قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرلان رىسقاليمەن سۇحبات.
– قادىرلى, ەرەكە! ءبىراز ۋاقىتتان بەرى شەتەلدە جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز. اڭگىمەنى سودان باستاساق, و جاققا قالاي باردىڭىز, نە ىستەپ ءجۇرسىز؟
– راقمەت, جىلعا تاياپ قالدى قازىر. انگليادامىن. كەلىنشەگىم «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقۋعا تۇسكەن. سودان وتباسىمىزبەن وسىندا كەلدىك. مەنىڭ ارنايى وقۋىم دا, جۇمىسىم دا جوق, بالالاردى مەكتەبىنە اپارامىن دا, كۇن سايىن اعىلشىن ءتىلى ساباعىنا بارامىن.
– اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋگە مىقتاپ كىرىسكەن ەكەنسىز عوي...
– ءيا, بۇل بۇرىننان ويدا جۇرگەن شارۋا ەدى. اسىرەسە قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ جيىنتىعىنداي كلاسسيكالىق ءانى مەن كۇيىنىڭ اينالاسىنداعى ادامعا قازىرگى ۋاقىتتا اعىلشىن ءتىلى وتە قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قازىر الەمدە مۋزىكا سالاسى بويىنشا جىل سايىن ءوتىپ جاتاتىن ءارتۇرلى عىلىمي كونفەرەنتسيالاردان ءبىزدىڭ عالىمدار شەت قالىپ جاتادى. سەبەبى ولاردىڭ دەنى اعىلشىن تىلىندە وتەدى. قاتىسقان كۇننىڭ وزىندە ءسوزىن اۋدارما ارقىلى جەتكىزۋگە ءماجبۇر بولادى. ءوزىڭ ايتىپ, ءوزىڭ ۇققانعا نە جەتسىن. قازىر مىنە, ازداپ ءتىلىمىز سىنىپ قالدى, وعان قوسا تىلگە جۇيرىك ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا اعىلشىندارمەن داستارقانداس بولىپ, ءان ايتىپ, ءان تۋرالى اڭگىمە قوزعايمىز. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم, ەۋروپالىقتار مۋزىكانىڭ ءار جانرىن تىڭداۋمەن بىرگە وعان وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن دە بىلدىرەدى. جالپى, ولاردا كومپوزيتور ۇعىمى وتە جوعارى دەڭگەيدە باعالانادى ەكەن. ءبىر ونەرتانۋشى عالىمنىڭ «كومپوزيتور – عالامشاردىڭ اسپابى» دەگەن انىقتاماسى بار ەكەن. سول ءسوزدى بۇ جاقتان ءجيى ەستىدىم. قازاق ءانىنىڭ كەڭدىگىنە, اۋەنىنىڭ تەرەڭدىگىنە تالاي ءتانتى بولىپ, ونىڭ دەنى دالادا تۋعان دۇنيەلەر ەكەنىن ەستىگەندە, «مۇنداي مۋزىكانى ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم الماعاندار قالاي شىعارعان؟» دەپ تاڭعالادى.
– وتكەندە گەرمانيادا ءبىر قويىلىمدى زالدا كورىپ وتىرىپ, سوسىن ساحناعا شىعىپ ءان سالعانىڭىز تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدەن شەت جاعالاپ كورىپ قالىپ ەدىك, سونىڭ ەگجەي-تەگجەيىن ايتىڭىزشى؟
– ونىڭ الدىندا مەنى گەرمانياداعى قازاق قاۋىمداستىعى شاقىرىپ, كەزدەسۋ وتكىزگەن ەدى. سول ساپارىمدا يرينا ميۋللەر دەگەن نەمىس قىزى ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا «اقان سەرىنىڭ «قۇلاگەر» ءانى» دەگەن سپەكتاكل قويىپتى. اقان سەرى ساعىنايدىڭ اسىنا كەلەدى عوي, سونى سپەكتاكلدە «ماڭماڭگەر» ءانى ارقىلى كورسەتىپتى. سپەكتاكلدى كورىپ وتىرسام, ىشىندە مەنىڭ «ماڭماڭگەرىم» ءجۇر. قاۋىمداستىقتاعى كىسىلەر «بۇل ءاندى ورىنداعان ادام وسى جەردە وتىر» دەگەندە, رەجيسسەر قاتتى قۋانىپ, قويىلىم اياقتالا بەرە, كوپشىلىككە حابارلادى. زال دۋ قول شاپالاقتاپ ەرەكشە ءىلتيپات ءبىلدىردى. سول ءاندى جاندى داۋىسپەن تىڭداعىسى كەلەتىندەرىن ايتتى. مەن كوپشىلىك ورتاسىنان ساحناعا شىعىپ, ايتىپ بەردىم. ودان كەيىنگى قوشەمەت ءتىپتى ەرەكشە بولدى.
