سيريا سوعىسىنىڭ سوڭى قاشان؟!.

2017 جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى دەرەكتەر بويىنشا, سيريانىڭ ءىجو-ءسى 50 پايىزعا قىسقارىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق شىعىنى 275 ملرد دوللارعا جۋىقتاپ, ابدەن تۇرالاپ قالدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, شامداعى سوعىس اياقتالعان جاعدايدا ەل ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن ۋاقىت قاجەت بولادى ەكەن. مىنە, زاردابى وسىنشالىقتى اۋىر سوعىستى توقتاتۋعا كوپتەگەن تاراپتار كۇش سالۋدا. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساۋاتتى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك پوزيتسياسى بۇۇ-نىڭ سيرياداعى قاقتىعىستاردى رەتتەۋى ءۇشىن ءساتتى قادام جاساۋىنا العىشارت جاساپ بەردى.

تاياۋ شىعىس ەلدەرىن عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك قوعام­داستىقتى الاڭداتىپ وتىرعان سيريا ماسەلەسىن شەشۋگە قا­زاقستاننىڭ ارا اعايىن بولۋىن قالاعان رەسەي, تۇركيا جانە يران مەملەكەتتەرىنىڭ باس­شىلارى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ەڭ كۇردەلى تۇيتكىلدەردى رەتتەۋ ىسىندەگى مول تاجىريبەسىن ەس­كەرە وتىرىپ, بىلتىر ەل­با­سى ن.نازارباەۆقا ارنايى ۇسىنىس جاسادى. بۇل ۇسى­نىستى قۇپ­تاعان رەسمي استانا ەكى جىل بويى 9 راۋند­­قا سوزىلعان كەلىس­سوز­دەردى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىم­داس­تىردى. ەلىمىز كەزدەسۋگە قا­تىساتىن تاراپتىڭ بارىمەن تەڭ ءارى سەنىمدى قارىم-قا­تى­ناس جاساعاندىقتان, استانا پرو­تسەسى راۋندتارى­ تىڭ­عى­لىق­تى, جۇيەلى ءارى ناتي­جەلى ءوتتى. 

بيىلعى 14-15 مامىردا استانادا وتكەن سيريا كەلىس­­سوزدەرىنىڭ سوڭعى توعى­زىن­شى راۋندىنان سوڭ قا­زاق­ستان دەلەگاتسياسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سي­ريا­­داعى ساياسي جاعداي جونىن­دەگى كەزەكتى وتىرىسىنا قاتىس­تى. وسى جيىن بارىسىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سيريا جونىندەگى ارنايى وكى­لى ستاففان دە ميستۋرا قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىنە استانادا وتكەن سيرياارالىق كەلىسسوزدەردىڭ توعىزىنشى راۋندىنا ءوزى قاتىسقانىن جەت­كىزىپ, جيىن بارىسىندا دەەس­كالاتسيا بويىنشا, اسىرەسە يدليب ماسەلەسىنە قاتىستى ناق­تى پىكىرتالاستاردىڭ ورىن العاندىعىنا ريزا ەكەنىن ايتتى. ديپلومات سيرياارالىق كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەلەرىن سيريا وپپوزيتسياسى مەن ۇكى­مەتى ۇستانىمدارىن جاقىن­داستىرۋ تۇرعىسىندا وتە پاي­دالى بولدى دەپ تانىپ, كەز­دەسۋدى جوعارعى دەڭ­­گەي­دە ۇيىمداستىرعان قا­زاق­ستان باسشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى. بۇل 9-راۋند نا­تي­جەسىندە يران, رەسەي جانە تۇركيا سيريا اراب رەس­پۋب­­ليكاسىنداعى اسكەري ۇرىس قيمىلدارىن توقتاتۋ رەجى­مىنىڭ كەپىل مەملەكەتتەرى رە­تىن­دە ەلدىڭ ەگەمەندىگىن, تا­ۋەل­سىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاس­تىعىن راستاي وتىرىپ, ولاردى بۇزاتىن جانە الداعى ۋا­قىتتا استانا الاڭىندا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەرگە نۇقسان كەلتىرەتىن ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋگە نازار اۋداردى. دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قۇرۋ ۋاقىتشا شارا ەكەنىن جانە ولاردىڭ سيريانىڭ ەگەمەندىگى, تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىنا نۇق­سان كەلتىرمەيتىنىن اتاپ ءوت­تى. دەگەنمەن بۇۇ قك ء«ال-­كايدا» نەمەسە يليم/دايش-پەن بايلانىسى بار دەپ تانىلعان توپتار مەن ۇيىم­دار­دى سيريا اۋماعىنان تۇپ­كىلىكتى جويۋ ماقساتىندا ەلدەگى تەرروريزمگە قارسى كۇ­رەس­تى جالعاستىرا بەرمەك.

