«تاۋەكەل ەت تە تاس جۇت» دەيدى حالىق دانالىعى. دۇرىسى, جۇدىرىقتاي تاستى كوزدى جۇمىپ قويىپ, جۇتقىنشىقتان وتكىزىپ جىبەر دەگەنى ەمەس, باستار ءىس, جاسار كاسىبىڭە دەگەن ىشتەي سەنىمسىزدىكتى بويىڭنان سىپىرىپ تاستا دەگەنى عوي.
بۇگىندە تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاس جىگىتتەردىڭ اراسىندا ەكى قولىن الدىنا سىيعىزا الماي جۇرگەندەر كوپ. سىلتاۋ بار. جۇمىس جوق-مىس. سوقتالداي بولىپ بالا-شاعاعا بەرىلەتىن جاردەم, قارت اكە-شەشەسىنىڭ زەينەتاقىسىنان اجەتىن ايىرۋدى ار كورمەيدى.
ال زاتى مىقتى جىگىتتەر مۇندايدى ءولىم كورەدى. بىرەۋدىڭ قوراسىنا كوزىن ساتپاي-اق ءوز اقىلىمەن مال تابۋدىڭ جولىن ويلايدى. سولاردىڭ ءبىرى جاڭاقورعان اۋدانى قىركەڭسە اۋىلىنىڭ ازاماتى سەرىك مىرزاباەۆ. اۋەلگىدە جۇرت قاتارلى ءتورت ت ۇلىك ۇستاعان. مال باعۋ-وڭاي جۇمىس ەمەس. جىلىنا ءبىر رەت تولدەيتىن ءتورت ت ۇلىكتىڭ وزىنەن ارتىلعانىن ساۋداعا شىعارۋ ۇشپاققا جەتكىزە بەرمەيدى. باسقا تارتسا ەتەككە, ەتەككە تارتسا باسقا جەتپەيتىن يت تىرلىك ازاماتتى قاراداي ءجۇنجىتىپ جىبەرەدى.
سەرىك تاعدىر سالدى, مەن كوندىمنىڭ ادامى ەمەس.
«بەكارىس اۋىل شارۋاشىلىعى جولى» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ويابىن تاپتى. اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الىپ, ءورىسىن كەڭەيتتى.
بۇگىندە مىرزاباەۆتىڭ شارۋاشىلىعىندا 600-دەن استام جىلقى, 700-دەن استام ءمۇيىزدى ءىرى قارا, مىڭنان استام قوي, جۇزدەن استام تۇيە بار.
– بالا كۇنىمىزدە قوزى-لاق باعىپ وستىك. اكە-شەشەمىز ەڭبەككە ۇيرەتتى. ون جاسىمنان باستاپ اتقا وتىرىپ, ۇيگە كومەگىمدى بەردىم «ەر قاناتى – ات» دەپ بەكەر ايتىلماعان. جۇيرىك تۇلپارىم بولسا دەپ ارماندادىم. شارۋا قوجالىعىن قۇردىم. مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ كوپ. «سىباعا» «قۇلان» جانە «التىن اسىق» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قارجى الىپ, اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتتىم. بيىل وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن ايماقتا «جاپپاي كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جىلى» جاريالاندى. بۇل ۇلكەن دەمەۋ بولدى, – دەدى ول.
ءىستىڭ ىعىتىن تاپقان سەرىك وسى جەتكەن جەتىستىگىنە توقمەيىلسيتىن جىگىت ەمەس. شارۋاشىلىقتى ىرىلەندىرۋ ءۇشىن جاڭا دەڭگەيگە ءوتىپ جاتىر. قۇنى 25 ملن تەڭگە بولاتىن مال سويۋ تسەحىن ىسكە قوسپاق بولىپ تالاپتانىپ ءجۇر. وزگە وبلىستارداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارىمەن تانىسقان جىگىت اعاسى سونىمەن قاتار مال بورداقىلاۋ ءىسىن دە جولعا قويادى.
ارينە, دۇنيە جۇزىندە بار تاجىريبە, مەملەكەت كومەگىنسىز اۋىل شارۋاشىلىعى وزىنەن-ءوزى وركەن جايىپ كەتە المايدى.
