋعا ءتيىس. ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعى – ءومىرىن سارپ ەتكەن ەرلەر مەن باتىرلاردىڭ ولشەۋسىز ەرلىگىنىڭ, اسقاق رۋحىنىڭ ارقاسىندا كەلدى. بۇل قاسيەتتى ەرلىك شەجىرەسى – بۇگىنگى بۋىن ارقىلى كەلەر ۇرپاقتىڭ بويىنا جاستايىنان سىڭىرىلەتىن باعا جەتپەس يگىلىك. وسى ونەگەنى, ەلجاندىلىق, وتانسۇيگىشتىك ءداستۇردى جاستاردىڭ بويىنا دارىتۋ, پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ – بۇگىنگى تاڭدا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاسيەتتى بورىشى.

  تاۋەلسىزدىك جانە ەلباسى

الىپ كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ونىڭ ورنىندا پايدا بولعان مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى ورتاق داعدارىستى باسىنان كەشىردى. قالىپتاسقان ورتالىقتاندىرىلعان جۇيە ىدىرادى, زاۋىت-فابريكالار كۇيرەدى, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر, سپورت عيماراتتارى مەن مادەنيەت ورتالىقتارى جابىلدى. ەكونوميكا كۇردەلى جاعدايعا تاپ بولىپ, حالىق كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. جۇرت بويىندا ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمسىزدىك پايدا بولىپ, ۇرەي بيلەدى. ەل اۋماعىندا حالىق اراسىندا ب ۇلىك سالۋعا تىرىسقان ءتۇرلى ۇيىمدار باس كوتەرە باستادى. وسى ءبىر «قاراعاي باسىن شورتان شالعان» كەزەڭدە ەلدىكتى, ەگەمەندىكتى ساقتاپ قالۋدى, الدى­مەن سونى يەلەنۋدى, تاتۋلىقتى, بىرلىكتى تەگەۋرىندى تىرەك ەتۋ – وتاندىق, مەملەكەتتىك بيىك دارەجەدە ۇستاپ تۇرۋ ەلباسى ءۇشىن سىن بولعانى بارشاعا ءمالىم. ەلباسى ن.نازارباەۆ قيىندىققا مويىمادى. ءوزىنىڭ تابيعي دارىندىلىعى مەن كورەگەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا بار كۇش-جىگەرىن جاس مەملەكەتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە, دامۋ كوشىن تۇزەتۋگە باعىتتادى. تاريحتا ۇلى تۇلعالار اسا ماڭىزدى وقيعا­لار مەن وتە كۇردەلى بەتبۇرىس كەزەڭدەردە ايقىن كورى­نەتىنى بەلگىلى. ويتكەنى, ولار بەلگىلى ءبىر تاريحي دامۋلارداعى ءىرى وزگەرىستەرگە بەلسەنە قاتى­ناسا وتىرىپ, وقيعالاردىڭ دامۋ بارىسىنىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى, كەرىسىنشە, وزگەرىستەردىڭ وڭ باعىتتا دامۋىنا باقىلاۋ جاساپ, وقيعالار بارىسىنا, ءوربۋ باعىتىنا وزىندىك جەكە, شەشۋشى ءرول قوسادى. ولاردىڭ قوعام دامۋىنا قوسقان ۇلەسى نەعۇرلىم اۋقىمدى, نەعۇرلىم تەرەڭ بولسا, سوعۇرلىم ولاردىڭ ەسىمى حالىقتىڭ تاريحي ساناسىندا وشپەستەي بولىپ ءسىڭىپ, ۋاقىت وتە ۇرپاقتار الدىندا بيىككە كوتەرىلە بەرەدى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا وسىنداي ادامنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ۇلت كوشباسشىسى ن.نازارباەۆ ەكەندىگى داۋسىز. قازاق تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان «قا­سىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جو­لىنىڭ» ىزىمەن ەلباسى, تاۋەلسىز قازاقستان جاع­دايىندا «نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولىنىڭ» نەگىزىن قالادى. بۇل جول – ەڭ الدىمەن قوعامدىق تۇراق­تىلىققا باعىتتالعان جول. بۇل جول – ازاماتتار ارا­سىنداعى ىنتىماق پەن تاتۋلىققا نەگىزدەلگەن ونە­گەلى باستاۋ. بۇل جول – الەمنىڭ بارلىق تۇك­پىرىندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم يدەياسىن ورنىق­تىرۋعا ارنالعان قاينار كوز. بۇل جول – قازاق­ستاندى بولاشاق وركەندەۋ, قۋاتتى ەل ەتۋ سىندى ماقساتقا جەتەلەگەن بىردەن-ءبىر تۋرا, ەڭ دۇرىس جول. اللاعا شۇكىر, اتا-بابا ارمانى ورىندالدى! ەلى­مىز باعىتىن تۇزەدى,  بىرلىگىن, ىنتىماعىن ارت­تىردى, ابىرويىن كوتەردى. «قازاقستان» اتتى الىپ كەمەنى شايقالتپاي باسقارىپ, ونى الەم توسىمەن نۇرلى بولاشاققا, كەمەل كەلەشەككە, جارقىن كوكجيەككە جەتەلەگەن ەلباسى مەن تاۋەلسىزدىك ەگىز ۇعىمعا اينالدى. ەلباسىنىڭ: «ەندى ءبىزدىڭ ەل اتقا قوندى: ءدۇيىم ءدۇ­نيەنىڭ قانداي ءدۇبىرلى دوداسىنا تايسالماي ءتۇسىپ, كىم-كىممەن دە جالتاقسىز جارىساتىن بو­لادى», دەگەن سوزىنە سايكەس بايتاق ەل, كۇن ساۋلەتتى قازاقستان بۇگىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. ولشەۋسىز تابيعات بايلىعىمەن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن سان ءتۇرلى ۇلتتاردان قۇرالعان حالقىنىڭ اۋىزبىرلىگىمەن اتى شىقتى. بۇگىن قازاقستان – ءوزى ورنالاسقان ايماقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىلالەمدىك پروبلەمالاردى تالقىلاۋدا جانە شەشۋدە ىقپالدى ءرول اتقاراتىن ەلگە اينالدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پىكىرىنە الەم ساياساتكەرلەرى ىقىلاس قوياتىن بولدى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ دە, ونى ۇستاپ تۇرۋ دا وڭاي ەمەس. بۇعان ۇلكەن قاجىر-قايرات, سونىمەن قاتار, كەمەل اقىل-پاراسات تا قاجەت. وسىعان ۇيىت­قى بولار تۇلعا قاجەت. تاۋەلسىزدىككە تىرەك بولار نەگىزگى تۇعىرلاردى تۇگەندەي الاتىن ناعىز ۇلتجاندى ازامات قاجەت. مەملەكەت تۇتاستىعىنا, ەل بىرلىگىنە ۇيىتقى بولار ەلىم دەپ ەڭى­رە­گەن ەر قاجەت. مىنە, تاۋەل­سىزدىك تۇعىرلارىن بەكىتۋگە ۇمتىلعان, ەلگە حالقىن ورگە سۇيرەي الاتىن باسشى كەرەك بولدى. تاجىريبەسى كەمشىن, دامۋ جو­لىنىڭ ونەگەسى بولماعان جەردە تاۋەلسىز مەملەكەت ور­نا­تۋدى قولعا الۋ توقسانىنشى جىل­داردىڭ بيىگىنەن قاراعان­دا كوزسىز ەرلىك بولاتىن. قالىڭ ەلدىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شى­عىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان, ءوز تاعدىرىن ەلىنىڭ تاع­دىرىنا, كەلەشەگىنە ارناعان, حالىقتىڭ ۇزىلۋگە شاق قالعان ءۇمىتىن جالعاعان ارداقتى ازامات – حالقىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ن. نازارباەۆ بولدى. ەل مەن جەر ءۇشىن شەشۋشى ءسات تۋعاندا ەلباسى دانالى­عىمەن, باتىلدىعىمەن, پارا­سا­تتىلىعىمەن ەل مۇڭىن, حالىق سىرىن, تاريح ءۇنىن تۇسىنە ءبىلدى. حالىقتىڭ باسىن قوسىپ, حا­لىق مۇددەسى جولىندا, تاباندىلىعىن دا, تاپ­قىرلىعىن دا تانىتا بىلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان حالقىنىڭ كۇشىن تاسىتتى, مارتەبەسىن كوتەردى, قازاق ەلىن ىرگەلى ەلگە اينالدىردى. جيىرما جىلدىق مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدە كەڭ كولەمدى مەملەكەتتىك تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ورىن الدى. جاڭا مەملەكەتتىك جۇيە قالىپتاستى. قۋاتتى قارۋلى كۇشتەر پايدا بولدى. ۇلى دەرجاۆالارمەن شەكارامىز بەكىتىلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان­نان بەرگى مەزگىل ىشىندە كوپتەگەن ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزدىك. دۇنيەجۇزىندە ءبىرىنشى بولىپ اتومنان باس تارتۋ, ارقا توسىندە ايشىقتى جاڭا ەلوردا سالۋ, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ, عالامدا باسى بىرىكپەي كەلە جاتقان ءارتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسقوسۋىن ۇيىمداستىرۋ, قىسقى ازيا ويىندارىن وتكىزۋ جانە كۇللى يسلام ۇيىمى كونفەرەنتسياسىنا توراعا بولۋ سىندى بەلەستەر بۇگىندە ەلىمىزدى الەمگە تانىتتى. بۇلاردىڭ ءبارى – ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسى. وسى رەتتە مەنى جەكە تاڭ قالدىراتىن ءبىر جاع­دايدى ايتىپ وتكىم كەلەدى. تاۋەلسىزدىككە يە بولعان جيىرما جىل ىشىندە ەلىمىز – قازاقستان تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە قاراماستان, الەم مويىنداعان جەدەل دامۋشى ەل رەتىندە مويىندالعانىنا قاراماستان ەلباسىنىڭ ەشقاشان بوساڭسىماۋى, ءوزىن-ءوزى جانىعان تۇلعالىق ۇمتىلىسى وعان دەگەن قۇرمەتتى تەك قانا ارتتىرا تۇسەدى. ەلباسىنىڭ: «تاۋەلسىزدىك – تاريحتىڭ ءماڭ­گىگە بەرگەن ەنشىسى ەمەس, حالىقتاردىڭ مامىرا­جاي ءومىر سۇرۋىنە بەرىلگەن كەپىلدىك تە ەمەس: اڭعال بولماعانىمىز ابزال», دەگەن ءسوزى بارشا­مىزعا قوسىمشا كۇش بەرىپ, ەل دامۋى جولىنداعى مىندەتتەردى ايانباي اتقارۋعا باستايدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جانە ءبىر ەرەكشە قا­سيەتى – ونىڭ جاڭاشىلدىعى, پراگماتيزمى, كورە­گەن­دىگى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وزگە دوستاستىق ەلدەرى جاعدايدى قالاي جاقسارتۋدى, ەكونوميكانى قالاي كوتەرۋدى بىلمەي وتىرعاندا, ەلباسى نارىقتىق رەفورمالاردى قولعا الدى. بار­لىق مەملەكەتتىك نىسانداردى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكە مەنشىككە بەرىپ, داعدارىستان شى­عۋدىڭ قامىن قاراستىردى. دامىعان, وركەنيەتتى باتىس ەلدەرىن قازاقستان­عا ينۆەستيتسيا سالۋعا شاقىردى. ەلباسىنىڭ جەكە بە­دەلىنىڭ جانە جۇرگىزىپ وتىرعان بەيبىت ساياسا­تى­نىڭ, قازاقستاندا ورنىققان تۇراقتىلىق پەن اۋىز­بىرشىلىكتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە ينۆەستورلار اعىل­دى. ءوندىرىس وشاقتارى قالپىنا كەلتىرىلدى. ەلباسى شەتەلدىك تاجىريبە مەن ءبىلىمنىڭ پايداسىن تەز ۇعىپ, تالانتتى جاستاردى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەت مەملەكەتتەرگە اتتاندىرۋدى قولعا الدى. بۇگىنگى تاڭدا سول جاستار مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كومپانيالاردا, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەپ, ەل دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسۋدا. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلباسى العاش رەت ەۋرازيالىق كەڭىستىك وداعى تۋرالى يدەيا ايتىپ, ونىڭ جالپىعا پايداسىن ناقتى نەگىزدەپ بەرگەندە, بىرقاتار كورشى ەلدەر وعان كۇمانمەن قاراعان ەدى. قازىر ۇلت كوشباسشىسىنىڭ سول ساليقالى باستاماسى دوستاستىق ەلدەرى اۋماعىندا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي, كورشى مەملەكەتتەردىڭ ناقتى ماقساتىنا اينالىپ وتىر. ايتا بەرسەك, مۇنداي مىسالدار جەكە ءبىر كىتاپتىڭ اڭگىمەسى. وسى رەتتە ەلباسى تۋرالى ۇلىبريتانيانىڭ ەكس پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر حانىمنىڭ: “تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ ءسىزدىڭ كورە­گەندىك ساياساتىڭىز ەلدى بوستاندىققا اپاراتىن جولعا الىپ شىقتى. پەسسيميستەر, بالكىم, ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ ەتنوستىق جانە ءدىني ارقيلىلىعى ۇلتتاردى جانجالداستىرماي قويمايدى, ءسويتىپ, قازاقستاندى السىرەتەدى دەپ ۇمىتتەنگەن بولار. الايدا ءبارى كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. قازاق­ستان ءوزىنىڭ ارالۋاندىعىنىڭ ارقاسىندا گۇل­دەنىپ كەلەدى جانە ءوزىنىڭ ءارالۋان داستۇرلەر مەن ءدىني سەنىمدەرگە بايلىعىنىڭ ارقاسىندا قۋا­تىنا قۋات قوسۋدا. سىزدەر باسقالارعا ۇلگى بولدىڭىزدار”, دەگەن ءسوزى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن ناقتى كورسەتەدى.

  بىرلىك پەن ىنتىماق – تاۋەلسىزدىك تۇتقاسى

  ەلباسى ساياساتىنىڭ التىن ارقاۋى, باستى وزەگى – ەل بىرلىگىن ساقتاۋ. بيلىكتى قولىنا العان ساتتەن باستاپ وسىنى ساياساتىنىڭ تۋى ەتىپ ۇستاپ كەلەدى. بىزگە ەڭ الدىمەن ىنتىماق, بىرلىك, ەلدىڭ تىنىشتىعى كەرەك ەدى. كيكىلجىڭگە, قاقتىعىستارعا جول بەرمەۋ باستى ماقسات بولاتىن. الەمدە داۋ-جانجالدان بوساماي, ءتۇرلى شيەلەنىس-قاقتىعىستار وشاعىنا اينالىپ وتىرعان ەلدەر دە از ەمەس. بيلىككە تالاسىپ, وزگە تىس كۇشتەردىڭ ىقپالى مەن ىنتىماعى كەرى كەتكەن ەلدەر دە جەتكىلىكتى. ال ەلباسىنىڭ دا كۇنى-ءتۇنى ويلايتىنى – حالىقتىڭ, ەلدىڭ تىنىشتىعى, جەردىڭ بۇتىندىگى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن, ەلىمىزدەگى بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ مەكەنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا تەگى ءارتۇرلى, ماقساتتارى ورتاق مىڭداعان قازاقستان ازاماتتارى اسسامبلەيا قاناتىنىڭ استىندا ەل الدىنا قويىلعان ورتاق ماقساتتاردى قىزۋ ىسكە اسىرۋدا. تاعدىر ءارتۇرلى ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن قازاقتىڭ دارقان دالاسىنا قونىس تەپكىزدى. اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن كەڭ پەيىلدى قازاق حالقىنىڭ ىستىق مەيىرىمىنىڭ ارقاسىندا تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان كوپتەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى ۇرپاعىن, قاسيەتتى شاڭىراعىن ساقتاپ قالدى. «ۇدەۋدىڭ سىرى – بىرلىكتە, جۇدەۋدىڭ سىرى – الاۋىز­دىقتا» دەپ بەكەرگە ايتىلماسا كەرەك. بىرلىگى جاراسقان ەلدىڭ بوساعاسىنا بەرەكە ۇيالايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەلباسى قازاقستان حالقىن «...جۇم­عان جۇدىرىقتاي بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ال­ماي­تىن اسۋ, جەڭبەيتىن كەدەرگى بولمايتىنىنا» سەندىرىپ, ەلىمىزدەگى سان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىن قوعامدىق ۇيىسۋعا, جاراستى ىنتىماققا باستادى. ەلباسى العاش اسسامبلەيانى قۇرۋ تۋرالى جار­لىققا قول قويعان كۇننەن باستاپ, اتالعان ۇيىم قا­زاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنىڭ بەل ورتا­سىنان كورىندى. ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر مەن ەلباسى باستامالارىنا قولداۋ كورسەتىپ, مەملەكەتتىك مۇددەنىڭ جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەگەمەندىككە يە بولعان العاشقى جىلدارداعى ەلدىڭ باستى قۇجاتىنىڭ ءبىرى «قازاقستان-2030» سترا­تەگيالىق جوسپارىنان باستاپ كەشەگى, حالىق اراسىندا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى سياقتى قوعامدى العا سۇيرەۋشى ماڭىزدى قۇجاتتار دا اسسامبلەيا سەسسياسىندا بەكىتىلدى. ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى – پرەزيدەنتى­مىز­دىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان پاراساتتى دا كورەگەن سايا­ساتىنىڭ, كوپەتنوستى قازاقستان حالقىنىڭ جاراس­تىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ ورنىعا ءتۇسۋى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى, ەكونوميكامىز­دىڭ جەدەل قارقىنمەن دامي بەرۋى, قازاقستان حالىقتارىنىڭ ءوز بولاشاقتارىنا دەگەن بەرىك سەنىمى, قازىرگى زامانداعى وركەنيەتتى قاۋىمداستىق ورتا­سىندا ىرگەلى ەلگە اينالۋى بىرلىكتەن, ىنتى­ماق­تان باستاۋ الادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوزىنىڭ قوعامعا قاجەتتىلىگىن, ەل دامۋىنا اۋقىمدى ۇلەس قوسا الاتىنىن ءوز ىستەرىمەن دالەلدەدى. ەلدىكتىڭ, بىرەگەيلىك پەن تۇتاستىق ۇيىمى ەكەندىگىن تانىتتى. شەتەلدىك بەلدى دە بەدەلدى مەملەكەتتەر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى يدەياسىن ادام بالاسىنىڭ تاريحىن­داعى جانە الەمدىك قاۋىمداستىق اراسىندا ادامي تۇرعىدان ەڭ اسقاق يدەيا ەكەندىگىن مويىندادى. قازىرگى تاڭدا, اسسامبلەيا «ۇلت» يادروسى, ەتنوس­تىق توپتاردىڭ مادەني-رۋحاني وزەگى, ەلدىك ءمۇد­دەمىزدى قورعاۋدىڭ, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاستى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جاس ۇرپاق بويىن­داعى وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەرىن دامىتۋ, مەملەكەتتىك ءتىل اياسىن كەڭەيتۋ باعىتىندا ناقتى ءىس-ارەكەتتەر جاساپ, قوعام تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «بەينەلى سوزبەن كەلتىرسەك, تاۋەلسىزدىك – كيەلى ۇعىم. ونى ءومىردىڭ سونشالىقتى قىمبات ەكەنىن تۇسىنبەگەن, جىعىلىپ قايتا تۇرماعان, وكپەسى تارىلىپ جازيرا دالاسىنىڭ جۇپار اۋاسىن اڭساماعان, سامال جەلگە ساعىنىشپەن بەتىن توسپاعان قازاق قانا تەرەڭ ءتۇسىنىپ, قىمبات باعالاي المايدى. ولاي بولسا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەكەسى قارساڭىندا اتقارىلار يگى ىستەر جاس ۇرپاققا ءتول تاريحىمىزدى تانىتا وتىرىپ تاربيە­لەۋ بولماق», دەپ ناقتى ايتقان بولاتىن. وسىعان وراي, اسسامبلەيانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى, ازاماتتاردىڭ وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەرىن دامىتۋعا ۇلەس قوساتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان ەتنوستاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتە­بەسى بۇگىندە ەش كۇمان كەلتىرمەس نەگىزگى قاعيدا رەتىندە مويىندالعان. قازىرگى تاڭدا, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وزگە ەتنوس جاستارىنىڭ سانى ارتىپ, قازاق ءتىلدى مەكتەپكە بالاسىن وقىتۋعا نيەتتەنگەن اتا-انالار كوبەيىپ وتىر. وزبەك, ۇيعىر, تاجىك مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىن قازاق مەكتەبىنىڭ باعدارلاماسىمەن وقىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا ارتقا كوز تاستاساق, كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىمىزدى بايقايمىز. الايدا, ەل ازاماتتارىنا, اسىرەسە جاستارعا ايتار وي – ءبىز ۇلت رەتىندە ويانىپ, ينتەللەكتۋالدىق سەرپىلىس جاساۋىمىز كەرەك! بۇل – ۇلتتىڭ العا قارىشتاپ قادام باسۋىنىڭ, سەرپىلىپ جاڭا كوكجيەكتەرگە ۇمتىلۋىنىڭ نەگىزى مەن كەپىلى. تەك قانا جاھاندىق دەڭگەيدەگى ۇلى مىندەتتەر مەن ماقساتتارعا ۇمتىلعان ۇلتتار عانا جەڭىسكە جەتەدى. سوندىقتان باسەكەگە قابىلەتتىلىككە بەت تۇزەۋ ۇلت رۋحىنىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتىنە اينالۋى شارت. قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى مۇنى جاقسىلىققا, بايلىققا, اقىلدىلىققا ۇمتىلىس دەپ تانىپ, تۋعان ەلىنىڭ گۇلدەنۋىنە قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەۋ قاجەت دەپ سەزىنۋى كەرەك. ءاربىر ادام ءوز بويىنداعى وسى قاسيەتتەردى دامىتۋى شارت, ولار جەڭىس رۋحىنىڭ ءوز عۇمىرىنىڭ, قوعام مەن مەملەكەت ءومىرىنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالۋىنا بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتۋى ءتيىس. ءيا, بىزگە بولاشاعىمىزدى دۇرىس بولجاپ, الەۋەتتى ەلگە اينالۋ ءۇشىن تەك ۇمتىلىس كەرەك, ەڭبەك پەن قابىلەت كەرەك, ەڭ باستىسى – وتانعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك پەن اۋىزبىرشىلىك كەرەك. الەم تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ماحاتما گانديدىڭ: «دۇنيەنى وزگەرتۋ ءۇشىن ءوزىمىز وزگەرۋىمىز قاجەت», دەگەن ويلى ءسوزى بار. وركە­نيەتتى, كوشباسشى ەلگە اينالۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋ ماقساتىنداعى ءىس-قيمىلدى ءار ازامات وزىنەن باستاۋى قاجەت. ەگەر ءاربىر ازامات مۇددەسى مەملەكەت مۇددەسىمەن ۇشتاسىپ, ەل بىرلىگىن نىعايتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتسە, قازاقستاننىڭ المايتىن اسۋى, باعىندىرماس بيىگى بولمايتىنىنا سەنىمدىمىن. ەرالى توعجانوۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.