– ودان دا باسقا ءان ايتتىڭىز با؟
– جوق, «ماڭماڭگەردى» عانا ايتتىم. ەرتەسىندە رەجيسسەر يرينا قوناققا شاقىرىپ, ءبىراز اڭگىمەلەستىك. ونىڭ ارىپتەستەرى, مۋزىكاتانۋشىلار بىردەن ورنىمنان تۇرىپ ءان ايتقانىما ءتىپتى تاڭعالىپتى. ويتكەنى نەمىستىڭ انشىلەرى ءان ايتۋ ءۇشىن كەمى ءۇش ساعات دايىندالادى ەكەن. ال مەنىڭ ء«ان ايت» دەگەندە بىردەن ساحناعا شىعا سالۋىمدى ناعىز بابىندا جۇرەتىن انشىلىكتىڭ بيىگى دەپ باعالاعان. ء«بىزدىڭ قازاقتا ونداي انشىلەر كوپ, دومبىرامەن ءان ايتاتىنداردىڭ بارلىعى دا سويتەدى» دەدىم يريناعا.
– جالپى, ءبىزدىڭ اندەر شەتەلگە ساياسي ساپارلار بارىسىندا ىلەسە بارىپ, شالا-شارپى ايتىلىپ قانا جۇرگەندەي كورىنەدى. شىن ونەر رەتىندە ارنايى كونتسەرتتەر, وزگە دە جولدارمەن كەڭىنەن ناسيحاتتاسا جاقسى باعالانادى دەيسىز عوي؟
– قازىر ەۋروپانى وپەرامەن, ەسترادامەن تاڭعالدىرا المايسىڭ. ال ءبىزدىڭ ۇلتتىق ونەر ولارعا ءارى تاڭسىق ءارى ولار شىنىمەن دە ەرەكشە ءتانتى بولاتىنداي دارەجەدە. ماسەلە – ۇسىنا بىلۋدە. مىسالى, كونتسەرت بەرىلەدى دەسەك, ەڭ ءبىرىنشى وندا نەنى ايتىپ, نەنى قوياتىنىن جانە اۋدارما جاعى قانشالىقتى ساپالى بولاتىنىن قاتتى قاداعالاۋ كەرەك. وعان اپاراتىن انشىلەردىڭ ءوزىن ىرىكتەۋ قاجەت. ويتكەنى ولار ءبىرىنشى كەزەكتە ءسىزدىڭ انىڭىزگە نازار اۋدارادى, سوسىن ءانشىنىڭ داۋىسىنا, كاسىبيلىگىنە قاتتى كوڭىل بولەدى.
مەن وتكەندە ءبىر مامانداردان سۇرادىم, ء«بىزدىڭ اننەن سىزدەر قالاي اسەر الاسىزدار؟» دەپ. سوندا ولار دومبىرا مەن داۋىستىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە قاتتى ءتانتى بولعاندارىن ايتتى. بىردە قاتارىنان ءتورت-بەس ءانىمدى تىڭداعان اعىلشىن ايەل: ء«سىز دومبىرانى قاعىپ باستاعاندا كوز الدىما كەڭ دالا ەلەستەيدى. كوزىڭدى جۇمساڭ قاي جەردە وتىرعانىڭدى ۇمىتىپ كەتەتىندەي كەرەمەت اسەردە بولدىم. بۇل ادامعا ەرەكشە ەركىندىك سىيلايدى», دەدى. شىنىمەن قانشا بايقاپ ءجۇرمىن, كوبىنەسە كوزدەرىن جۇمىپ الادى ەكەن. كەڭ دالادا وسكەن بىزگە تاڭسىق ەمەس شىعار, كوزدەرى عيماراتتارعا قامالعان جۇرتقا سول دالانى ەلەستەتۋدىڭ ءبىر ەرەكشە راقاتى بار سەكىلدى. سودان ءبىزدىڭ سوناۋ XIX عاسىرداعى ەن دالادا ەركىن ءجۇرىپ ءان شىعارىپ, كۇي تۋدىرعان كومپوزيتورلارىمىز تۋرالى قايتا-قايتا سۇراپ تامسانادى. بىرىنەن-ءبىرى بيىك ءبىرجان سال, اقان سەرى اندەرىنىڭ كوپ قىرلى, كوركەمدىككە تولى قۇپيا قۇبىلىستارىن, ونىڭ ادام جانىنا بەرەتىن وزگەشە اسەرىن زەردەلەگىسى كەلەتىندەرىن دە تىلگە تيەك ەتكەندەر بولدى. وتە تىڭ, توسىن, سونى دۇنيەنى جولىقتىرعانداعى اسەرلەرىن تولقىعان كوڭىلدەرىنەن, قۋانىشتى سوزدەرىنەن ۇعىپ, ءوزىڭ دە وسىنداي ونەر تۋدىرعان جۇرتتىڭ جۇرناعىن جالعاپ جۇرگەن ادام رەتىندە تەبىرەنەدى ەكەنسىڭ. ونەرىمىزدى وزگە جۇرت باعالاسا, ۇلتىمىزدىڭ دا قادىرى ارتىپ, مارتەبەسى بيىكتەيدى عوي.