سەرىك مىرزاباەۆ وسى مۇمكىندىكتەردى بارىنشا پايدالانىپ جۇرگەن بۇگىنگىنىڭ ىسكەر ازاماتى.
مۇنىڭ نەگە وسىنشالىقتى ەجىكتەپ ايتتىق. بۇگىندە ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە سەنبەيتىندەر كوپ. ۇلگى كەرەك بولسا, مىنەكي.
وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ بيىلعى جىلدى «جاپپاي كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جىلى» دەپ جاريالادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن قولتىقتان قاتتىراق دەمەپ جىبەرسە, جاقسى جاعىنا ءدۇمپۋ بولاتىنىن بىلەتىن اكىم وبلىس تاراپىنان كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋگە بارىنشا جاعداي تۋعىزىپ وتىر.
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسى اگروونەركاسىپ سالاسىندا قاتتى بايقالىپ جاتىر. سوڭعى بەس جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا 274 مىڭ گەكتار جەر تەلىمى تارتىلعان. وسى جىلداردا سالا كەشەنىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا 11 ملرد تەڭگەگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. 2013 جىلى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەرىنە بار بولعانى 215 ملن تەڭگە بولىنسە, تەك وتكەن 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 5 ملرد تەڭگەدەن استى. بۇل مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەردىڭ ءونىم ءوندىرۋ جانە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى بىرنەشە ەسەلەپ ارتىپ, دامىعانىن كورسەتەدى.
ايماقتىڭ نەگىزگى ەگىنشىلىك سالاسىندا ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سوڭعى ءۇش جىلدا داقىلدار كولەمى 6 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى.
اق كۇرىشتىڭ گەكتار تۇسىمدىلىگى 7,6 تسەنتنەرگە كوتەرىلۋى ەسەبىنەن ءونىم كولەمى ەكى ەسە ۇلعايدى. وتكەن جىلى 502 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. كۇرىشتى ەكسپورتقا شىعارۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلىپ جاتىر.
اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى مەملەكەت تاراپىنان جانە ونداعان نەسيە قارجى ۇيىمدارىنان تۇراقتى قولداۋ كورىپ وتىر. ءبىر عانا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سوڭعى بەس جىلدا سالاعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 23 ەسەگە ۇلعايعان. ال وبلىستا مال باسى وتكەن عاسىرداعى ەڭ كوپ بولعان ۋاقىتى – 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا ءمۇيىزدى ءىرى قارا 29,6 پروتسەنتكە, جىلقى 50,4 پروتسەنتكە, تۇيە سانى 52,5 پروتسەنتكە كوبەيگەن. ونىڭ ىشىندە سوڭعى بەس جىلدا ۇيىمداستىرعان شارۋاشىلىقتاردا ەت ءوندىرۋ 2,8 ەسەگە, ءسۇت ءوندىرۋ 1,6 ەسەگە ارتقان. وبلىس مالشىلارى مەملەكەتتىك «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق» جانە باسقا باعدارلامالار بويىنشا ءتورت ت ۇلىك سانىن ارتتىرىپ, ونىڭ ونىمدەرىن وندىرۋدە قولداۋ تاۋىپ وتىر.
قىزىلوردا وبلىسىنداعى اگروونەركاسىپ سالاسىنىڭ ەرەكشە ەكپىنمەن دامىپ كەلە جاتقاندىعىن وڭىرگە ىسساپارمەن كەلگەن «اتامەكەن» ۇقپ تورالقا توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ تا اتاپ ايتىپ, كاسىپكەرلەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزعانى ءۇشىن ايماق باسشىسىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن. وبلىستىڭ بۇل سالاداعى جەتىستىكتەرى وزگە ايماقتارعا ۇلگى ەكەندىگىن قاداپ ايتقان. ال بۇل قالاي مۇمكىن بولدى؟!
– ءبىز 2018 جىلدى «جاپپاي كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جىلى» دەپ جاريالاپ, ءتيىستى جول كارتاسىن ازىرلەدىك جانە بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن 32 ملرد تەڭگە جيناقتاپ, ونىڭ 3 ملرد تەڭگەگە جۋىعىن ستارتاپ-جوبالارىنا قاراستىردىق.
مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا قارجى ءبولىنۋىن كۇتپەي-اق, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد تەڭگە ءبولىپ, وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق ورتالىققا ورنالاستىردىق. ويتكەنى وندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە قاراعاندا پايىزدىق مولشەرلەمە قولجەتىمدى, كەپىل م ۇلىك جانە نەسيە بەرۋ ساياساتى ىڭعايلى ءارى اقشا قايتارىمدىلىعى جوعارى. ودان بولەك ميكروبيزنەسكە قايتارىمسىز گرانت بەرۋ ماقساتىندا 200 ملن تەڭگە بولىنەدى. قازىردىڭ وزىندە 800-گە جۋىق ءوتىنىم ءتۇسىپ, كوميسسيا قاراۋىنا بەرىلدى. كوميسسيانىڭ قۇرامىندا وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ 4 وكىلى بار, سوندىقتان شەشىم ادىلەتتى قابىلداناتىن بولادى, دەيدى وبلىس اكىمى.
جاقسى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ءار اۋىلعا جاۋاپتى تۇلعالار بەكىتىلگەن. كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى 40-تان استام قىزمەت ءتۇرىن ۇسىنىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ ازايۋىنا وڭ ىقپال ەتتى. بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا 80 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. سوڭعى جىلدارى بيزنەسپەن اينالىسۋشىلاردىڭ ۇلەسى 22-دەن 26 پروتسەنتكە جەتتى. ەندى بۇل كورسەتكىشتى 45 پروتسەنتكە دەيىن ۇلعايتۋ مىندەتى تۇر. ايماق ەكونوميكاسىنىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى, شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋدان باسەكەگە قابىلەتتى وزگە دە سالالارعا اۋىسۋى ايتۋلى جەتىستىكتەرگە باستادى.
وبلىستا جۇمىسسىزداردى جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان باستامالاردى قولداۋ ءۇشىن قىزىلوردا وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى جۇمىس جاسايدى. مۇنداعى ەرەكشەلىك, نەسيە بەرۋدە جانە م ۇلىكتى كەپىلگە قويۋدا حالىقتىڭ مۇمكىنشىلىگىنە ءمان بەرىلەدى. بۇرىن قارجى ينستيتۋتتارى نەسيە العاندا كەپىلگە قويۋ ءۇشىن اتاسىنىڭ قۇنىن سۇرايتىن. اۋىلداعى قورجىن تام, اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن مىسە تۇتپاي نەسيە قۇنىنان ەكى-ءۇش ەسە قىمبات تۇراتىن م ۇلىك سۇراپ, كاسىپكەرلەردى ەرقاشتى قىلاتىن ەدى. قىرىمبەك كوشەرباەۆ ورتالىقتى 2016 جىلدان باستاپ كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرىپ بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشتى. بۇگىندە وڭىرلىك ورتالىق «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان» باعدارلاماسىندا جەتەكشى ورىنعا يە بولىپ وتىر.
مىنە, ەكى جەپ بيگە شىعۋدىڭ اقيقاتى. وسىلايشا, قىزىلوردا وبلىسى كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتىك جاردەم بەرۋدە وزگە وبلىستارعا ۇلگى بەرىپ وتىر.
ماقالانىڭ باسىندا تاۋەكەل تۋرالى ايتتىق. «تاۋەكەل ءتۇبى – جەلقايىق, وتەسىڭ دە كەتەسىڭ». تاعى دا حالىق ءسوزى. جاقسى كاسىپتى ويعا العانىمەن تاۋە- كەلدىڭ قايىعىنا مىنۋگە جۇرەكسىنىپ جۇرگەندەرگە ەڭبەكقورلىعىمەن بۇگىندە مىڭدى ايداعان باي, كۇنى كەشە عانا قوزى قايىرىپ, قوي قۇرتتاعان سەرىك مىرزاباەۆتىڭ ەڭبەگى مىسال.
نە تۇرىس, ەندى...
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى