قامبار اتا ت ۇلىگىنە قولداۋ كەرەك

بىراق بۇل كوڭىل جۇباتاتىن كور­سەتكىش ەمەس. ەلىمىزدە جىل­قى شارۋاشىلىعى بويىنشا ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلە جە­تەر­لىك. جاقىندا ورال قالا­سىن­­دا وتكەن «ەت جانە ءسۇت ءونى­­مى باعىتىنداعى جەرگىلىكتى جىل­قى تۇقىمدارىنىڭ قا­زىر­گى جاع­دايى جانە ونىڭ بولا­شاق­تا­عى دامۋ پەرسپەكتيۆاسى» ات­­تى عىلىمي كونفەرەنتسياد­ا وسى سالانىڭ سان ءتۇرلى ماسە­لە­لەرى ءسوز بولدى.

ەڭ الدىمەن بۇل كونفەرەن­تسيا اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى, بەلگىلى زووتەحنيك-سەلەكتسيونەر سەرىكباي رزاباەۆتىڭ 80 جاسقا تولۋىنا وراي وت­كى­­زىلگەنىن ايتا كەتەيىك. سە­رىك­­باي ساعيتجان ۇلى – 207 عى­لىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. وعان قوسا 11 پاتەنتتىڭ, سەلەك­تسيا­لىق جەتىستىك بويىنشا 15 اۆ­تور­لىق كۋالىكتىڭ يەگەرى. ەلى­مىز­دە جاڭادان شىعارىلعان «كو­شىم» جانە «مۇعالجار» تۇ­قىم­دى جىلقىلاردىڭ باس­تاۋ­شى اۆتورى, «جەم» ىشكى تۇ­قىم­ارالىق ءتۇرىنىڭ باس اۆتورى. عالىمنىڭ «مۇعالجار جىل­قى تۇقىمى» اتتى مونوگ­را­فياسى وتە قۇندى ەڭ­بەك ەكەن­­دىگىن ماماندار ءبىر­اۋىز­دان مويىندايدى. بۇگىندە ەلى­­مىزدىڭ ەت جانە ءسۇت ءونىمى با­­عىتىنداعى جەرگىلىكتى جىل­قى تۇقىمدارىنىڭ رەس­پۋب­لي­­كا­لىق پالاتاسى كەڭە­سى­نىڭ تور­اعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇر­گەن اعامىزدىڭ بەرەرى ءالى دە كوپ.

– قازاقستاننىڭ جىلقى ونىم­دەرىن ەكسپورتقا شىعا­رۋ­عا الەۋەتى جەتەدى. بىراق بۇل سالادا ماسەلە دە از ەمەس. مەم­لەكەت ءونىمدى جىلقى شا­رۋا­شىلىعىن دامىتۋدى نازارىنا الىپ, قولداۋ جا­ساپ جاتقان جوق. بۇگىنگى جي­ىندا عالىمدار مەن بيزنەس وكىلدەرى كەزدەسكەنىنە قۋا­نىشتىمىن, ەكى تاراپ بىرى­گۋى قاجەت دەپ سانايمىن. سا­لا­دا ماسەلە كوپ, ءبىلىم دە, ما­ماندار دا جەتپەيدى, تەحنولوگيانى دا سوڭعى ۇلگىدە دەي المايمىز. الەم ءىت تەح­نولوگياعا وتكەندە ءبىز ءالى ءون­دىرىس پەن سەلەكتسيانىڭ ەسكى تاسىل­دەرىن قولدانىپ كەلەمىز. مەم­لەكەتتىڭ مۇمكىندىگىن تال­قىلاي بەرمەي, ناقتى نە ىستەي الاتىنىمىزدى انىقتاپ بارىپ بيلىكتەن كومەك سۇراۋ كەرەك. ول تەك قارجىلاي ەمەس, نور­ماتيۆتىك زاڭدار, ستاندارتتار, ونىمگە قويىلاتىن تالاپ, وڭد­ەۋ مەن وعان الىنعان شارا­لار جاعىنان بولسا. بارلىق تەح­نولوگيا گەندىك دەڭگەيگە اۋىسقاندا بىزگە دە سوعان ىلەسۋ قاجەت. تەحنولوگيا مەن ما­ماندارسىز ەشتەڭە تىندى­را ال­مايمىز. ەلىمىزدە جىل­قى شا­رۋاشىلىعىن زەرتتەيتىن مامان­داردى ازىرلەۋ جۇيە­سى دە جوق. سوندىقتان ادامي رەسۋرستى دامىتۋ قا­جەت. قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سى وندىرىسكە قاراي بەت بۇ­­رۋ­دا. نارىقتىڭ جىل سايىن وزگەرەتىنى سياقتى, جىل سا- ي­ىن قاجەت مامانداردى دا- ي­ىن­داۋعا مۇمكىندىك بار. ءبىز­دىڭ اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەت سالا ماماندارىمەن, شا­­رۋالارمەن ىنتىماقتاسا جۇ­­مىس جاساۋعا ءازىر, – دەي­دى جاڭگىر حان اتىنداعى با­تىس قازاقستان اگرارلىق-تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تو­رى, پروفەسسور اسقار نا­مە­توۆ.

«اۋىلشارۋاشىلىق كە­شە­نىن دامىتۋ – ەلىمىزدىڭ ەكو­نوميكالىق ساياساتىنىڭ با­­سىم باعىتى. پرەزيدەنت ن.نا­زارباەۆ ء«تورتىنشى ونەر­كاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاع­دايىنداعى دامۋدىڭ جا­ڭا مۇم­كىندىكتەرى» اتتى جول­داۋ­ىندا مەملەكەت بيزنەس­پەن بىرگە حالىقارالىق نا­رىقتا ستراتەگيالىق تەتىك­تەر­دى تاۋىپ, وتاندىق ءونىمدى ىلگە­رى­لەتۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوت­تى. قازاقستاندىق اۋىل­شا­رۋا­شىلىق ونىمدەرىنىڭ ەڭ باس­­تى ەرەكشەلىگى – ساپاسى مەن ەكولوگيالىق تازالىعى. بۇ­­كىل الەمگە «قازاقستاندا جا­­سالعان» تابيعي ازىق-تۇ­لىك برەندىن تانىتۋىمىز كەرەك. جىلقى ەتى مەن سۇتى­نەن جا- س­العان ءداستۇرلى قازاق­ستان­دىق ونىمدەر الەمدىك نارىقتا ۇلت­تىق برەندتىڭ ءبىرى بولا الا­دى» دەيدى پروفەسسور ق.بو­زىموۆ.

راسىندا جىلقى ەتىنىڭ ديەتالىق قۇندىلىعى مەن ساپاسى باسقا ەتكە قاراعاندا جوعارى, وزىندىك قۇنى تومەن, سونداي-اق شەتەلدىڭ سۇرانىسى دا ارتىپ تۇر. قازاق جىلقىسى جىل بويى دالادا ەركىن جايى- لادى, جىلقى ءوسىرۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي ەڭبەك رەسۋرسى, قۇنارلى جەم قاجەت ەمەس.

قازاقستاندا 2,4 ملن جىل­قى بار دەدىك. باتىس قازاقستان وب­لىسىنداعى قىلقۇيرىق سانى 170 مىڭداي ەكەن. ونىڭ 6 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى. كو­شىم جانە قا­زاق­تىڭ جابى­سىن وسىرەتىن 20 شارۋا قوجالىعى بار. جىل وتكەن سايىن جىلقىنىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى.

– الايدا جىلقى شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋعا قاتىستى كە­شەندى جۇمىستى تەز قولعا ال­ماساق, 5-7 جىلدان كەيىن رەس­پۋبليكادا ونىڭ سانى ازا- يىپ, ونىمدىلىگى تومەندەۋى ابدەن مۇم­كىن! – دەيدى پروفەسسور ق.بوزىموۆ.

ەڭ باستىسى, بۇگىندە مەملەكەت جىلقى شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋعا, اسىل تۇقىمدى انا­لىق باستى وسىرۋگە سۋبسيديا بەرمەيدى. سەلەكتسيالىق-اسىل­داندىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ ءۇشىن دە جەتكىلىكتى كو­مەك جوق. بۇل اسىل تۇقىمدى جىل­قى وسىرۋمەن اينالىساتىن كا­سىپ­ورىنداردا سەلەكتسيالىق-اسىل­داندىرۋ جۇمىسىن باياۋلاتتى.

سۋدسيديا مولشەرى از بول­عان­دىقتان, كاسىپورىندار شى­عۋ تەگى مەن ساپاسى بەل­گىسىز ايعىرلاردى قول­دا­­نۋعا نەمە­سە ءارتۇرلى تۇقىم­داعى اي­عىر­لار­دى ساتىپ الۋعا ءماج­بۇر. كەي­بىر شارۋا­شى­لىقتار جىل­قى­نىڭ زاۋىتتىق تۇرلەرىن با­قى­لاۋسىز اكەلۋمەن اينالىسادى جانە ولاردى جەرگىلىكتى بيەمەن بۋدانداستىرادى. مۇنىڭ ءبارى جىلقى ىشىندە اۋرۋ تارالۋىنا, ءتول باسى تومەندەۋىنە, تولدەردىڭ ىندەتىنە, ءالسىز دە ونىمدىلىگى تومەن ق ۇلىن تۋىلۋىنا اسەر ەتەدى. بارا-بارا وندىرىلەتىن ەت كولەمى ازايىپ, سايكەسىنشە جىلقىنى باعۋ قۇنى ارتادى. مال باسىن ۇستاۋ باعاسى ارتسا, ايعىرلاردىڭ زاۋىتتىق تۇقىمدارىن پايدالانۋ (جەلىستى جىلقى, اۋىر جۇك تاسيتىن جانە ت.ب.) قوسپا تۇ­قىمداردىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ۇرپاعىنىڭ تەبىندە با­عىلۋ قابىلەتىن جوعالتادى. ال بورداقى جىلقىدان ساپالى قازى مەن قارتا الۋ ءۇشىن كە­مىندە 4-5 اي قۇنارلى جەممەن ازىقتانۋى ءتيىس.

بۇگىندە جايىلىمدىق تە­بىن­دى جىلقى شارۋا­شى­لى­عىنا قاراجات بولىنبەيدى. وس­ىعان وراي قازىرگى تاڭدا زووۆەت­ماماندارى مەن تا­جى­ر­يبەلى جىلقىشىلار جە­تىس­­پەۋشىلىگى بايقالادى. سە­لەك­­­تسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇ­­مىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن دە قا­را­جات بولىنبەگەن سوڭ جى­ل­­قى وسىرۋمەن اينالىسا­تىن شا­رۋاشىلىقتار سە­لەك­­تسيا­لىق-اسىلداندىرۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ كەلەشەك جوسپارىن قۇرىپ, عىلىمي جاعىنان قولداعانى ءۇشىن عالىمدارعا اقشا تولەي الماي وتىر. نا­تي­جەسىندە اسىل تۇقىمدى جىل­­قى وسىرۋمەن اينالىساتىن كەي­­بىر كاسىپورىندار عىلىمي قول­­داۋسىز قالىپ كەلەدى. ال عى­لىمنان اجىراعان اسىل تۇ­قىمدى شارۋاشىلىق – تامىرىنان ۇزىلگەن وسىمدىك سياقتى, كوپ كەشىكپەي قۋراي­تى­نى انىق.

ارينە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇر­تە بەرۋگە دە بولمايدى. قا­زاقستاندا كوپ جىلعى سە­لەك­­تس­يالىق جۇمىستىڭ جاعىم­دى ۇلگىلەرى, قول جەتكەن نا­تي­جەلەر دە بارشىلىق. ونىڭ ەڭ باستىسى – جەكە جىل­قى شارۋاشىلىقتارىنىڭ ارقا­سىن­دا ساقتالعان تۇقىم­دىق جا­­نۋارلار. مۇن­داي شا­رۋا­­شى­­لىقتار ەلىمىزدىڭ اق­توبە, با­تىس قازاقستان, ال­ماتى, پاۆ­لو­دار جانە قارا­عاندى وبلىس­تا­رىندا ساق­تالعان. ءتىپتى اسىل تۇ­قىمدى جىل­قى وسى­رۋمەن اينالىسا­تىن اۋىل­شا­رۋاشىلىق كاسىپ­ورىن­دارى مەن سەلەكتسيونەر عا­لىم­دار بىرلەسىپ, ەت جانە ءسۇت ءونى­مى باعىتىنداعى جەرگىلىكتى جىل­قى تۇقىمدارىن سۋبسيديا­لاۋ تۇرىندەگى مەم­لە­كەتتىڭ قولداۋىنسىز-اق سەلەك­تسيا­لىق جۇمىستا بەلگىلى جە­تىس­تىكتەرگە جەتتى.

مىسالى, «قازاق مال شا­رۋا­شىلىعى جانە مال ازى­عى ءوندىرىسى عزي» جشس عا­لىمدارى سەلەكتسيالىق-اسىل­دان­دىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا 2013 جىلى پاۆلودار وبلىسىندا جابى تيپىندەگى جىلقىنىڭ وكىلى سانالاتىن پامير, براسلەت, زادور جاڭا زاۋىتتىق جەلىلەرى سالىندى. سونداي-اق 2015 جىلى وسى پاۆلودار وبلىسىندا اسەم, زونتيك, زوۆ, جابى ءتيپتى قا­زاقى جىلقىنىڭ بەستاۋ زاۋىت­تىق تۇرپاتى قۇرىلدى.

ال «اقتوبە اۋىل­شا­رۋا­شى­لىق تاجىريبە ستانساسى» جىلقى شارۋاشىلىعى ءبول­ىمى وبلىستاعى «اسەم-ناز» وك-دە قازاقتىڭ جابى جىل­قىسىنىڭ زاۋىت­تىق ءتۇرىن قۇ­­رۋ بويىن­شا جۇمىس جۇر­گى­زى­لىپ, 2017 جىلى پاتەنتكە ءوتى­نىم بەردى. وسىلايشا اق­تو­بە تارالىمىنداعى قا­زاق­تىڭ جابى جىلقىسى رەس­پۋب­لي­كاداعى قازاق جىل­قى­لا­رى­نىڭ ىشىندەگى باعالى گەنوفوند بولىپ تابىلادى.

2017 جىلى جىلقىنىڭ مۇعالجار تۇقىمدىق ايعىر­لا­رىنىڭ پالۋانتورى, باۋ جانە بەكزات زاۋىتتىق جەلىلەرىنە, سون­داي-اق ونىمدىلىگى جوعارى «مۇعالجار-اقتوبە» ىشكى تۇ­رى­نە پاتەنت الۋ ءۇشىن ءوتىنىم بە­رىلدى.

تۇقىمدىق ءتولدىڭ نەگىزگى رەپرودۋكتورلارى – «كوكتاس» اق, اقتوبە قالاسى «مۇعالجار جىلقىسى» جشس, اقتوبە وبلىسى العا اۋدانىنىڭ «جان­سايا» شارۋا قوجالىعى جانە تە­مىر اۋدانىنىڭ «جان-قا­نات-س» شارۋا قوجالىعى.

وسى شارۋاشىلىقتاردا «اقتوبە اۋىلشارۋاشىلىق تاجىريبە ستانساسى» جىلقى شا­رۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ سە­لەك­تسيونەر عالىمدارى ال­دا­عى 10 جىلعا قۇرىلعان سە­لەك­­تسيا­لىق-اسىلداندىرۋ جۇ­م­ىس­تا­رى­نىڭ كەلەشەك جوسپارىنا سايكەس تۇقىمداردى جە­تىلدىرىپ كەلەدى. بۇل شارۋا­شى­­لىقتار رەس­پۋب­ليكانىڭ وزگە ايماقتارىنا جىل سا- يىن «مۇعالجار» تۇقىمىنىڭ ىرىك­تەپ الىنعان 150-170 باس تۇق­ىمدىق ءتولىن ساتادى. تا­بىن­دى جىلقى شارۋا­شى­لى­­عى­مەن اينالىساتىن شا­رۋا­شىلىقتاردا ساتىپ الىن­عان «مۇعالجار» تۇقىم­دى اي­عىر­­لاردان ءبىر جىلدا 700 كگ قوسىمشا ەت ءونىمىن الادى.

جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ سان-سالالى ماسەلەلەرىن تال­قى­لاعان كونفەرەنتسيا سوڭى­ندا عالىمدار قازاق­ستان­دا ەت جا­نە ءسۇت ءونىمى باعى­تىن­داعى جەر­گىلىكتى جىل­قى تۇ­ق­ىم­دا­رى­نىڭ گەنوفوند­ىن جە­تىل­­دى­رۋ بويىنشا بىرقاتار ناق­تى شارالاردى قولعا الۋ قاجەت دەگەن شەشىم قابىلدادى.

ەلباسى بيىلعى جول­داۋ­ىن­دا اگرارلىق عىلىم­نىڭ ءمان-ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. اسى­رەسە بۇل ىستە اگرارلىق ۋني­ۆەر­­سيتەتتەردىڭ ءرولى جوعارى ەكەن­دىگىن باسا كورسەتتى. ۋني­ۆەر­سيتەتتەر مەن عىلىم, جەر­گى­لىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن شا­رۋاشىلىق نىساندارى ءوزارا بايلانىسىن كە­ڭەي­­تۋ قاجەت. بۇل ورايدا جا­ڭا تەح­نولوگيا مەن عىلىم جە­تىس­تىكتەرىن پايداعا اسىرىپ جاتقان شارۋا قوجالىقتارى بيىك جەتىستىكتەرگە جەتۋدە. ورال قالاسىندا وتكەن حالىق­ار­ا­­­لىق كونفەرەنتسيادان تۇيگەن ءتۇيىندى وي وسىنداي.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

ورال