– «ديماش قۇبىلىسى» قازاققا نە بەرەدى؟ كەيبىر بالالار سوعان ەلىكتەپ كەز كەلگەن جەردە شىڭعىرىپ ءان سالۋعا كوشكەن سەكىلدى...
– راس, ديماش جارتى الەمدى تامساندىردى, ەسترادالىق باعىتتاعى مۋزىكانى كاسىبي دەڭگەيگە كوتەرىپ تاستادى. ديماشتىڭ كەرەمەتتىگى دە وسىندا. ول داۋىستىڭ قانداي بولۋ كەرەك ەكەندىگىن ولشەم رەتىندە كورسەتىپ بەردى. ديماشتىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, ءبىزدىڭ ۇلتتىق اندەرىمىزدى ەستراداعا سالىپ شىرقادى. قازىر «دايديداۋدى» قىتايدا ءبىراز ادام ايتادى. دەمەك, ديماش قازاق ءانىنىڭ تۇپنۇسقاسىنا قاراي جول اشتى. وزگە جۇرتتىڭ قازاق انىنە كەلۋى ءۇشىن, تىڭداۋى, ايتۋى ءۇشىن ءبىر باسپالداق, ءبىر قادام باستى.
– قازىر قازاقتىڭ كلاسسيكالىق اندەرىن ءوز بىلگەنىنشە بۇزىپ ايتۋ بەلەڭ الىپ بارادى عوي, ديماش تا «دايديداۋدى» بۇزىپ ايتتى ەمەس پە. بۇعان نە ايتاسىز؟
– ديماش داۋسىنىڭ مۇمكىندىگىن كورسەتۋ ءۇشىن ادەيى, سانالى تۇردە سولاي ىستەدى. ديماش سوندا دا اۋەنىن بۇزعان جوق, اراسىنا ءبىر ۆوكاليزدەر قوستى, ول داۋسىنىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتتى. ال ەندى ءبىزدىڭ نە داۋىسى جوق, نە جۇرتتان وزگە ەرەكشە ءبىر ءۇنى جوق كەيبىر انشىلەر نە ءۇشىن قازاقى شاپانعا كوستيۋمنىڭ جاعاسىن قوندىرىپ ءجۇر, سونى تۇسىنبەيمىن. ءانىمىز, كۇيىمىز ۇلتتىڭ التىن قورى, قازىناسى. ەندى ول قازىنامىزعا اركىم ءوز بىلگەنىن ىستەپ قول سالا بەرسە, نە قالادى؟
– ءداستۇرلى انشىلەردىڭ ىشىندە كەيبىر ۇندەستىك زاڭدارىن ساقتامايتىن, ەكى داۋىستى دىبىس قاتار كەلگەندەگى ىلگەرىندى-كەيىندى ىقپالداردى ەسكەرمەي, اۋزىن كەرىپ تۇرىپ ەكەۋىن دە «سىيعىزىپ» ايتىپ جىبەرەتىندەر كوبەيىپتى. بۇل زاڭدىلىقتار كونسەرۆاتوريادا ساباق رەتىندە وقىتىلماي ما سوندا؟
– وقىتىلمايدى. جالپى, قازىرگى ءداستۇرلى انشىلەردىڭ دە «ات شابا الماس ءمىنى» بار. بىزدە ءبىلىم سالاسىندا جۇيەسىزدىك وتە كوپ. ءار وقىتۋشى ءوز بىلگەنىن ۇيرەتەدى. انشىلىكتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ءبىلىپ, قاعىستىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەتىن ۇستازدار جوقتىڭ قاسى. ەندى قانات قاققان انشىلەرگە دايىن ء«زاپيستى» بەرەدى, ول اقساقالدىكى بولۋى مۇمكىن, نە ونشا ايتا المايتىن انشىنىكى بولۋى مۇمكىن, ءتىپتى ءبىر جاقسى ءانشىنىڭ ءساتسىز ورىندالعان ءانى بولۋى مۇمكىن. شاكىرت سونى تىڭدايدى دا, انا دەڭگەيدەن اسپايدى. بالا ءوز جانىنان ءبىر نارسە قوسايىن دەسە, وعان «بۇزدىڭ» دەپ ۇرسادى. ءبارىن ءبىر قالىپقا تىقپالايدى. قالىپتىڭ دا ءوز ءجونى بار. مىسالى, ارقادا كوسىپ, شەرتىپ قاعاتىن, تەرىپ تارتۋ بولسا, التاي, تارباعاتاي اندەرىنە ءىلىپ تارتۋ ءتان دەگەندەي ءار مەكتەپتىڭ قالىپتاسقان دومبىرا قاعىستارى بار. ونى كوركەمدەپ, ۇكىلەپ, ونان سايىن قۇلپىرتىپ, جەتىلدىرۋگە بولادى, بىراق ءبىرىن-بىرىنە قوسىپ بوتقا جاساۋعا بولمايدى. مەن باسقا مەكتەپتەردى قويا تۇرايىن, ءبىزدىڭ ارقانىڭ دومبىرا قاعىسى بۇزىلىپ بارادى قازىر. جۇسىپبەك, ماناربەك, مادەنيەت پەن امىرەنىڭ بارىندە بىردەي دە, كەيىنگى انشىلەردە وسى بولەكتەنىپ شىعا كەلدى. بىرەۋ جەتىسۋدىڭ يىرىمدەرىن تىعىپ جىبەرەدى, بىرەۋ باتىستان العان يىرىمدەردى سالادى, ءسويتىپ ارقانىڭ ءانى وزىنە ءتان تابيعاتىنان اينىدى. نەگىزى ءار مەكتەپتىڭ ءوز قاعىسى بار. داۋىس توقتاعان ۋاقىتتا دومبىرامەن ءىلىپ الىپ كەتەتىن تۇستار دا وزگەشە كەلەدى. ونىڭ ءوزى ءار مەكتەپتىڭ ەرەكشەلىكتەرى رەتىندە ونەرىمىزدى بايىتىپ تۇرعان جوق پا؟ امىرەلەر, جۇسىپبەكتەر قالاي سالدى, جانىبەكتەر سولاي قاعىپ الدى. قايرات, بەكبولات, ەركىن اعالارىمىز دا سولاي. ءار ءوڭىردىڭ ءانىن ءوز قاعىسىندا دامىتساڭ, ول – جەتىستىك. ال كەيىنگىلەر يەسى جوق مالداي انا مەكتەپتەن ءبىر ۇرلاپ, مىنا مەكتەپتەن ءبىر ۇرلاپ ابدەن ءبۇلدىرىپ بارادى. قاعىستىڭ ءوزىن اجىراتپايدى, ارا-جىگىن اشپايدى. اتتى شىدەرلەپ قويىپ بيشىكپەن وسىپ قالعاندا شابا الماي تاپىراقتاپ قالادى عوي, سول سياقتى تىپىرلاعان مازاسىز قاعىستار كوپ. مىقتى ۇستازداردىڭ شاكىرتتەرىنە قاراساڭ ولار مۇندايدى ءتاپ-ءتاۋىر مەڭگەرگەنىن بايقايسىڭ. مىنە, وسى جاعىنا كەلگەندە بىزدە ءبىر جۇيەگە تۇسكەن ادىستەمە بولۋى كەرەك. ول جوق قوي.
– بۇرىنعى انشىلەر قالاي ۇيرەنىپ, قايتىپ جالعاستىردى ەكەن وسى؟
– باياعىدا دالا مەكتەبىندە ادىستەمە بولعان. اكەم مارقۇم «بالا كۇنىمىزدە ءان ايتاتىن انشىلەردى ونەرگە باۋلىپ جاتقان ۇستازدارى ىشىنە اعاش تىرەتىپ قويىپ ايقايلاتىپ جاتاتىن ەدى» دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بۇل دەگەنىڭىز دەمدى دۇرىس الۋدى ۇيرەتەتىن ءادىس. سوسىن ابايدىڭ ولەڭى, شاكارىم, اقان سەرىلەردىڭ ءان سوزدەرىندە دە انشىگە كەرەكتى ادىستەمەلەر جەتكىلىكتى. بىلايشا ايتقاندا ءان ايتۋدىڭ بارىسىن ءاننىڭ وزىنە سالىپ جىبەرگەن عوي.
– مىسالى؟
– مىسالى, اقان سەرىنىڭ «مايداقوڭىر» انىندەگى «بوزبالا انگە سالساڭ قايعىڭ كەمىر» دەگەنى ءان مەن ءانشىنىڭ قارىم-قاتىناسىن ءسوز ەتىپ تۇر عوي. ادام ءان سالعاندا ونى تۇتاس تۇلا بويى سەزىنىپ, شىققان شەر, اققان تەرمەن جەڭىلدەپ قالۋى كەرەك ەكەن. اباي اتامىز «قۇر ايقاي باقىرعان, قۇلاققا ءان بە ەكەن؟» دەيدى. ء«ان باسى العاشىندا كەلەدى اششى, كەل تىڭدا دەپ وزگەگە بولار باسشى» دەگەن ولەڭىندە انشىگە دە, تىڭداۋشىعا دا قاتىستى دۇنيەلەر ايتىلىپ تۇر. العاشقى ايقايمەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزىپ, «كەل تىڭدا» دەگەننەن كەيىن, ول ءان ءارى قاراي جورعاداي بۇلكىلدەپ جولعا ءتۇسۋى كەرەك. شاكارىم: «ۇيقاستى, سيپاتتى, ىشكى سىرلى جانىڭدى انگە قوس, ءسوزى – جان, ءانى – ءتان, جاراسىمدى كەلسە تىڭدار ونى دوس» دەپ انشىگە قاراتا سويلەيدى. ء«سوزدى – جان, ءاندى – ءتان» دەپ انشىلىكتىڭ مايەگى ءسوز ەكەنىن ايتادى. ءسوزدىڭ, اۋەننىڭ قادىرىن ءبىلىپ, جاراسىمدى ەتىپ ايتقاندا ءۇشىنشى ادام ونى تىڭدايدى دەيدى. مىنە, مۇنىڭ ءبارى جاتقان ادىستەمە ەمەي نە؟!
كونسەرۆاتوريادا ءداستۇرلى انشىلەرگە وپەرالىق انشىلەر داۋىس قويادى. ولار وزدەرىنىڭ جۇيەسىن حالىق انىنە اكەلىپ تىقپالايدى. ءبىزدىڭ ءداستۇرلى انشىلەر سولار ۇيرەتكەن جۇيەمەن ايتىپ جۇرەدى دە, «زاپيستەگى» اقساقالداردىڭ داۋىسىن تىڭدايدى. ولاردىكى مۇلدە بولەك. سوسىن ۇيرەنۋشىلەر نە اندا ەمەس, نە مۇندا ەمەس, ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىن ۇستاعانداي كۇيدە ماڭگىرىپ قالادى. ءسويتىپ كوپ ءداستۇرلى انشىلەرىمىز نە قازاقشا دىبىس شىعارا المايدى, نە ەۋروپاشا دىبىس شىعارا المايدى. ء«و» دەگەن دىبىستى «و» سياقتى ايتادى. تازا ء«و»-ءنى ايتا المايتىن انشىلەر كوپ. قازاققا ءتان ء«ا», ء«و», ء«ۇ» سياقتى دىبىستار قازاق ۇنىندەگى ەرەكشە ايشىقتار عوي, ونى ايتا الماعان سوڭ ول تىڭداۋشىنىڭ بويىنداعى ۇنمەن ۇندەستىك تابا المايدى. ءۇن ءسىڭىپ كەتۋى كەرەك. مىنە, مۇنىڭ ءبارى قازاق ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ كەرى كەتىپ بارا جاتقانىنىڭ بەلگىلەرى. جاس انشىگە نەگىزگى داۋىستى سول سالانىڭ مامانى قويۋ كەرەك. ال ءداستۇرلى انشىلەردىڭ كوبىندە داۋىس قوياتىن دەڭگەي جوق. اركىم قيقالاپ ءجۇرىپ ءوز داۋسىن تاۋىپ العان. جولىن ساقتامايدى, تاجىريبە دە جوق. وسى دۇنيە ءبىزدىڭ ءان ونەرىمىزدى قۇلدىراتىپ بارادى.
– ءوزىڭىز وسى وتكەلدەردەن قالاي ءوتتىڭىز؟
– بىزگە دە وپەرا انشىلەرى ساباق بەردى. داۋىس قويۋدان قانات ق ۇلىمجانوۆ دەگەن وپەرا ءانشىسى بولدى, نەگىزى مەن بەكەن جىلىسباەۆتان ساباق الدىم. بەكەن اعا جۇسەكەڭدەردىڭ زامانداسى عوي. ءارى ءوزى ەسكىلىگى ساقتالعان ارعى زاماننىڭ ادامى. ول كىسى «سەن وپەرا انشىلەرىنە ۇقساپ ايتپا, ءۇنىڭدى بۇزبا» دەپ ءاربىر دىبىسىما ەسكەرتۋ جاساپ وتىراتىن. «مەن سەنىڭ داۋسىڭدى قازاقى قالپىڭدا قالدىرعىم كەلەدى. قازاقىنىڭ ءوزىن تىم جابايىلاندىرماي شىمىرلاتىپ, ادەمىلەپ جەتكىزۋ كەرەك» دەگەندى قۇلاعىما قۇيا بەردى. جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى ساناق الەۋوۆ دەگەن اعامىز دا «وپەرا انشىلەرىنىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ كەتپە, ولاردىڭ ورتاق دۇنيەسى بولادى, كەرەك ەمەسى بولادى» دەپ ەسكەرتەتىن. دەمالۋ, جاقتى اشۋ, جابۋ دەگەن سياقتى ورتاق دۇنيەسى, ءتىل مەن تاڭدايدى پايدالانۋدا ەكى سالانىڭ ەرەكشەلىكتەرى جىلىكتەپ تۇرىپ ءتۇسىندىردى. مەن بۇل ايتقانداردى وتە جاقسى تۇيسىنۋىمە اكەمنىڭ دە ىقپالى از ەمەس دەر ەدىم.
جالپى, بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس مەنىڭ اكەم مىقتى ءانشى بولدى. ول كىسى 1960 جىلدارى كسرو بويىنشا لەنينگرادتا وتكەن كوركەمونەرپازدار جارىسىندا «دۋدار-ايدى» ايتىپ ءبىرىنشى ورىن العان. وكىنىشكە قاراي, اكەمنىڭ داۋسى ساقتالماي قالدى. 1998 جىلعا دەيىن ءان ايتىپ, كەيىن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ءبىرجولا قول ءۇزدى. مۇحتار ماعاۋين اعامىز مەنى كورگەن سايىن «اكەڭ عاجاپ ءانشى ەدى عوي, سەن ونىڭ توبىعىنا جەتسەڭ جارادىڭ» دەيدى. مەن ول كىسىنى ۇلى رەتىندە ەمەس, ءانشى رەتىندە باعالاسام, اكەم امىرەنىڭ بيىگىندەگى ءانشى بولدى دەر ەدىم. مەن كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ كەلگەندە «انشىلىكتىڭ وقۋىن ءبىتىردىم دەپ وتىرسىڭ با, انشىلىكتىڭ وقۋى ەندى باستالادى» دەگەن بولاتىن اكەم. سول ءسوزى شىن ەكەن.
قازىر ازدى-كوپتى بىلگەنىمدى ادىستەمە رەتىندە جيىستىرىپ جۇرگەن جايىم بار. بولاشاقتا شاعىن كىتاپ بوپ جارىق كورەر. ء«انشى بولام» دەگەن ادام وزىنە كەرەگىن السا بولادى. دىبىستىڭ بۇزىلۋىندا ارىپتەردى قاتە ايتۋ, ءوز الدىنا تىلدىك نورمالاردى ساقتاماۋ دا زيانىن تيگىزۋدە. «ساحنا ءتىلى» دەگەن سياقتى ساباقتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا جوق. ۇندەستىك زاڭىن ەسترادا, وپەرا, ءداستۇرلى انشىلەرگە دە ۇيرەتۋ كەرەك. ولارعا فيلولوگتار دىبىستالۋدى ۇيرەتۋى ءتيىس. ءتىپتى انشىلەردىڭ بارلىعىنا ادەبيەتتى وقىتۋ كەرەك. ادەبيەتسىز ەشتەڭە العا باسپايدى. ءاربىر اقىننىڭ, جازۋشىنىڭ, كومپوزيتوردىڭ شىعارمالارىن وقىتىپ, تالداتقىزۋ قاجەت. ۇندەستىك زاڭىن ساقتامايتىن ادامدار بۇگىندە ەفيردەن تۇسپەيدى. بۇل ءۇردىس تۇتاس ۇلتتىڭ بولمىسىنا سۇعىلىپ جاتقان قانجار, قازىناسىنا جاسالىنىپ جاتقان قاستاندىق. حالىق سولارعا ەلىكتەپ قاتە سويلەي باستادى. بۇل تۇسىنگەنگە مەملەكەت بولىپ قولعا الاتىن ۇلكەن جۇمىس.
– ءبىرىنشى بىلىكتى ماماندار جاساقتاۋ كەرەك شىعار؟
– قازىر كونسەرۆاتورياڭ نە, كوللەدجىڭ نە, باعدارلاما بىردەي دەۋگە بولادى. ەندى كونسەرۆاتوريا دەڭگەيى دەگەن الدەقايدا جوعارى بولۋ كەرەك قوي. كوللەدجدەگى ءۇش جىلدى كونسەرۆاتوريانىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا قورىتىندىلاۋ كەرەك بىلايشا ايتقاندا. ەكىنشى كۋرستان جاڭا دۇنيەلەر ايتىلۋى ءتيىس. شاكىرتتەر سۇيەكتى, كۇردەلى اندەردى ابدەن كاسىبي جەتىلگەن كەزدە بارىپ شىرقاۋ كەرەك. قازىر ءبىرىنشى كۋرستا بارادى دا, بىردەن ءبىرجان سالدىڭ «ايتبايىن» ايتادى. ول ءوزىن مىقتىمىن, كەرەمەت ايتىپ تۇرمىن دەپ ويلايدى. الايدا مۇلدە ولاي ەمەس. وعان ونىڭ بىلىكتىلىگى جەتپەيدى. «ايتباي» – داۋىس ابدەن كەمەلىنە جەتىپ, بابىنا كەلگەندە, داۋىس قويىلعاندا ايتىلاتىن وتە كۇردەلى ءان. داۋىسى قالىپتاسىپ, تۇراقتاپ ۇلگەرمەگەن جاس بالا اندەگى جوعارى نوتانى الامىن دەپ زورلانعاندا كەڭىردەككە قاتتى كۇش تۇسەدى دە داۋىسى قۇريدى. ال دەمنىڭ تىرەگى كەڭىردەكتە ەمەس, بەلدە بولادى. مىسالى, اۋىر جۇكتى كوتەرگەندە ء«اۋف» دەپ دەمالعاندا كۇش بىردەن بەلگە تۇسكەنى سەزىلەدى عوي. جوعارى داۋىستى العاندا كۇش ءدال سولاي بەلگە تۇسەدى. جوعارى دىبىستى الۋ – ول پالەنباي توننانى كوتەرىپ تۇرعانمەن بىردەي شارۋا. جوعارى نوتاداعى دىبىستى كەڭىردەككە ءتۇسىرۋ دەگەن وتە وبال دۇنيە. ارقاعا سالاتىن جۇكتى ساۋساعىڭمەن كوتەرسەڭ نە بولادى, ساۋساعىڭ سىنادى عوي, سول سەكىلدى داۋىسى قويىلماعان جاس بالانىڭ بىردەن كەڭىردەگى قىسىلادى, سودان كەيىن جەلبەزەك قاجالادى. داۋىس ساپاسى جوعالادى. ءسويتىپ جەلبەزەك قاجالا كەلە توزادى, الگى «كەڭىردەگىن جىرتىپ ايقايلاپ» دەگەن ءسوز بار عوي, سول سەكىلدى ءبىر كۇنى كادىمگىدەي جىرتىلادى. داۋىستا قوسالقى دىبىستار, سىرىل پايدا بولادى. بۇرىنعى تۇنىقتىق قالمايدى. ءسويتىپ داۋىسى كەڭىردەگىنە تۇيىلگەن مۇگەدەك انشىلەر ءورىپ ءجۇر قازىر. ونىڭ سەبەبى كەمتالانت نەمەسە داۋىسى جوقتىقتان ەمەس, ءاۋ باستا باعىت-باعداردىڭ دۇرىس بولماۋىنان.
– قازىر ءتىپتى داۋىستار دا بىركەلكى سەكىلدەنىپ بارا جاتقانداي ما قالاي؟
– كوپ ۇستازدار داۋىسپەن جۇمىس ىستەي بەرمەيدى. ءوز داۋسىنىڭ بوياۋىن ساقتاي الاتىن شاكىرتتەر دە از. مىسالى, قايرات اعانىڭ شاكىرتى بولسا, تۇگەل سول قايرات اعانى كوشىرەدى. باياعى انشىلەردى نەگە بىردەن تانيمىز؟ ولاردىڭ ءوزىنىڭ ءۇنى بولدى. جانىبەك, ماناربەك, جۇسىپبەك ءبارى بولەك-بولەك ءۇندى انشىلەر ەدى. قايرات, بەكبولات, ەركىن اعالار دا بولەك ءۇندى. ۇستاز مىقتى بولسا عانا شاكىرتىن باۋلي الادى. جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, جانىبەك كارمەنوۆ تە مىقتى ۇستاز بولدى. مىسالى, بەكبولات اعا دا بىلىكتى ۇستاز بولدى. ول كىسى ءتىپتى ەستراداعا بەيىمدەرىن, سولاي جىبەردى, شاكىرتتەرى ءوز-وزدەرىن تاۋىپ, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن «مەن» دەگەن مىقتى انشىلەر شىقتى. سونىڭ ىشىندە ءوزىم دە بارمىن. باستاپقىدا بەكبولات اعاعا ەلىكتەپ ايتقانىم راس, كەيىن ءوز جولىمدى تاپتىم.
– جانىبەك كارمەنوۆتىڭ انشىگە قوياتىن ءبىرىنشى تالابى ءاندى ءتۇسىنىپ ايتۋ دەيدى عوي؟
– بىزدە سول تالعامنىڭ توز-توزى شىعىپ تۇر. قازىر قاراپايىم حالىقتى بىلاي قويا بەرىپ, سول سالادا وقىعان ءانشى, كۇيشىنىڭ ءوزى كۇيدىڭ ءتىلىن ۇعا بەرمەيدى. كۇيدىڭ ءتىلى, ءاننىڭ اۋەنىن ۇعۋ دەگەن دۇنيە بار عوي, مىسالعا ابىلاي زامانىندا كۇيلەر تەك كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن تارتىلماعان. ءبىر نارسەنى سارالاپ ويلانسىن دەپ جۇمباقتاپ, ادامنىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ ءۇشىن, وزگەشە ويلاۋعا تالپىندىرۋ ءۇشىن تارتىلادى. سالماقتى اۋەن, ۇستامدى ۇستىن, بايسالدى بولمىس, پاراساتتى پايىم. ءبىزدىڭ كۇيلەردىڭ تابيعاتى نەگىزىنەن سونداي. ء«سوزدى ۇقپاعان بۇل قازاق, كۇيدى ۇعا ما, ءوزىڭ ايتشى, دومبىرا» دەپ جۇمەكەن اقىن ايتقانداي, كۇيدى بىلاي قويىپ ءاننىڭ ءسوزىن تۇيسىنبەيتىن انشىلەر كوپ-اق.
مىسالى, جاياۋ مۇسانىڭ «اق سيسا» ءانىن ايتقاندا كوپ انشىلەر, كۇلمىڭدەپ, قۋانىپ, جەلپىنىپ تۇرىپ ايتادى عوي. ال شىندىعىندا بۇل ءاندى ولاي ايتۋعا بولمايدى. ءسوزىن تۇسىنسەڭ, ءتىپتى قاباعىڭ اشىلماي قالۋى مۇمكىن. كوپ انشىلەر «سيسا» دەگەنىن تەك ماتا دەپ ويلايدى. ولاي ەمەس, بۇل كەزىندەگى قوعامدىق, الەۋمەتتىك, تاريحي جاعدايلاردان اقپارات بەرىپ تۇرعان ءان. جاياۋ مۇسانىڭ ءداۋىرى – قازاق دالاسىنا قىزىلدار مەن اقتار كەلىپ قىرقىسىپ, ويىنا نە كەلسە سونى ىستەپ, اسىر سالىپ جاتقان ۋاقىت. ونىڭ ۇستىنە شورماننىڭ مۇستافاسى, ياعني مۇسانىڭ ءىنىسى ءانشىنىڭ اتىن تارتىپ الىپ, ونى جاياۋ ەل كەزدىرىپ جىبەرەدى. بۇل سونداعى مۇسانىڭ «اق ورىس سىيسا, قىزىل ورىس سىيسا, بۇل جەرگە مەن نەگە سىيمايمىن؟» دەگەن ءسوزى عوي. وسى ءسوزدى ماتا دەپ ويلاساق, ءارى قارايعى سوزدەرىنە دە سايكەسپەيدى عوي. ال ءوزىن قۋعىنداپ, جاياۋ قالدىرعانمەن قويماي قاشقىن اتاعاندارعا مۇسا: «كورەر ەم قاشقىندىقتىڭ كۇنىڭ تۋسا» دەپ زارلانادى عوي. ەندى وسى ءاندى ومىرگە ريزا بولىپ, قويان كورگەن تازىداي قىلمىڭداپ ايتۋعا بولا ما؟ ءاننىڭ قايىرماسىندا ءسوز ىشتەگى شەرىن اقتارىپ تۇرىپ شىعارىپ تاستاۋعا, ءتىپتى ايتارعا ءسوز تاپپاي كادىمگى ىزالانعاندا «ىي,ىي,ىي» دەپ تىستەنەتىنىمىز سەكىلدى «يگيگاي, گيككاي, گيككاي, گيككاي» دەگەن وداعاي سوزبەن جەتكىزەدى عوي. مىنە, اندەگى نەشە ءتۇرلى ەموتسيانىڭ ءبارى وسى وداعاي سوزگە كەلىپ بايلانادى. ماتىندەگى وسى وداعاي سوزدەردىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. ونى دا قالاي بولسا سولاي ايتا بەرۋگە بولمايدى. ءار ءان ايتىلعاندا ونىڭ تابيعاتى, ءتىپتى اۆتورىنىڭ حاراكتەرى دە كورىنىپ تۇرسا, شىڭىنا جەتىپ شىرقالدى دەگەن سول عوي.
– ءسىز ءوزىڭىز قاسىم امانجولدىڭ ء«وزىم تۋرالى» دەگەن ءانىن جەلدىرتىپ ايتاسىز. ال جانىبەك كارمەنوۆتى تىڭداساڭ مۇلدە باسقا. «قاسىمنىڭ ءوزى ەمەس دەپ كىم ايتا السىن» دەگەندەگى «ق» ءارپىنىڭ ەكى جاعىنا دا «ع»-عا جاقىن عىرىل قوسىپ قارپىپ ايتقاندا جانىڭدى كىرگىزىپ, قاسىمنىڭ مىنەزىنە ءوزىنىڭ ءسۇيىنىشىن قوسىپ جىبەرگەندەي اسەر بەرەدى.
– ونىڭىز راس. مەن بۇل ءاندى البىرت, جاس كەزىمدە ايتتىم. سول ايتۋىمدا سونداي جاستىقتىڭ لەبى اڭقىپ تۇر. مۇنى سول كەزدەگى جاسىمدا ايتا قوياتىن ءان ەمەس ەكەن. ايتاسىڭ عوي, بىراق ارنايى جازدىرماۋ كەرەك ەدى. جالپى, بۇل ءان عانا ەمەس, جاڭاعى جۇرت ماقتاعان «ماڭماڭگەردىڭ» ءوزىن ەرتە جازدىرىپ قويىپپىن, ءالى دە پىسە بەرمەگەن تۇستارى بار ەكەن. ءدال وسى كەزدە مەن ء«وزىم تۋرالىنى» دا, وزگەسىن دە باسقاشا ايتار ەدىم.
– شەتتە ءجۇرسىز, ونەرگە, اسىرەسە انشىگە ەرەكشە باپ كەرەك. تۇرمىس جاعدايىڭىز قالاي؟
– شۇكىر, جامان ەمەس. بۇل جەردە قازىر بىردەن قىزمەت ىستەپ اقشا تابا قوياتىن مۇمكىندىكتە ەمەسپىز عوي. دەسە دە ەلدەگى ازاماتتارعا راقمەت, ونەرىمدى باعالاپ بارىنشا قول ۇشىن بەرىپ جۇرگەن اعالارىم بار. اسىرەسە سەگىز سەرى بابامىزدىڭ ۇرپاقتارى وسىندا كەلىپ ەمىن-ەركىن ءبىلىم الۋىما وتە كوپ مۇمكىندىكتەر جاسادى. قازاقتىڭ ءتول ونەرىنىڭ تورگە وزۋىنا قاي جاعىنان بولسا دا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتارعا العىسىم شەكسىز, اماندىق تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»