ءسال شەگىنە سويلەسەك, 9- راۋن­دى وتكەن استانا پروتسە­سىنىڭ ءار راۋندىنا سيريا جە­رىندە سوعىسىپ جاتقان بار­لىق قارۋلى توپتار وكىل­دەرى كەلمەسە دە, ىقپالى زور ءىرى توپ­تاردىڭ وكىلدەرى قاتىس­تى. ءتۇرلى ۇساق وتريادتار مەن قارۋ­لانعان توپتاردىڭ بىرىككەن كواليتسياسىن قۇراپ وتىرعان ولاردىڭ كوپشىلىگى سىرتتان قولداۋ كورىپ وتىر. مىسالى, وڭتۇستىك مايدان 50 وتريادتان قۇرالعان. ونىڭ قاتارىندا 25-تەن 45 مىڭعا دەيىن قارۋلى اسكەر بار. «احرار ءال-شام» قا­تارى 25 مىڭ ادامعا دەيىن جەتسە, «دجەيشۋل ءال-يس­لام» قاتارىندا 25 مىڭ كوتەرى­لىسشى سوعىسىپ ءجۇر. وزگە توپ­تارداعى ادامدار سانى 1-5 مىڭعا دەيىن جەتەدى. بۇل سان­دار دا تۇراقتى ەمەس, ۇنە­مى وزگەرىپ وتىرادى. ال اس­تانا پروتسەسىنە قاتىسقان وپ­­پوزيتسياعا قاراستى توپتار تۇركيامەن شەكتەسكەن اي­ماق­تاعى بولىنگەن زونالار­دى, داماسك ماڭايى, يدليب جانە حام پروۆينتسيا­لا­رىن باقىلاۋىندا ۇستاي­دى. سوندىقتان استانا پرو­تسە­­سى العاشقىدا تۇتاس سي­ريا­داعى جاعدايدى رەتتەۋ­گە ەمەس, الدىمەن دەسكالا­تسيا ايماقتارىن قۇرىپ, ايماق­تاعى ۋشىعىپ كەتكەن داعدارىس پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ دەڭگەيىن تومەن­دەتۋگە سەپ بولدى. 

قازاقستان ۇسىنعان كەلىس­سوزدەر الاڭىندا سيريا داع­دارىسىن رەتتەۋ اياسىندا 4 دەەسكالاتسيا ايماعى قۇ­رى­­­لىپ, اتىستى توقتاتۋ رە­جى­مىنە مونيتورينگ جاساۋ تەتىكتەرى جاسالدى. بۇل شارالار سوعىس ءورتى شارپىعان ايماققا گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزۋگە ءبىرشاما ىقپالىن تيگىزدى. سونداي-اق سوعىس ءورتىن توقتاتۋعا اكەلەتىن كەيىنگى قا­دامدارعا تۇرتكى بولدى. ءسوي­تىپ, ەلىمىز بىتىمگەرلىك با­عى­تىندا وزىنە جۇكتەلگەن مىن­دەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىق­تى. استانا پروتسەسىنىڭ ءار راۋندى جۇزدەگەن مىڭ سي­ريا­لىقتىڭ ومىرىندە يگى وز­گەرىس­تەرمەن ۇشتاساتىن ناتي­جە­لەر بەرىپ وتىردى. بۇگىندە ەل­دەگى جانجالدىڭ اۋقىمى مەن قارقىنى ەداۋىر ازايدى, سونداي-اق سيريا حالقىنا گۋ­مانيتارلىق جاردەم جەتكى­زۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسالۋدا. 

دەسەك تە, شام قالاسىن­دا جارىلىستار ءالى ورىن الۋ­دا. 18 مامىر كۇنى سيريا استاناسىنان 220 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان حام قالاسىنداعى اۋە بازاسىندا 5 بومبا بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىلىپ, ونى بۇرىن اتاۋى بەلگىسىز «سارايا ال-دجيحاد» توبى ۇيىمداستىرعانى مالىمدەلدى. ابىروي بولعاندا اۋە بازاسىندا ورىن العان كۇشتى جارىلىستان قىزمەتشىلەر زارداپ شەكپەگەن, دەگەنمەن ۇكىمەتكە تيەسىلى جەرگىلىكتى اسكەري قارۋ-جاراققا تولى ءتورت قويما ورتەنىپ كەتتى. ءدال وسى كەزدە داماسكىنىڭ وڭ­تۇستىگىن باقىلاۋدا ۇستاعان يليم/دايش تەررورلىق توبىنىڭ سودىرلارى ايماقتى بوساتۋعا كەلىستى. سيريا ۇكى­مە­تىمەن اراداعى كەلىسىم بو­يىنشا, سودىرلار يارمۋك جانە حادجار ال-اسۆادە لا­گەر­لەرىندەگى شەبىن تاستاپ, سيريانىڭ شىعىسىنداعى بادياعا كوشىپ جاتىر. ءسويتىپ داماسك سوڭعى 7 جىل ىشىندە العاش رەت قانداي دا ءبىر تەررورلىق اسكەري توپتاردان تولىق تازارىپ وتىر. وسىنىڭ الدىندا سيريا ۇكىمەتى يارمۋك ايماعىنىڭ شىعىس بولى­گىندەگى بيلىگىن قايتارىپ, حومس پروۆينتسياسىنىڭ شى­عى­سىنداعى 4 ەلدىمەكەندى ەل باقىلاۋىنا قوستى. بۇل جا­عىمدى وقيعالار لەگى استانا پروتسەسى, جەنەۆاداعى بەيبىت كەلىسسوزدەردەن كەيىن ورىن الۋدا. 

جۋىردا سيريا پرەزيدەنتى باشار اساد داماسكىدە وتكەن رەسەي دەلەگاتسياسىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا تۇرالاپ قال­عان ەل ەكونوميكاسىنىڭ سوعىسقا دەيىنگى قالپىنا كەلۋى ءۇشىن كەمىندە كولەمى 400 ملرد دوللار قاراجات كە­رەك ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. ول رەسەي دەلەگاتسياسىمەن رەس­مي كەزدەسۋىندە ەلىنىڭ ين­فرا­قۇرىلىمىن قالپىنا كەلتىرۋ كەزەك كۇتتىرمەس ما­سە­لە ەكەنىن, وعان كەمى 10-15 جىل ۋاقىت كەتەتىنىن جەت­كىز­دى. سونداي-اق ەلدە مۇ­ناي-گاز سالاسىندا باتىس كومپانيا­لارىنىڭ جۇمىس ىستەگەنىن قالامايتىنىن ءبىلدىردى. 

سيريا پرەزيدەنتى با­شار اساد سوعىستان كەيىن ەلدى قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تا­رىنا رەسەيدەن بولەك قىتاي ەلىن دە «قولاي كورەتىنىن» بۇ­عان دەيىن ءتۇرلى جيىنداردا مالىمدەپ ءجۇر. سەبەبى سو­عىس ءوتىپ جاتقان 7 جىل ىشىن­دە قىتاي سيريانىڭ ءىرى ساۋ­دا ارىپتەسىنە اينالىپ ۇلگەرگەن. ناتيجەسىندە قا­زىر­­گى كۇنى سيريانىڭ بۇ­كىل سىرت­قى ساۋداسىنىڭ 80 پا­يىز­ى قىتاي ەنشىسىنە تيەسىلى. وعان قوسا قىتاي بىل­تىر سيرياعا قوسىمشا 6 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا ۇسى­نىپتى. ال سيريانىڭ تەلە­كوم­­مۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇ­رىلىمىن قالپىنا كەلتىرۋ قىتايلىق الپاۋىت كومپانيا Huawei-گە سەنىپ تاپسى­رىلدى. مىسالى, ۇكىمەت اس­كەرىنىڭ باقىلاۋىنداعى حام پروۆينتسياسىندا شاعىن اياق كيىم فابريكاسى ەلدەگى سو­عىس جاعدايىنا قاراماستان جۇ­مىسىن توقتاتپاي, ءوز ونىم­دەرىن يەمەن, ليۆيا, سۋدان, ليۆان جانە يراك ەلدەرىنە ەكسپورتتاپ كەلەدى. فابريكا باسشىسى ابدۋل ءال-مۋدي قىتايدىڭ CCTV مەملەكەتتىك تەلەارناسىنا سوڭعى جەتى جىل بويى شيكىزات پەن جابدىقتى قىتايدان جەتكىزەتىنىن ايتىپ سۇحبات بەردى. 

ال جۋىردا شىعىس گۋتا­داعى دۋما قالاسىندا اشىل­عان جابىق بازار جانە شاعىن ناۋبايحانا ورتالىعى بۇل قالانىڭ دا قالىپتى تىرشىلىك قالىبىنا تۇسكەنىن كور­سەتەدى. بازار ديرەكتورى كادي ءلوفاريدىڭ ايتۋىن­شا, ساتىپ الۋشىلار وزدەرىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى داماسكتەگى باعا­دان دا تومەن باعامەن ساتىپ الا الادى ەكەن. ء«بىز حالىق­تىڭ سوعىستان ابدەن قال­جىراعانىن, قاتتى جاپا شەك­كەنىن بىلەمىز. مۇنداعى با­عالار كوتەرمە باعامەن بىر­دەي قويىلىپ وتىر», دەدى ول. ال ناۋبايحانا ديرەك­تورى مۋحامماد حاتيب ناۋ­­بايحانانىڭ ۇلكەن جۇك اۆتو­كولىگىنىڭ ىشىندە ورنالاس­قانىن, سوندىقتان كەز كەلگەن جەردە توقتاپ, اشقۇرساق ادامداردى تاماقتاندىرۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەنىن جەت­كىز­دى. مىنە, قي­راندىعا اينال­عان قالالاردا تىرشىلىكتىڭ ەكونو­ميكالىق دامۋ سيپاتى بىرتىندەپ جۇيە­سىنە كەلە باس­تاعانى سيريا جاعدايىنىڭ قالىپقا تۇسكە­نىن اڭعارت­قانداي. 

2011 جىلدىڭ كوكتەمىندە باشار اسادتىڭ باسقارۋ رە­جىمىنە قارسى باستالعان جەر­گىلىكتى ازاماتتىق قارسىلىق كەيىن ۇلعايىپ, مەملەكەت شەڭبەرىنەن شىعىپ, ءتۇرلى ىق­پالدى الەمدىك ۇيىمدار مەن ايماق ەلدەرى جانە الەمدىك دەر­جاۆالار كىرىسكەن سوعىس لاڭىنا ۇلاستى. بيلىككە تالاسقانداردىڭ ءىس-ارەكەتىنەن زارداپ شەككەن سيريا حالقى بەيبىت ءومىردى اڭساپ, باسى اۋعان جاققا جوڭكىلە كوشتى. 

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك, ءبىرتۇتاس ەل بولعان سي­ريا­نى بۇگىندە ۇزىن سانى 45 مەملەكەت پەن ءىرىلى-ۇساقتى ۇيىم ءوز تالاپتارىن قويۋ ارقىلى بولىكتەرگە ءبولىپ, بيلەۋگە تالپىنىس جاساۋ­دا. اۋىزبىرشىلىگى جويىلىپ, باسىنان باعى تايعان شام حالقى كورشى ەلدەرگە بوسىپ, باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. ولاردىڭ ىشكى ميگرا­تسيادا ەسەپسىز جۇرگەندەرى قان­شاما. حالىقارالىق ۇلكەن باسى­لىمداردىڭ بەتىنەن تۇس­پەيتىن سيرياداعى سوعىس تاقىرىبى بۇگىنگە دەيىن نە­شە ءتۇرلى راكۋرستان جاريا­لاندى. بۇل ەلدىڭ قاسىرەتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن سيريا سوعىسىن سۋرەتتەرىندە سويلەتكەن «Associated Press» فوتوگرافى, يوردانيالىق مۋحاممەد مۋحەي­سەننىڭ ينستاگرام جە­لى­­سىندەگى لەنتاسىن كورىپ شى­عۋعا كەڭەس بەرەمىز. ونىڭ «سوعىس جانە بەيبىت ءومىر» تا­قى­­­رىبىندا جاريالاعان سۋ­رەت­تەرى كورگەن ادامدى بەيجاي قالدىرمايتىنى ءسوزسىز. باقىتتى بالالىق شا­عىن اڭساپ, بومبادان قاش­قان ەڭبەك­تەگەن بالادان, ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن فوتو­گراف نازارىنان تىس قالما­عان. ايانىشتى... وبال... ال ءبىز قيراندىلار مەن تاس-تال­قانى شىققان ۇيلەردى بومبا مەن مينادان تازارتىپ جاتقان بىرىككەن اسكەري كۇش­تەردىڭ تالپىنىستارى, ءتۇرلى دەڭگەي مەن ءتۇرلى الاڭ­دارداعى كەلىسسوزدەر سيريا سوعىسىنىڭ سوڭىن ءبىر تابان جاقىنداتا تۇسۋدە دەگەن ويدامىز. 

ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان»